Trẻ nhỏ học được hai ngôn ngữ cùng lúc khi mỗi ngôn ngữ được nghe đủ nhiều, trong những tình huống có ý nghĩa, từ những người nói nó một cách tự nhiên và thoải mái. Trộn hai thứ tiếng trong một câu, có lúc vốn từ từng thứ tiếng ít hơn trẻ nói một thứ tiếng, là chuyện bình thường của trẻ song ngữ và không làm con "rối loạn".
Bài này dành cho các gia đình có bố mẹ nói hai ngôn ngữ khác nhau, gia đình người Việt muốn con tiếp xúc với tiếng Anh hoặc một ngoại ngữ khác từ nhỏ, và gia đình đang sống trong môi trường ngôn ngữ khác muốn giữ tiếng Việt. Phần dưới so sánh các cách tổ chức ngôn ngữ trong nhà, những điều nghiên cứu nói chắc chắn, những lời đồn hay gặp, và câu hỏi khó nhất: bố mẹ không nói giỏi tiếng Anh có nên nói tiếng Anh với con không.
Các cách tổ chức ngôn ngữ ở nhà
Không có mô hình nào đúng cho mọi nhà. Điều quan trọng hơn mô hình là tổng thời gian và chất lượng tiếp xúc với từng ngôn ngữ. Bảng dưới so sánh các cách hay gặp:
| Cách làm | Hình dung | Hợp với | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Mỗi người một ngôn ngữ | Mẹ luôn nói tiếng Việt, bố luôn nói tiếng của bố | Bố mẹ có hai tiếng mẹ đẻ khác nhau | Ngôn ngữ của người ít ở nhà dễ bị lép vế |
| Ở nhà một tiếng, ra ngoài một tiếng | Cả nhà nói tiếng Việt, trường lớp và xã hội dùng tiếng khác | Gia đình người Việt sống ở nước ngoài | Khi con đi học, tiếng ngoài nhà thường lấn át rất nhanh |
| Theo thời gian, theo hoạt động | Giờ đọc sách tối bằng tiếng Anh, còn lại tiếng Việt | Gia đình muốn thêm ngoại ngữ mà không ai là người bản ngữ | Lượng tiếp xúc ít; khó thành song ngữ thật nếu chỉ vậy |
| Trộn tự nhiên | Cả nhà dùng cả hai tiếng tuỳ lúc | Gia đình mà người lớn vốn nói hai tiếng thoải mái | Có thể ổn, miễn mỗi tiếng đủ nhiều và phong phú |
Các nhà nghiên cứu song ngữ trẻ em thường nhấn mạnh rằng sự nhất quán tuyệt đối "mỗi người một tiếng" không phải điều kiện bắt buộc; điều quyết định là trẻ có đủ cơ hội nghe và cần dùng mỗi ngôn ngữ hay không.
Những điều nghiên cứu nói khá chắc chắn
Học hai ngôn ngữ không gây chậm nói. Trẻ song ngữ đạt các mốc như bập bẹ, từ đầu tiên, ghép hai từ trong cùng khoảng tuổi như trẻ đơn ngữ. Nếu một trẻ song ngữ có dấu hiệu chậm rõ, cần đánh giá như với mọi trẻ khác, không gán cho "vì học hai thứ tiếng".
Vốn từ chia ra hai túi. Đếm riêng từng thứ tiếng, trẻ song ngữ có thể biết ít từ hơn trẻ đơn ngữ cùng tuổi. Đếm gộp cả hai thì tương đương. Khi đánh giá ngôn ngữ của trẻ song ngữ, chuyên gia cần xem cả hai thứ tiếng.
Trộn tiếng là bình thường. Trẻ dùng từ tiếng này trong câu tiếng kia, nhất là khi chưa biết từ tương ứng hay khi người nghe cũng hiểu cả hai. Người lớn song ngữ cũng làm như vậy. Đây là cách dùng nguồn lực ngôn ngữ, không phải dấu hiệu nhầm lẫn.
Lượng tiếp xúc quyết định nhiều. Trẻ thường giỏi hơn ở ngôn ngữ mà mình nghe nhiều hơn và có nhu cầu dùng nhiều hơn. Một ngôn ngữ chỉ nghe vài giờ mỗi tuần thường dừng ở mức hiểu mà không nói.
Người nói tự nhiên quan trọng. Trẻ học tốt từ người nói một ngôn ngữ một cách thoải mái, giàu cảm xúc, với vốn từ phong phú. Điều này liên quan trực tiếp tới câu hỏi bố mẹ có nên nói ngoại ngữ không giỏi với con.
Bố mẹ không giỏi tiếng Anh có nên nói tiếng Anh với con?
