Mùa nóng, trẻ thường ăn ít đi và cần nhiều nước hơn; cách giữ bữa ăn tốt là chia bữa nhỏ hơn vào giờ mát, chọn món nhiều nước, mềm, ít dầu mỡ nhưng vẫn đủ đạm, cho trẻ uống nước lọc và sữa đều đặn, và đặc biệt cẩn thận với thức ăn để lâu vì vi khuẩn phát triển nhanh khi trời nóng. Trẻ không cần các loại nước "mát gan, giải nhiệt" đặc biệt; nước sạch là đồ uống tốt nhất.
Việt Nam có mùa hè dài, nhiều nơi nóng ẩm quanh năm, nên đây là chuyện của gần như mọi gia đình. Bài này đi qua những thay đổi của cơ thể trẻ khi trời nóng, cách sắp xếp bữa ăn và món ăn, chuyện nước uống, những đồ uống hay được cho trẻ dùng mà nên cân nhắc, an toàn thực phẩm mùa nóng và các dấu hiệu say nóng, mất nước cần đi khám ngay.
Trời nóng ảnh hưởng đến bữa ăn của trẻ thế nào
Khi nhiệt độ cao, cơ thể dồn sức để toả nhiệt: máu đưa ra da nhiều hơn, mồ hôi tiết nhiều hơn. Cảm giác thèm ăn thường giảm, đặc biệt với món nhiều dầu mỡ, món nóng. Trẻ nhỏ chơi đùa nhiều, đổ mồ hôi nhiều nhưng không tự biết uống bù, nên dễ thiếu nước hơn người lớn.
Trẻ dưới khoảng 4 tuổi có tỉ lệ diện tích da so với cân nặng lớn, cơ chế điều nhiệt chưa hoàn thiện, và phụ thuộc người lớn để có nước uống và chỗ mát. Vì vậy trẻ nhỏ là nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi nắng nóng.
Trẻ ăn ít hơn vài ngày khi trời oi bức là chuyện thường gặp và thường tự cân bằng khi thời tiết dịu lại. Điều cần giữ là đủ nước, đủ đạm trong các bữa nhỏ, và không để bữa ăn bị thay bằng đồ uống ngọt, kem, đá. Nếu trẻ ăn kém kéo dài nhiều tuần, sụt cân hoặc mệt mỏi, cần đưa đi khám để tìm nguyên nhân khác ngoài thời tiết.
Sắp xếp bữa ăn trong những ngày nóng
Không cần thực đơn riêng cho mùa hè. Vài thay đổi về giờ giấc và cách nấu thường đủ để trẻ ăn được.
- Dời bữa vào giờ mát: bữa sáng sớm hơn trước khi nắng lên; bữa tối sau khi trời dịu. Bữa trưa giữ nhẹ nhàng.
- Chia nhỏ: nếu trẻ ăn ít mỗi bữa, thêm một bữa phụ nhỏ có đạm như sữa chua, trứng luộc, đậu phụ.
- Ăn ở chỗ thoáng: phòng mát, quạt nhẹ, không ăn ngoài nắng. Trẻ vừa chơi về đang nóng bừng, cho nghỉ và uống nước vài phút rồi mới ăn.
- Món nhiều nước, mềm: canh, súp, cháo, bún, miến nước; món hấp, luộc, om thay cho chiên rán.
- Nhiệt độ thức ăn vừa phải: không cần ăn đồ lạnh, nhưng không ép trẻ ăn món còn nóng bỏng.
- Không ép: bỏ dở bữa thì kết thúc, mời lại ở bữa phụ tiếp theo.
Với trẻ đi nhà trẻ, hỏi cô về giờ ăn và nước uống trong ngày nóng; trẻ thường ăn trưa ở trường nên bữa tối và bữa sáng ở nhà là lúc bù.
Món ăn dễ ăn mùa nóng cho trẻ
Bảng dưới gợi ý các món quen thuộc trong bữa Việt hợp với ngày nóng. Đây là thức ăn thông thường, không có món nào "chữa" nóng; chúng chỉ dễ ăn hơn và giúp trẻ có thêm nước từ thức ăn.
| Nhóm | Món gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Canh | Canh bí xanh, canh mồng tơi, canh rau đay cua, canh chua cá, canh bầu tôm | Cho trẻ ăn cả cái; nêm nhạt |
| Đạm nhẹ | Cá hấp, cá kho nhạt, thịt luộc, đậu phụ, trứng hấp | Vẫn cần mỗi bữa có đạm dù trời nóng |
| Tinh bột | Cơm, bún, miến, phở, khoai, ngô luộc | Món nước như bún riêu, miến gà dễ ăn khi nóng |
| Quả nhiều nước | Dưa hấu, thanh long, cam, bưởi, đu đủ, dưa lê | Ăn cả miếng; cắt nhỏ, bỏ hạt |
| Bữa phụ | Sữa chua không đường, sữa, chè đậu xanh ít đường, khoai lang | Hạn chế kem, đá bào có siro |
Trẻ thích ăn mát có thể cho sữa chua, quả để ngăn mát, nhưng không cần đá lạnh. Kem, chè có đá thỉnh thoảng cho vui là được, nhưng đừng để chúng thay bữa phụ hằng ngày vì nhiều đường và làm trẻ no mà ít chất.
