Khi cai sữa mẹ hoặc cai bình, trẻ mất đi một nguồn năng lượng, đạm, chất béo và cả sự vỗ về, nên phần thiếu cần được bù bằng bữa ăn đủ chất, bữa phụ có chế phẩm sữa, và quá trình cai nên diễn ra từ từ trong vài tuần. Với trẻ trên một tuổi khoẻ mạnh đã ăn tốt, không bắt buộc phải thay sữa mẹ bằng một loại sữa đặc biệt nào; điều cần là khẩu phần tổng thể đủ.
WHO khuyến khích cho trẻ bú mẹ đến 2 tuổi hoặc lâu hơn, nhưng thời điểm cai là quyết định của mỗi gia đình, phụ thuộc sức khoẻ, công việc, mong muốn của mẹ và của trẻ. Bài này không bàn có nên cai hay không, mà giúp gia đình đã quyết định cai giữ được bữa ăn của trẻ ổn định: bù gì, cai thế nào, chuyển sang cốc ra sao, cai bú đêm và những dấu hiệu cần hỏi bác sĩ.
Sữa mẹ đóng góp gì ở năm thứ hai
Ở năm thứ hai, sữa mẹ không còn là nguồn dinh dưỡng chính như năm đầu nhưng vẫn đóng góp đáng kể. Tài liệu của WHO ước tính với trẻ bú mẹ nhiều, sữa mẹ có thể cung cấp khoảng một phần ba nhu cầu năng lượng của trẻ 12–23 tháng, cùng một phần quan trọng chất béo, đạm chất lượng cao, vitamin A và các yếu tố miễn dịch.
Điều đó có nghĩa là nếu trẻ bú nhiều và cai đột ngột, khoảng trống trong khẩu phần là đáng kể. Trẻ đã ăn ba bữa tốt, bú ít cữ thì khoảng trống nhỏ hơn và dễ bù. Đánh giá trước con số này giúp gia đình biết cần bù nhiều hay ít.
Với trẻ bú bình sữa công thức hoặc sữa khác, cai bình không làm mất nguồn sữa, chỉ đổi cách uống. Vấn đề ở đây khác: trẻ quen bình thường uống nhiều sữa hơn mức cần, ăn cơm kém, và ngậm bình khi ngủ làm sâu răng. Cai bình đúng cách thường giúp trẻ ăn bữa chính tốt hơn.
Cai từ từ: một cách làm trong vài tuần
Cai đột ngột dễ làm trẻ quấy, ăn kém, mẹ căng tức ngực. Cách được nhiều nhân viên y tế hướng dẫn là bỏ dần từng cữ, mỗi cữ cách nhau vài ngày đến một tuần.
- Ghi lại các cữ bú hiện tại trong vài ngày: giờ nào, kéo dài bao lâu, cữ nào trẻ bú vì đói, cữ nào vì vỗ về.
- Bỏ trước cữ trẻ ít quan tâm nhất, thường là một cữ ban ngày. Thay bằng một bữa phụ: quả chín, sữa chua, bánh mì, kèm nước hoặc sữa trong cốc.
- Đổi khung cảnh ở giờ bú cũ: ra ngoài chơi, đọc sách, đi dạo đúng giờ trẻ hay đòi bú, để trẻ không gắn giờ đó với việc bú.
- Chờ vài ngày đến một tuần cho trẻ và mẹ quen, rồi bỏ cữ tiếp theo.
- Để cữ trước khi ngủ và cữ đêm sau cùng, vì đây là những cữ gắn với vỗ về nhiều nhất.
- Giữ bữa chính đều và theo dõi trẻ ăn, ngủ, tâm trạng.
Trong thời gian cai, trẻ có thể đòi bú nhiều hơn khi mệt, ốm, mọc răng. Có thể linh hoạt lùi lại vài ngày, không cần coi là thất bại. Nếu mẹ căng tức, sốt, có vùng vú đỏ đau, hãy đi khám để được hướng dẫn.
Bù gì vào phần sữa: bảng gợi ý
Không có một món "thay sữa mẹ". Phần thiếu được bù bằng cả khẩu phần. Bảng dưới là các nhóm cần để ý tăng thêm khi trẻ bỏ bớt cữ bú.
| Phần sữa mẹ từng cung cấp | Bù bằng gì | Gợi ý cụ thể |
|---|---|---|
| Năng lượng | Bữa phụ thật, thức ăn đủ đặc, có dầu | Khoai lang, chuối, bánh mì, ngô luộc, cơm nắm nhỏ |
| Chất béo | Dầu trong món nấu, cá béo, trứng, bơ | Thêm một ít dầu vào cơm, cháo; cá thu, cá nục; trứng hấp |
| Đạm chất lượng cao | Thịt, cá, trứng, chế phẩm sữa | Sữa chua không đường, phô mai ít muối, sữa theo tư vấn của bác sĩ |
| Canxi | Chế phẩm sữa, tôm tép, cá nhỏ, đậu phụ | Tôm tép nấu nhừ, đậu phụ sốt cà chua |
| Vitamin A | Rau củ màu cam, rau lá xanh đậm, trứng, gan lượng nhỏ | Bí đỏ, cà rốt, rau ngót, rau dền |
| Nước | Nước lọc trong cốc, canh | Đặt cốc nước trong tầm tay trẻ suốt ngày |
Trẻ trên một tuổi khoẻ mạnh, ăn đa dạng, thường không cần một loại sữa "dành cho trẻ cai sữa" riêng. Nếu muốn dùng sữa thay cữ bú, loại sữa và lượng phù hợp nên hỏi bác sĩ; danh mục sữa và vi chất của trang có bài riêng về trẻ 1–6 tuổi uống bao nhiêu sữa là đủ.
