Trẻ mấy tháng biết lẫy, ngồi, bò, đi: khoảng tuổi rộng và cách để con tự tập

Các mốc vận động lớn của trẻ trải theo những khoảng tuổi rất rộng: theo nghiên cứu đa quốc gia của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ khoẻ mạnh tự đi được những bước đầu tiên ở bất kỳ thời điểm nào trong khoảng từ hơn 8 tháng đến gần 18 tháng tuổi. Ngồi, bò, đứng cũng có những khoảng rộng như vậy. Trẻ đi sớm hay muộn trong khoảng đó không nói lên con khoẻ hơn hay giỏi hơn.

Điều người lớn làm được không phải là "tập" cho con đạt mốc sớm, mà là cho con nhiều thời gian tự do vận động trên sàn an toàn, bắt đầu bằng nằm sấp khi thức từ những tuần đầu. Bài này nêu các khoảng tuổi tham khảo, cách tạo cơ hội vận động theo từng giai đoạn, những dụng cụ nên tránh, và những tín hiệu nên hỏi bác sĩ.

Khoảng tuổi tham khảo của sáu mốc vận động

Năm 2006, Tổ chức Y tế Thế giới công bố khoảng tuổi đạt sáu mốc vận động lớn, dựa trên việc theo dõi trẻ khoẻ mạnh ở nhiều nước (Nghiên cứu Đa trung tâm về Chuẩn tăng trưởng). Các con số dưới đây làm tròn từ những khoảng đó, để thấy chúng rộng đến mức nào:

Lẫy (lật từ nằm ngửa sang nằm sấp hay ngược lại) không nằm trong sáu mốc trên; nhiều trẻ lật được trong khoảng 4 đến 6 tháng, một số sớm hoặc muộn hơn. Cũng có những trẻ bỏ qua giai đoạn bò, chuyển sang trườn, lết mông hoặc vịn đứng rồi đi luôn. Nghiên cứu của WHO ghi nhận một phần trẻ khoẻ mạnh không bao giờ bò bằng tay và đầu gối.

Thứ tự các mốc cũng không cố định. Điều đáng để ý hơn từng mốc là xu hướng chung: con có dần dần làm được nhiều hơn, dùng cả hai bên người, và tiếp tục tiến lên hay không.

Nằm sấp khi thức: nền tảng của mọi mốc sau

Từ năm 1992, khuyến cáo cho trẻ ngủ nằm ngửa đã giảm mạnh đột tử ở trẻ sơ sinh, và đó vẫn là cách ngủ an toàn. Mặt trái là trẻ ít có thời gian nằm sấp, nên cơ cổ, vai, lưng có ít cơ hội luyện tập. Lời giải là cho con nằm sấp khi thức và có người lớn ở bên. Hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới về vận động cho trẻ dưới 5 tuổi khuyên trẻ chưa tự di chuyển được nằm sấp tổng cộng ít nhất 30 phút mỗi ngày, rải ra nhiều lần trong ngày.

Bắt đầu từ những ngày đầu sau sinh bằng vài phút mỗi lần, chẳng hạn cho con nằm sấp trên ngực bố mẹ đang ngả lưng. Dần dần cho con nằm sấp trên tấm thảm sạch trên sàn, nằm xuống ngang tầm mắt con, đặt một món đồ màu sắc trước mặt. Nhiều trẻ cáu sau một hai phút lúc đầu; dừng lại, thử lần khác, tăng dần. Không cho con nằm sấp ngay sau khi bú no, và không để con ngủ ở tư thế nằm sấp.

Thời gian nằm sấp giúp trẻ nâng đầu, chống tay, xoay người, với đồ, những động tác chuẩn bị cho lẫy, bò, ngồi. Nó cũng giúp giảm bẹp đầu một bên ở trẻ hay nằm ngửa một tư thế.

Tạo cơ hội vận động theo từng giai đoạn

Vài tháng đầu. Nằm sấp chơi nhiều lần trong ngày, đổi bên khi bế, đổi hướng nằm trong nôi để con quay đầu cả hai phía. Cho con đạp chân tự do khi thay tã.

Khi con bắt đầu lẫy. Đặt đồ chơi hơi lệch sang một bên để con vươn tới và xoay người. Để con trên sàn nhiều hơn trên giường, vì sàn rộng, chắc và không có nguy cơ ngã từ trên cao.

Khi con tập ngồi. Ngồi trong lòng người lớn, ngồi trên sàn có gối quây xung quanh khi mới tập. Con sẽ chống tay ra trước, rồi ra hai bên, rồi ngồi vững. Đừng ngồi con thật lâu trong ghế đỡ cứng; con cần tự giữ thăng bằng mới học được.