Nước uống: bao nhiêu là đủ và uống gì
Không có một con số cố định áp cho mọi trẻ vào mọi ngày, vì nhu cầu phụ thuộc cân nặng, mức vận động, nhiệt độ và lượng nước từ sữa, canh, quả. Cách đánh giá thực tế hơn là nhìn trẻ: nước tiểu màu vàng nhạt, đi tiểu đều trong ngày, môi ẩm, trẻ tỉnh táo là dấu hiệu đủ nước. Nước tiểu sẫm, đi tiểu ít, môi khô là dấu hiệu cần uống thêm.
Đồ uống chính của trẻ ngoài sữa là nước lọc đun sôi để nguội hoặc nước đóng chai phù hợp. Trẻ nhỏ thường không tự đòi nước khi mải chơi, nên người lớn chủ động mời uống: sau mỗi lần chơi, trước và sau bữa ăn, khi thức dậy. Một bình nước riêng mang theo khi ra ngoài giúp trẻ uống đều hơn.
Trẻ dưới 6 tháng bú mẹ hoàn toàn không cần uống thêm nước kể cả mùa nóng, theo khuyến nghị của WHO; bé chỉ cần được bú thường xuyên hơn. Trẻ bú sữa công thức thì theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Chuyện nước uống theo từng độ tuổi, kể cả khi đi nhà trẻ, có bài riêng ở trang chuyên về gửi trẻ.
Đồ uống "giải nhiệt" hay được cho trẻ: nên hiểu thế nào
Nước rau má, nước sâm, nước mía, nước lá tự nấu. Thường được tin là "mát gan, giải nhiệt". Không có bằng chứng các loại này làm trẻ bớt nóng hơn nước lọc. Nhiều loại được nấu kèm đường, bán ngoài đường có thể không đảm bảo vệ sinh. Một số thảo mộc chưa rõ độ an toàn cho trẻ nhỏ. Nếu cho trẻ lớn uống, chỉ thỉnh thoảng, ít đường, nguồn sạch.
Nước ép trái cây. Có vitamin nhưng nhiều đường tự nhiên và ít chất xơ. Ăn cả quả tốt hơn; khuyến nghị theo tuổi có bài riêng trong danh mục sữa và vi chất của trang.
Nước ngọt có ga, trà sữa, nước tăng lực. Nhiều đường, có thể có caffeine; không phù hợp cho trẻ nhỏ và không phải cách bù nước.
Nước dừa. Có đường tự nhiên và khoáng chất; trẻ lớn có thể uống thỉnh thoảng. Nước dừa không thay được dung dịch bù nước theo hướng dẫn y tế khi trẻ tiêu chảy, nôn.
Nước đá, đồ uống lạnh. Không gây "viêm họng" như lời đồn nếu nguồn nước sạch, nhưng đá không rõ nguồn có thể mang vi khuẩn. Đồ uống mát vừa phải là đủ.
Bé đang ăn dặm và trẻ dưới 2 tuổi trong ngày nóng
Bé dưới 2 tuổi là nhóm cần để ý nhất. Bé bú mẹ nên được bú thường xuyên hơn trong ngày nóng; sữa mẹ có nhiều nước và bé thường đòi bú ngắn mà nhiều cữ. Bé ăn dặm có thể nhấp vài ngụm nước bằng cốc trong và sau bữa, và có thể ăn ít đi một chút; không cần ép đủ lượng như ngày thường.
Cháo, bột nấu sẵn cho bé hỏng rất nhanh khi trời nóng. Nấu vừa đủ cho một hai bữa, phần còn lại làm nguội nhanh, cất tủ lạnh ngay; không để nồi cháo trên bếp cả ngày rồi múc dần. Khi giao bữa cho người trông bé, ghi rõ hộp nào dùng lúc nào và dặn bỏ phần bé ăn dở.
Quần áo của bé nên mỏng, thoáng, không quấn nhiều lớp, không đội mũ len khi ở trong nhà nóng. Bé ngủ trong phòng thoáng, không đặt quạt thổi thẳng vào người quá lâu. Bé dưới 6 tháng nếu sốt, li bì, bỏ bú trong ngày nóng thì phải đi khám ngay, không chờ theo dõi ở nhà.
An toàn thực phẩm mùa nóng: lúc vi khuẩn sinh sôi nhanh nhất
Không để thức ăn chín ở nhiệt độ phòng quá lâu. Nguyên tắc an toàn thực phẩm phổ biến là cất thức ăn chín vào tủ lạnh trong vòng khoảng hai giờ; ngày rất nóng thì thời gian này ngắn hơn. Mâm cơm để nguyên buổi chiều rồi cho trẻ ăn lại là nguy cơ thật.