Đây là băn khoăn của rất nhiều gia đình Việt. Nhiều chuyên gia ngôn ngữ trẻ em khuyên bố mẹ nói với con chủ yếu bằng ngôn ngữ mình thành thạo nhất, thường là tiếng Việt. Lý do không nằm ở giọng hay phát âm, mà ở chất lượng trò chuyện: khi nói tiếng mẹ đẻ, bố mẹ đùa, kể chuyện, giải thích cảm xúc, dùng từ phong phú. Khi nói một ngoại ngữ còn vấp, câu thường ngắn, từ nghèo, ít đùa, ít hỏi đáp, và bố mẹ có xu hướng nói ít đi.
Một nền tiếng mẹ đẻ vững giúp trẻ học thêm ngôn ngữ thứ hai về sau, vì những gì đã hiểu về cách kể, cách hỏi, cách giải thích bằng một thứ tiếng sẽ chuyển sang thứ tiếng kia. Ngược lại, thay tiếng Việt bằng một thứ tiếng Anh nghèo nàn có thể khiến trẻ thiếu cả hai.
Điều đó không có nghĩa là bố mẹ không được dùng tiếng Anh. Bạn vẫn có thể hát bài hát tiếng Anh, đọc sách tranh tiếng Anh vào một giờ cố định, cho con nghe bài đồng dao, kể lại bằng tiếng Việt khi con chưa hiểu. Điều nên tránh là bỏ hẳn tiếng Việt trong giao tiếp hằng ngày vì nghĩ "càng sớm càng tốt". Muốn con thật sự song ngữ thì cần một nguồn tiếng Anh giàu hơn, như người lớn nói tiếng Anh thành thạo thường xuyên chơi và trò chuyện với con, hay môi trường lớp học có chất lượng.
Giữ tiếng Việt cho con khi sống trong môi trường tiếng khác
Gia đình người Việt ở nước ngoài, hoặc con học trường quốc tế cả ngày, thường thấy con chuyển dần sang chỉ trả lời bằng tiếng kia. Một số việc giúp tiếng Việt sống được:
- Giữ tiếng Việt là ngôn ngữ của nhà. Bữa cơm, giờ ngủ, lúc dỗ dành, lúc đùa nghịch nói bằng tiếng Việt.
- Tạo lý do để cần tiếng Việt. Gọi điện với ông bà, chơi cùng các bạn nói tiếng Việt, đi chợ người Việt. Trẻ giữ ngôn ngữ mà mình cần để kết nối.
- Đọc sách tiếng Việt mỗi ngày. Sách tranh, đồng dao, truyện cổ tích kể lại, thơ ngắn.
- Không phạt, không chế giễu khi con trả lời bằng tiếng kia. Đáp lại bằng tiếng Việt, nhắc lại ý con bằng tiếng Việt, mời con nói lại nếu con muốn.
- Kiên nhẫn qua giai đoạn con "từ chối". Nhiều trẻ có giai đoạn chỉ hiểu mà không chịu nói tiếng Việt, rồi quay lại khi có dịp như một chuyến về quê.
- Đừng chờ con lớn mới dạy đọc viết tiếng Việt. Với trẻ từ năm sáu tuổi, làm quen chữ Việt qua sách tranh giúp tiếng Việt có thêm chỗ đứng.
Mất tiếng Việt không phải lỗi của trẻ, cũng không hẳn lỗi của bố mẹ; đó là sức kéo tự nhiên của ngôn ngữ chiếm ưu thế. Cố gắng đều đặn mỗi ngày quan trọng hơn những đợt dạy dồn dập.
Tự ước lượng một tuần ngôn ngữ của con
Trước khi chọn cách làm, thử ghi lại một tuần bình thường của con: mỗi ngày con ở với ai, bao lâu, người đó nói với con bằng tiếng gì. Ví dụ giả định: con ở nhà trẻ nói tiếng Việt tám tiếng, tối ở với mẹ nói tiếng Việt ba tiếng, bố nói tiếng Anh với con khoảng một tiếng sau giờ làm, cuối tuần thêm vài giờ. Nhìn vào đó, tiếng Anh chiếm một phần nhỏ trong thời gian thức của con.
Không có con số ngưỡng chắc chắn nào để nói bao nhiêu giờ là "đủ" thành song ngữ, và các nghiên cứu cũng không thống nhất. Nhưng bảng tuần cho thấy rõ ngôn ngữ nào đang yếu thế, và cho phép chỉnh một cách cụ thể: để bố phụ trách giờ tắm và giờ đọc sách, cho con chơi với một gia đình bạn nói tiếng đó vào cuối tuần, gọi video cho người thân ở xa. Ghi lại lần nữa sau vài tháng để xem thay đổi có giữ được không.
