Hầu hết trẻ dưới khoảng hai tuổi có chân hơi cong ra ngoài như chữ O khi đứng chụm hai mắt cá; đây là chân vòng kiềng sinh lý, do tư thế co gập trong bụng mẹ, và thường tự thẳng dần trong năm thứ hai. Sau đó nhiều trẻ chuyển sang chân chữ X (hai gối chụm, hai mắt cá cách xa) rõ nhất quanh ba bốn tuổi, rồi đến khoảng bảy tuổi dáng chân gần giống người lớn.
Kéo chân, nắn chân, quấn chân thẳng cho trẻ sơ sinh không làm chân thẳng hơn hay dài hơn; quấn chặt chân duỗi thẳng còn làm tăng nguy cơ trật khớp háng. Bài này mô tả dáng chân bình thường theo tuổi, những lời đồn quen thuộc, dấu hiệu cần đưa con đi khám, và điều quyết định chiều cao thật sự của trẻ, không hứa hẹn "chân dài" hay "cao vượt".
Dáng chân thay đổi theo tuổi
Các khoảng tuổi dưới đây là xu hướng chung được mô tả trong y văn chỉnh hình nhi; từng trẻ có thể sớm hoặc muộn hơn:
| Khoảng tuổi | Dáng chân thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sơ sinh đến khoảng 18 tháng | Cong ra ngoài, hình chữ O | Rõ hơn khi trẻ mới đứng, mới đi |
| Khoảng 18–24 tháng | Thẳng dần | Thời điểm chuyển tiếp khác nhau giữa các trẻ |
| Khoảng 3–4 tuổi | Gối chụm, hai mắt cá xa nhau, hình chữ X | Thường rõ nhất ở tuổi này |
| Khoảng 7 tuổi trở đi | Gần giống người lớn, hơi chữ X nhẹ | Phần lớn trẻ đã ổn định |
Nói cách khác, một trẻ một tuổi chân cong ra và một trẻ bốn tuổi đầu gối chụm vào đều có thể hoàn toàn bình thường. Điều bác sĩ để ý là dáng chân có đi theo xu hướng này không, có đối xứng hai bên không, và mức độ có quá nhiều không.
Vì xu hướng này, một lời khuyên hay gặp là chờ và theo dõi. Chờ ở đây không có nghĩa là bỏ mặc, mà là có lịch nhìn lại: đo, chụp ảnh, kể với bác sĩ ở các lần khám định kỳ, và biết rõ những dấu hiệu khiến việc chờ không còn phù hợp.
Vì sao chân trẻ nhỏ cong
Trong những tháng cuối thai kỳ, thai nhi nằm co gập trong không gian chật, hông xoay ra ngoài, cẳng chân hơi xoắn vào trong. Sau khi sinh, xương và khớp cần thời gian để "duỗi" dần ra. Khi trẻ bắt đầu đứng và đi, sức nặng cơ thể và sự phát triển của xương dần định hình lại trục chân.
Trẻ mới đi cũng thường đứng chân rộng, gối hơi gập, bụng ưỡn, bàn chân xoè, để giữ thăng bằng. Dáng đi lạch bạch này làm chân trông cong hơn thực tế. Lớp mỡ dày ở bắp chân và lòng bàn chân của trẻ nhỏ cũng khiến bố mẹ nhìn nhầm thành cong hoặc bẹt.
Mức độ cong và thời điểm thẳng lại khác nhau giữa các trẻ, có yếu tố gia đình. Trẻ đi sớm, trẻ có cân nặng lớn hơn có thể trông cong rõ hơn trong một thời gian. Nhìn chân con từ phía trước khi con đứng thẳng, hai mắt cá chạm nhau, và chụp một tấm ảnh mỗi vài tháng ở cùng tư thế là cách theo dõi đơn giản mà bác sĩ thấy hữu ích.
Bàn chân bẹt, đi chụm mũi, đi kiễng: những biến thể hay gặp
Bàn chân bẹt. Ở trẻ dưới khoảng ba bốn tuổi, lòng bàn chân trông bẹt vì vòm chân chưa hình thành rõ và bị che bởi đệm mỡ. Phần lớn trẻ có vòm dần theo tuổi. Một số trẻ lớn vẫn bẹt mà mềm, đứng kiễng thì thấy vòm, không đau: thường không cần điều trị. Khám khi bàn chân cứng, đau, mỏi nhiều, hay lệch một bên.
Đi chụm mũi chân vào trong. Thường do xoắn nhẹ ở cẳng chân hay đùi, hoặc bàn chân hơi cong vào ở trẻ nhỏ. Đa số tự cải thiện trong vài năm. Khám nếu chỉ một bên, nặng, làm con vấp ngã nhiều, hoặc không cải thiện theo tuổi.
Đi xoè mũi chân ra ngoài. Hay gặp ở trẻ mới tập đi và thường tự hết. Một bên xoè rõ, kèm đau hay khập khiễng thì nên cho bác sĩ xem.