Đồ mang đi chơi, đi học. Dùng hộp kín và túi giữ lạnh có túi đá. Sữa, sữa chua, cơm, thịt mang theo nên ăn trong vài giờ. Đồ đã để trong xe ô tô nắng thì bỏ.
Hàng rong, quán ven đường. Đồ ăn bày ngoài trời nóng, nước đá, nước giải khát pha sẵn có nguy cơ nhiễm khuẩn cao hơn. Với trẻ nhỏ, nên hạn chế, chọn món vừa nấu xong, nóng.
Rửa tay và rửa quả. Rửa tay trẻ trước khi ăn, nhất là sau khi chơi ngoài trời. Quả ăn cả vỏ rửa kỹ dưới vòi nước chảy.
Dấu hiệu ngộ độc thực phẩm. Nôn, tiêu chảy, đau bụng, có thể sốt, xuất hiện vài giờ đến một hai ngày sau ăn. Cho trẻ bú, uống bù nước theo hướng dẫn y tế và đưa đi khám nếu nôn liên tục, tiêu chảy nhiều lần, phân có máu, sốt cao, li bì hoặc có dấu hiệu mất nước.
Say nóng, mất nước: khi nào phải đi khám ngay hoặc gọi 115
Say nóng và mất nước có thể diễn tiến nhanh ở trẻ nhỏ. Khi thấy dấu hiệu nặng, đưa trẻ vào chỗ mát, nới bớt quần áo, lau mát bằng nước thường, cho uống từng ngụm nếu trẻ tỉnh, và tìm trợ giúp y tế ngay. Không tự cho trẻ uống thuốc.
- Gọi 115 ngay nếu trẻ lơ mơ, li bì, khó đánh thức, co giật, thở nhanh nông, da nóng đỏ và khô, hoặc ngất.
- Sốt cao sau khi ở ngoài nắng nóng, kèm nôn, đau đầu, mệt lả.
- Không đi tiểu trong nhiều giờ (với trẻ quấn tã: tã khô lâu hơn bình thường nhiều), nước tiểu rất sẫm.
- Khóc không có nước mắt, môi miệng khô, mắt trũng; ở trẻ nhỏ thóp lõm.
- Nôn liên tục, không uống được, tiêu chảy nhiều lần.
- Trẻ dưới 3 tháng có sốt bất kể lý do: luôn cần đi khám ngay.
Phòng hơn chữa: tránh cho trẻ chơi ngoài trời giờ nắng gắt buổi trưa, đội mũ rộng vành, mặc quần áo mỏng sáng màu, không để trẻ một mình trong xe ô tô dù chỉ vài phút, và mời trẻ uống nước đều đặn.
Câu hỏi thường gặp
Mùa hè trẻ ăn ít hẳn đi có cần cho uống thêm sữa bù không?
Không cần tăng sữa quá mức. Trẻ ăn ít vài ngày khi trời nóng thường tự cân bằng. Có thể thêm một bữa phụ nhỏ có đạm như sữa chua, trứng, đậu phụ. Uống quá nhiều sữa làm trẻ càng ăn cơm kém. Nếu trẻ sụt cân hoặc ăn kém kéo dài nhiều tuần, hãy đưa đi khám.
Cho trẻ ăn kem, uống nước đá có gây viêm họng không?
Đồ lạnh không trực tiếp gây viêm họng; viêm họng do virus, vi khuẩn. Nhưng nước đá không rõ nguồn có thể mang vi khuẩn, và kem nhiều đường. Thỉnh thoảng cho trẻ ăn kem từ nguồn đảm bảo là được, không cần cấm, cũng không nên thành thói quen hằng ngày.
Có nên nấu nước rau má, nước sâm cho trẻ uống hằng ngày mùa hè?
Không cần. Nước lọc là đồ uống tốt nhất. Các loại nước thảo mộc thường có đường, và độ an toàn của một số loại lá với trẻ nhỏ chưa rõ. Nếu muốn, có thể thỉnh thoảng cho trẻ lớn uống một ít nước tự nấu sạch, ít đường.
Trẻ đổ mồ hôi nhiều có cần uống nước muối, nước điện giải?
Trẻ khoẻ mạnh vận động bình thường chỉ cần nước lọc và bữa ăn có muối vừa phải. Dung dịch bù nước điện giải dùng khi trẻ tiêu chảy, nôn, theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Không tự pha nước muối đường cho trẻ vì pha sai tỉ lệ có thể nguy hiểm.
Mùa nóng có nên kiêng thịt bò, xoài, nhãn vì sợ trẻ "nóng trong người"?
Không có bằng chứng khoa học cho khái niệm thức ăn "nóng" làm trẻ nổi rôm, mụn. Rôm sảy liên quan đến mồ hôi, quần áo bí. Thịt bò là nguồn sắt tốt, nên ăn bình thường. Nhãn, xoài ăn lượng vừa phải như mọi loại quả khác.