Khi con trườn, bò. Dọn sàn sạch, cất đồ nhỏ, che ổ điện. Đặt đồ chơi xa một chút. Tạo dốc thoải bằng gối để con bò lên bò xuống.

Khi con vịn đứng, men. Bàn ghế chắc chắn, đủ thấp, không có khăn trải con kéo được. Để chân trần trong nhà giúp con cảm nhận mặt sàn và bám tốt hơn.

Khi con tập đi. Đứng ra trước con một đoạn ngắn, dang tay đón. Cho con đẩy những vật chắc, nặng như thùng giấy có đồ bên trong, ghế nhựa đặt trên sàn không trơn. Ngã nhẹ, ngồi phịch xuống là một phần của việc tập đi.

Một ngày vận động của trẻ dưới hai tuổi

Hình dung một ngày bình thường của trẻ tám chín tháng tuổi: sau giấc ngủ sáng, nằm sấp và bò trên thảm khi người lớn ngồi cạnh nhặt rau; bữa trưa ngồi ghế ăn, bốc thức ăn; buổi chiều ra sân hay hành lang chung cư, ngồi trên thảm nhìn người qua lại, vịn ghế đứng lên ngồi xuống; tối trước giờ tắm, chơi ú oà, đẩy quả bóng qua lại trên sàn. Không có giờ nào là "giờ tập", nhưng cả ngày con đều đang vận động.

Với trẻ một đến hai tuổi, thêm những hoạt động như đi bộ một đoạn ngắn thay vì ngồi xe đẩy cả quãng, leo lên bậc thấp có người lớn đỡ, bê đồ nhẹ giúp mẹ, nhảy theo nhạc, chơi ở sân chơi có cát và cầu trượt thấp. Thời gian ngồi xe đẩy, ngồi ghế ô tô là cần thiết khi di chuyển, nhưng khi tới nơi thì cho con ra ngoài vận động.

Nếu con ở với người trông trẻ hay ông bà cả ngày, chia sẻ với họ hình dung này. Nhiều người lớn tuổi quen bế cháu suốt hoặc giữ cháu trong nôi, xe tập đi cho "đỡ ngã". Giải thích rằng thời gian trên sàn sạch, an toàn chính là cách cháu lớn khoẻ, và cùng nhau dọn một góc nhà đủ an toàn để cháu bò, vịn thoải mái.

Xe tập đi, ghế nhún, giày tập đi: những thứ không cần

Xe tập đi có bánh xe là dụng cụ bị nhiều tổ chức nhi khoa phản đối. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ từ lâu đã kêu gọi cấm bán loại xe này vì chúng gây nhiều tai nạn: trẻ di chuyển nhanh hơn người lớn kịp phản ứng, lao xuống bậc cầu thang, với tới nồi nước nóng, bàn là, thuốc. Xe tập đi cũng không giúp trẻ đi sớm hơn; trẻ dùng nhiều xe tập đi có xu hướng đi muộn hơn chút ít, vì không phải tự giữ thăng bằng và không nhìn thấy chân mình.

Ghế nhún, ghế ngồi giữ trẻ đứng thẳng, địu, xe đẩy đều có lúc hữu ích, nhưng hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới khuyên không để trẻ dưới 5 tuổi bị giữ cố định trong những thiết bị như vậy quá một giờ một lần. Thời gian ở trong dụng cụ là thời gian không vận động tự do.

Giày "tập đi" không cần thiết khi ở trong nhà. Trẻ học đi tốt nhất bằng chân trần trên sàn sạch, không trơn. Khi ra ngoài, giày chỉ để bảo vệ chân: đế mềm uốn được, mũi rộng, vừa vặn, nhẹ. Không cần đế cứng, không cần cao cổ "chỉnh dáng chân".

Tín hiệu nên hỏi bác sĩ

Mốc vận động rộng không có nghĩa là không có giới hạn. Nhiều hướng dẫn nhi khoa coi những điều sau là lý do nên đưa con đi khám để được đánh giá, không phải để kết luận con có bệnh:

• Khoảng 4 tháng con vẫn chưa giữ được đầu khi được bế dựng, hoặc người con rất mềm như "búp bê vải", hoặc rất cứng, khó gập duỗi.
• Khoảng 9 tháng chưa ngồi vững dù có tựa nhẹ.
• Khoảng 18 tháng chưa tự đi được.
• Con dùng rõ một bên tay hay chân nhiều hơn hẳn bên kia, một bên người có vẻ yếu hơn, hoặc rất sớm (trước khoảng một tuổi rưỡi) đã thuận hẳn một tay.
• Con đi được rồi nhưng đi kiễng gót thường xuyên, đi khập khiễng, hoặc ngã nhiều bất thường.
• Con mất đi kỹ năng vận động đã có, ví dụ đã ngồi vững nay không ngồi được: đi khám sớm.