Thỉnh thoảng đi kiễng gót. Phổ biến ở trẻ mới đi. Nếu con gần như luôn đi kiễng, không đặt gót xuống được, hoặc vẫn đi kiễng thường xuyên sau khoảng hai tuổi, hãy cho bác sĩ đánh giá.
Giày cho trẻ. Trong nhà để chân trần trên sàn sạch. Ra ngoài chọn giày nhẹ, đế mềm uốn được, mũi rộng, vừa chân, có quai giữ gót. Giày cao cổ, đế cứng "chỉnh dáng" không cần cho trẻ khoẻ mạnh.
Những lời đồn và điều thực tế
Kéo chân, vuốt chân cho trẻ sơ sinh để chân thẳng và dài. Không có tác dụng làm chân thẳng hay dài hơn. Kéo mạnh có thể làm đau và tổn thương khớp, đặc biệt là khớp háng còn non. Xoa bóp nhẹ nhàng, âu yếm thì không sao, nhưng đừng kỳ vọng nó thay đổi xương.
Quấn chặt chân thẳng cho bé để chân không cong. Đây là thói quen nên bỏ. Quấn chặt hai chân duỗi thẳng và khép lại làm tăng nguy cơ loạn sản (trật) khớp háng. Nếu quấn tã cho trẻ sơ sinh, phần dưới phải rộng để hai chân co, dạng tự nhiên như tư thế ếch.
Tập đi sớm, đứng sớm làm chân vòng kiềng. Không có bằng chứng. Chân cong sinh lý xuất hiện ở trẻ đi sớm cũng như đi muộn. Tuy vậy, không cần ép con đứng hay đi trước khi con tự sẵn sàng.
Bế cưỡi hông, địu làm chân cong. Tư thế hai chân dạng ôm quanh hông người lớn, gối cao hơn mông, thực ra là tư thế tốt cho khớp háng. Chọn địu đỡ được đùi tới khoeo, không để chân buông thẳng.
Đi xe tập đi giúp chân khoẻ, thẳng. Xe tập đi không giúp chân thẳng, không giúp đi sớm, và gây nhiều tai nạn. Các tổ chức nhi khoa khuyên không dùng.
Khi nào nên đưa con đi khám
Phần lớn chân cong hay chân chữ X ở trẻ nhỏ là sinh lý. Đưa con đến bác sĩ nhi hoặc bác sĩ chỉnh hình nhi khi:
- Chân cong chỉ ở một bên, hoặc một bên cong rõ hơn hẳn bên kia.
- Chân vòng kiềng vẫn rõ hoặc nặng dần sau khoảng hai tuổi, thay vì thẳng dần.
- Chân chữ X rất nặng, nặng dần sau khoảng bảy tuổi, hoặc chỉ một bên.
- Con thấp hơn nhiều so với đường tăng trưởng của chính con trước đó, hoặc chậm lớn rõ.
- Con đau chân, đau gối, đi khập khiễng, ngã nhiều, mỏi chân bất thường.
- Có dấu hiệu gợi ý còi xương như cổ tay, mắt cá to bè, các nút ở xương sườn, chậm mọc răng, chậm đi kèm chân cong.
- Nếp lằn ở đùi, mông không cân hai bên, một chân trông ngắn hơn, dạng háng khó khi thay tã: hỏi bác sĩ về khớp háng.
Bác sĩ thường khám dáng đứng, dáng đi, đo khoảng cách giữa hai gối hoặc hai mắt cá, và chỉ chụp phim hay xét nghiệm khi có lý do. Phần lớn lần khám kết thúc bằng lời hẹn theo dõi.
Còi xương và vitamin D: khi chân cong không phải sinh lý
Còi xương là tình trạng xương mềm do thiếu vitamin D, thiếu canxi hoặc rối loạn chuyển hoá. Xương mềm bị uốn dưới sức nặng cơ thể, khiến chân cong nặng dần thay vì thẳng dần theo tuổi. Đi kèm có thể có chậm lớn, chậm mọc răng, chậm đi, cổ tay và mắt cá to bè, đổ mồ hôi nhiều, quấy khóc.
Trẻ có nguy cơ cao hơn gồm trẻ bú mẹ hoàn toàn mà không được bổ sung vitamin D theo chỉ định, trẻ ít ra ngoài trời, da sẫm màu, sinh non, hoặc có bệnh đường tiêu hoá, gan, thận. Vitamin D có trong một số thức ăn như cá béo, lòng đỏ trứng, nhưng lượng thường không nhiều; da tạo vitamin D khi tiếp xúc ánh nắng.
Chẩn đoán còi xương cần bác sĩ khám, xét nghiệm máu và đôi khi chụp phim. Việc bổ sung vitamin D, canxi, liều bao nhiêu và trong bao lâu là do bác sĩ quyết định. Không tự cho trẻ uống vitamin D liều cao để "phòng chân cong", vì thừa vitamin D cũng gây hại.