Cai bình: chuyển sang cốc và vì sao nên làm sớm
Các bác sĩ nhi, trong đó có AAP, thường khuyên chuyển dần từ bình sang cốc quanh 12 tháng và bỏ hẳn bình trong khoảng 12 đến 18 tháng. Có ba lý do chính. Một, trẻ ngậm bình, nhất là khi ngủ, để sữa đọng quanh răng lâu, là nguyên nhân hàng đầu của sâu răng sớm ở trẻ nhỏ. Hai, uống bằng bình dễ uống nhiều hơn cần, trẻ no sữa và ăn bữa chính kém. Ba, bỏ bình khi trẻ còn nhỏ thường dễ hơn khi trẻ đã hai, ba tuổi và gắn bó với bình như một đồ vỗ về.
Cách làm thường bắt đầu bằng cữ ban ngày: đưa sữa trong cốc có quai hoặc cốc có ống hút vào bữa phụ, bình chỉ giữ cho cữ trước ngủ. Sau đó bỏ cữ bình buổi sáng, cuối cùng là cữ tối. Có gia đình chọn bỏ hẳn trong một ngày, cất hết bình, nói với trẻ bằng câu đơn giản; cách này hợp với một số trẻ lớn hơn.
Khi bỏ bình, lượng sữa trẻ uống thường giảm, và trẻ thường ăn bữa chính khá hơn sau vài tuần. Nếu trẻ dường như bỏ hẳn sữa, hãy bù bằng sữa chua, phô mai, sữa trộn vào cháo, bánh flan ít đường, và theo dõi đường tăng trưởng.
Cai bú đêm: nhìn từ góc độ bữa ăn
Trẻ khoẻ, tăng trưởng tốt thường không cần ăn đêm. Sau một tuổi, phần lớn trẻ khoẻ mạnh nhận đủ năng lượng từ bữa ăn ban ngày. Bú đêm khi đó chủ yếu là thói quen và vỗ về. Tuy vậy, quyết định duy trì hay bỏ là của gia đình, và trẻ nhẹ cân thì nên hỏi bác sĩ trước.
Bú đêm nhiều có thể làm trẻ ăn sáng kém. Trẻ bú nhiều lần trong đêm thường không đói vào buổi sáng, bỏ bữa sáng, rồi lại đói vào chiều tối. Giảm dần các cữ đêm thường giúp trẻ ăn ban ngày tốt hơn.
Bữa tối đủ, không quá sớm. Khi cai bú đêm, chú ý bữa tối có đạm, chất béo và tinh bột, và một bữa phụ nhẹ trước giờ ngủ nếu khoảng cách từ bữa tối đến giờ ngủ dài.
Răng sau cữ cuối. Nếu vẫn còn cữ bú hay sữa trước ngủ, đánh răng sau đó. Không cho trẻ ngủ với bình sữa trong miệng.
Người khác dỗ đêm. Với trẻ bú mẹ, bố hoặc người thân khác dỗ trẻ vào những lần thức đêm giúp trẻ dễ chấp nhận việc không bú hơn.
Ví dụ một ngày ăn của trẻ 18 tháng vừa cai sữa mẹ
Ví dụ giả định cho một trẻ trước đây bú mẹ bốn cữ mỗi ngày, nay đã cai hẳn. Các cữ bú được thay bằng bữa phụ có chế phẩm sữa và những khoảng vỗ về khác.
| Thời gian (ví dụ) | Trước khi cai | Sau khi cai |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Bú mẹ khi thức dậy | Ôm, đọc sách; một cốc nhỏ sữa hoặc nước, bữa sáng sớm hơn một chút |
| Bữa sáng | Cháo hoặc bún | Như cũ, thêm trứng hoặc thịt và một ít dầu |
| Giữa buổi sáng | Bú mẹ | Sữa chua không đường với chuối |
| Bữa trưa | Cơm mềm, cá, canh | Như cũ |
| Trước ngủ trưa | Bú mẹ ru ngủ | Ru, hát, vỗ lưng; không cần đồ ăn |
| Chiều | Quả chín | Khoai lang hấp, phô mai ít muối, quả chín |
| Bữa tối | Cơm, thịt, rau | Như cũ, bảo đảm có đạm và chất béo |
| Trước ngủ tối | Bú mẹ | Một cốc sữa nếu bác sĩ khuyên dùng, rồi đánh răng; nghi thức đọc sách, hát |
Có thể thấy phần lớn thay đổi nằm ở bữa phụ và ở nghi thức vỗ về, không phải ở bữa chính. Trẻ cai sữa cần được ôm ấp nhiều hơn chứ không ít đi; sự gần gũi không gắn với việc bú vẫn giữ nguyên.