Trẻ sinh non được tính theo tuổi điều chỉnh (tuổi tính từ ngày dự sinh) khi xem các mốc vận động, thường cho tới khoảng hai tuổi. Khi có băn khoăn, đánh giá ở khoa nhi hoặc khoa phục hồi chức năng là bước đầu; can thiệp, nếu cần, là việc của các nhà trị liệu.

Đừng biến mốc vận động thành cuộc đua

Ở nhiều gia đình, câu hỏi "cháu biết đi chưa" được hỏi từ lúc trẻ tám chín tháng, và mỗi lời so sánh lại làm bố mẹ sốt ruột tìm cách "tập". Kéo hai tay con bước đi hàng giờ, đặt con đứng trong xe tập đi, ép ngồi khi con chưa tự giữ được lưng không làm mốc đến sớm hơn mà còn lấy mất thời gian con tự khám phá trên sàn.

Bằng chứng hiện nay không cho thấy trẻ đi sớm hơn trong khoảng bình thường thì phát triển tốt hơn về sau. Điều liên quan nhiều hơn tới sức khoẻ vận động là trẻ có được vận động nhiều mỗi ngày không. Với trẻ một đến bốn tuổi, Tổ chức Y tế Thế giới khuyên ít nhất 180 phút vận động các loại rải rác trong ngày. Nhà có sàn rộng, thời gian ra công viên, sân chơi, và người lớn chịu ngồi xuống sàn cùng con là những thứ đáng đầu tư hơn mọi dụng cụ.

Nếu có điều muốn ghi lại, hãy ghi những gì con mới làm được và vào khoảng ngày nào, thay vì đánh dấu con "đạt" hay "chưa đạt". Sổ ghi như vậy hữu ích khi đi khám định kỳ: bác sĩ nhìn được xu hướng của chính con qua nhiều tháng, thứ quan trọng hơn bất kỳ lần so sánh nào với trẻ khác.

Câu hỏi thường gặp

Bé 10 tháng chưa bò có sao không?

Nhiều trẻ khoẻ mạnh bò muộn, trườn, lết mông thay vì bò, hoặc bỏ qua hẳn giai đoạn bò. Điều cần để ý là con có đang di chuyển bằng cách nào đó, dùng cả hai tay hai chân và tiếp tục tiến bộ không. Nếu con không di chuyển gì, hoặc dùng một bên người rõ rệt, hãy hỏi bác sĩ.

Cho bé đứng sớm có làm chân bị vòng kiềng không?

Không. Chân hơi cong ra ở trẻ dưới hai tuổi là hình dạng sinh lý bình thường, không do đứng hay đi sớm. Tuy vậy, ép con đứng lâu khi con chưa tự làm được cũng không giúp gì. Cứ để con tự vịn đứng khi con sẵn sàng.

Xe tập đi loại không có bánh, đứng tại chỗ có an toàn hơn không?

Loại đứng tại chỗ không có nguy cơ lao xuống cầu thang, nhưng vẫn giữ trẻ ở một tư thế cố định và lấy mất thời gian vận động tự do. Nếu dùng, chỉ dùng ngắn, có người lớn bên cạnh, và không thay cho thời gian chơi trên sàn.

Bé đi kiễng gót có bình thường không?

Trong vài tháng đầu tập đi, nhiều trẻ thỉnh thoảng đi kiễng gót. Nếu con hầu như luôn đi kiễng, không đặt được gót xuống, hoặc vẫn đi kiễng thường xuyên sau khoảng hai tuổi, hãy cho bác sĩ khám để đánh giá.

Trẻ sinh non có đi muộn hơn không?

Thường có, nếu tính theo tuổi từ ngày sinh. Khi xem các mốc vận động của trẻ sinh non, bác sĩ dùng tuổi điều chỉnh, tức trừ đi số tuần sinh sớm. Theo tuổi điều chỉnh, phần lớn trẻ sinh non nằm trong cùng khoảng như trẻ đủ tháng.

Trẻ đã biết đi có cần mang giày trong nhà không?

Không cần. Đi chân trần trên sàn sạch, không trơn giúp trẻ cảm nhận mặt đất, giữ thăng bằng và phát triển cơ bàn chân. Giày dùng khi ra ngoài để bảo vệ chân: nhẹ, đế mềm uốn được, mũi rộng và vừa vặn.