Vận động giúp đôi chân khoẻ hơn mọi dụng cụ
Đôi chân của trẻ khoẻ lên nhờ được dùng: bò, vịn đứng, men, đi chân trần trên nhiều mặt sàn khác nhau, leo bậc thấp, chạy, nhảy, ngồi xổm chơi cát. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới khuyên trẻ một đến bốn tuổi có ít nhất 180 phút vận động mỗi ngày, rải rác qua các hoạt động, và không bị giữ cố định trong xe đẩy, ghế ngồi quá một giờ một lần.
Trẻ hay ngồi chữ W (hai cẳng chân xoè ra hai bên mông) thường làm vậy vì tư thế này vững. Đa số không gây hại; có thể gợi ý con đổi tư thế, ngồi xếp bằng, ngồi duỗi chân, ngồi ghế thấp, thay vì cấm. Nếu con chỉ ngồi được tư thế đó, hay kèm chụm mũi chân nặng, vấp ngã nhiều, hãy hỏi bác sĩ.
Ở trẻ thừa cân, sức nặng lên đầu gối lớn hơn và chân cong có thể rõ hơn; ăn uống hợp lý và vận động đều giúp cả dáng chân lẫn sức khoẻ chung.
Chiều cao thật sự phụ thuộc vào đâu
Chiều cao trưởng thành của một người được quyết định phần lớn bởi di truyền. Phần còn lại phụ thuộc vào dinh dưỡng đủ đạm và năng lượng trong những năm tăng trưởng, giấc ngủ đủ, vận động, và việc không mắc bệnh mạn tính hay thiếu dinh dưỡng kéo dài. Những yếu tố này giúp trẻ đạt được tiềm năng của mình; chúng không làm một đứa trẻ cao vượt quá tiềm năng đó.
Không có bài kéo chân, thực phẩm, thuốc bổ hay môn thể thao nào được chứng minh làm trẻ khoẻ mạnh "dài chân" hơn. Những sản phẩm hứa tăng chiều cao vài phân trong vài tháng nên được nhìn với nhiều hoài nghi.
Cách theo dõi đáng tin là đo chiều dài, chiều cao của con định kỳ và chấm lên biểu đồ tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới, thường do bác sĩ hoặc cán bộ y tế làm trong các lần khám. Điều quan trọng là con lớn đều theo đường của chính con. Đứng yên quá lâu, tụt khỏi đường cũ, hoặc chênh rất xa so với chiều cao của bố mẹ là lý do để bác sĩ tìm hiểu thêm.
Câu hỏi thường gặp
Bé 1 tuổi chân cong như chữ O có cần đi khám không?
Ở tuổi này, chân cong đều hai bên là dáng sinh lý thường gặp. Nếu con vận động bình thường, không đau, lớn đều, có thể theo dõi và nhờ bác sĩ xem ở lần khám định kỳ. Nên khám sớm hơn nếu chỉ một bên cong, cong nặng dần, hoặc có dấu hiệu khác như chậm lớn.
Có nên cho bé đeo nẹp hay đi giày chỉnh hình để chân thẳng?
Với chân cong hoặc chân chữ X sinh lý, nẹp và giày chỉnh hình không cần thiết vì chân sẽ tự thay đổi theo tuổi. Các dụng cụ này chỉ dùng khi bác sĩ chỉnh hình xác định có bệnh lý và chỉ định cụ thể.
Quấn tã cho trẻ sơ sinh thế nào để không hại khớp háng?
Có thể quấn phần thân và tay cho trẻ sơ sinh nếu gia đình muốn, nhưng phần dưới phải rộng để hai chân co lên và dạng ra tự nhiên. Không quấn chặt hai chân duỗi thẳng khép lại. Khi trẻ bắt đầu có dấu hiệu lẫy, ngừng quấn.
Trẻ 4 tuổi đầu gối chụm vào nhau khi đứng có sao không?
Chân chữ X rõ nhất quanh ba bốn tuổi là bình thường và thường giảm dần đến khoảng bảy tuổi. Nên khám nếu chỉ một bên, rất nặng, nặng dần sau bảy tuổi, hoặc con đau, đi lại khó khăn.
Bổ sung canxi có giúp con cao hơn không?
Canxi cần cho xương, và trẻ thường nhận đủ qua sữa, sữa chua, đậu phụ, cá nhỏ ăn cả xương, rau xanh. Uống thêm canxi khi không thiếu không làm trẻ cao hơn. Việc bổ sung, nếu cần, do bác sĩ quyết định sau khi khám.
Tập bơi, đu xà có làm trẻ cao hơn không?
Vận động đều giúp trẻ khoẻ, ngủ ngon, ăn ngon, nhờ đó hỗ trợ trẻ lớn theo tiềm năng. Nhưng chưa có bằng chứng môn thể thao nào làm trẻ khoẻ mạnh cao vượt mức di truyền. Chọn môn con thích để con vận động lâu dài.