Cảm xúc khi cai: vỗ về thay cho bú
Với nhiều trẻ, bú mẹ là cách quen nhất để dịu lại khi mệt, buồn, sợ, đau. Khi bỏ bú, trẻ cần những cách dịu khác: được bế, ôm, vỗ lưng, nghe hát, có một đồ vật quen như khăn hay gấu bông. Trẻ có thể bám mẹ hơn, khóc nhiều hơn trong một hai tuần đầu; đó là phản ứng bình thường với sự thay đổi, không phải dấu hiệu cai sai.
Không nên dùng đồ ăn vặt, kẹo, nước ngọt để thay thế cảm giác dễ chịu của việc bú. Làm vậy dễ tạo thói quen ăn khi buồn và làm trẻ ăn bữa chính kém. Cũng không nên doạ, chế giễu ("lớn rồi còn đòi bú"), hay cách ly mẹ và con nhiều ngày; những cách này làm trẻ bất an hơn.
Thời điểm cai nên tránh những lúc trẻ đang có thay đổi lớn khác: vừa đi nhà trẻ, chuyển nhà, có em bé, đang ốm. Một thay đổi tại một thời điểm giúp trẻ thích nghi dễ hơn.
Người mẹ cũng có cảm xúc riêng khi cai: nhẹ nhõm, tiếc nuối, đôi khi buồn hơn mình nghĩ do thay đổi nội tiết. Nếu cảm giác buồn kéo dài, mất ngủ, không còn hứng thú với mọi việc, nên nói với người thân và gặp nhân viên y tế.
Khi nào nên hỏi bác sĩ trong lúc cai
Phần lớn trẻ ăn kém, quấy hơn vài ngày đến một hai tuần khi cai, rồi ổn định lại. Những trường hợp sau cần bác sĩ đánh giá:
- Trẻ sụt cân rõ hoặc đường cân nặng đi xuống sau khi cai.
- Trẻ gần như không ăn thức ăn đặc, chỉ chịu sữa, và nay đã bỏ sữa.
- Trẻ có dị ứng đạm sữa bò hoặc đang theo dõi một bệnh lý cần chế độ ăn riêng, chưa biết dùng gì thay sữa mẹ.
- Trẻ đi ngoài ít, nước tiểu ít và sẫm màu, môi khô, mệt li bì: dấu hiệu thiếu nước, cần khám ngay.
- Trẻ thay đổi hành vi kéo dài: khóc nhiều, ngủ rất kém, thu mình kéo dài nhiều tuần.
- Mẹ đau, sưng đỏ vú, sốt khi cai.
Đi khám không có nghĩa là cai sai. Bác sĩ có thể giúp điều chỉnh nhịp cai và khẩu phần cho hợp với trẻ cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Cai sữa mẹ lúc 12 tháng có cần chuyển sang sữa công thức không?
Không bắt buộc. Trẻ trên một tuổi khoẻ mạnh, ăn đa dạng có thể dùng sữa và chế phẩm sữa thông thường như một phần khẩu phần. Loại sữa nào, bao nhiêu là đủ nên hỏi bác sĩ, nhất là với trẻ nhẹ cân, sinh non hoặc có dị ứng.
Trẻ cai sữa bị sụt cân có bình thường không?
Một giai đoạn ăn kém ngắn có thể làm cân đứng yên vài tuần. Nhưng nếu trẻ sụt cân rõ hoặc cân nặng không tăng trở lại sau một hai tháng, cần đưa đi khám để xem lại khẩu phần và tìm nguyên nhân khác.
Có nên bôi chất đắng, đắp lá vào ngực để cai sữa nhanh?
Không nên. Những cách này gây sợ hãi, khó chịu cho trẻ, và một số chất bôi có thể không an toàn khi trẻ nuốt phải. Cai từ từ, thay thế bằng bữa phụ và vỗ về khác nhẹ nhàng hơn cho cả mẹ và con.
Trẻ cai bình rồi không chịu uống sữa bằng cốc thì làm sao?
Nhiều trẻ cần thời gian. Có thể thử cốc có ống hút, sữa ở nhiệt độ trẻ quen, cho trẻ tự cầm. Nếu trẻ vẫn ít uống sữa, bù bằng sữa chua, phô mai, sữa trong món nấu. Không quay lại bình chỉ vì trẻ uống ít hơn; uống ít hơn bằng bình không phải điều xấu.
Đang cai sữa mà trẻ ốm thì có nên cho bú lại?
Khi trẻ ốm, bú mẹ giúp trẻ đủ nước và dễ chịu hơn. Nhiều gia đình tạm dừng cai, cho bú lại vài ngày, rồi tiếp tục khi trẻ khoẻ. Đây là lựa chọn hợp lý; điều quan trọng là trẻ đủ nước và được theo dõi dấu hiệu cần đi khám.