Bảng tuần cũng giúp bố mẹ bớt tự trách. Nếu con nói tiếng Anh ít hơn mong đợi trong khi chỉ nghe một giờ mỗi ngày, đó là điều dễ hiểu, không phải con "kém ngoại ngữ".
Những lời đồn hay gặp về trẻ song ngữ
Vài niềm tin phổ biến không có cơ sở, hoặc chỉ đúng một phần:
- "Học hai thứ tiếng sẽ làm con chậm nói." Chưa có bằng chứng cho điều này; nếu con có dấu hiệu nói muộn rõ rệt, cần đánh giá chứ không nên bỏ một ngôn ngữ.
- "Con chậm nói thì nên bỏ bớt một ngôn ngữ." Các chuyên gia thường không khuyên bỏ tiếng mẹ đẻ của gia đình; quyết định này nên bàn với chuyên gia ngôn ngữ đã đánh giá con.
- "Càng sớm càng tốt, dưới 3 tuổi mà không học là muộn." Trẻ học ngôn ngữ thứ hai rất tốt ở tuổi mẫu giáo, tiểu học và cả về sau. Có lợi thế về phát âm khi bắt đầu sớm, nhưng không có cánh cửa đóng sập ở mốc ba tuổi.
- "Song ngữ làm trẻ sáng dạ hơn hẳn." Một số nghiên cứu ghi nhận lợi ích nhỏ ở vài kỹ năng, nhưng bằng chứng không thống nhất. Lý do tốt để nuôi con song ngữ là gắn kết gia đình, văn hoá và cơ hội, không phải lời hứa về trí tuệ.
- "Cho xem phim hoạt hình tiếng Anh là đủ." Màn hình cho nghe nhưng không trò chuyện qua lại. Trẻ nhỏ cần người thật đáp lời.
Khi băn khoăn, nhìn vào câu hỏi thực tế: con có đủ thời gian nghe và có lý do để dùng mỗi thứ tiếng không? Câu trả lời đó quan trọng hơn mọi phương pháp có tên gọi.
Khi nào nên nhờ chuyên gia
Trẻ song ngữ cần được đánh giá giống như mọi trẻ khác khi có dấu hiệu đáng lo: chưa bập bẹ, chưa chỉ tay khoảng 12 tháng; chưa có từ nào khoảng 16 tháng; chưa ghép hai từ khoảng 24 tháng tính gộp cả hai thứ tiếng; ít nhìn mắt, ít đáp khi gọi tên; mất kỹ năng đã có. Song ngữ không phải lý do để chờ thêm.
Khi đi đánh giá, mang theo thông tin về từng ngôn ngữ: ai nói tiếng gì với con, mỗi ngày khoảng bao nhiêu thời gian, con hiểu và nói được những từ nào ở mỗi tiếng. Chuyên gia cần bức tranh của cả hai thứ tiếng mới đánh giá đúng. Nếu có thể, chọn nơi có người hiểu cả hai ngôn ngữ của con, hoặc ít nhất chịu hỏi kỹ về ngôn ngữ ở nhà.
Nếu chuyên gia kết luận con cần hỗ trợ ngôn ngữ, phần lớn hướng dẫn hiện nay không đòi gia đình bỏ một thứ tiếng. Bố mẹ vẫn nói với con bằng ngôn ngữ mình thành thạo, và nhà trị liệu sẽ hướng dẫn cách lồng các mục tiêu vào sinh hoạt hằng ngày ở cả hai thứ tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Bố nói tiếng Anh, mẹ nói tiếng Việt, con chỉ chịu nói tiếng Việt thì sao?
Thường gặp khi tiếng Việt là ngôn ngữ con nghe nhiều hơn và dùng được với nhiều người hơn. Bố tiếp tục nói tiếng Anh, tăng thời gian chơi và đọc sách riêng với con, tạo dịp con cần tiếng Anh. Nhiều trẻ hiểu tốt trước rồi mới nói sau một thời gian.
Con 3 tuổi trộn tiếng Anh vào tiếng Việt, có cần sửa không?
Không cần sửa kiểu bắt nói lại. Trộn tiếng là bình thường ở trẻ song ngữ. Bạn có thể đáp lại bằng câu tiếng Việt có từ tương ứng để con nghe thêm, như con nói "con muốn apple" thì bạn đáp "à, con muốn ăn táo".
Cho con đi học mầm non song ngữ từ 2 tuổi có ảnh hưởng tiếng Việt không?
Nếu ở nhà con vẫn được trò chuyện và đọc sách tiếng Việt nhiều, tiếng Việt thường vẫn phát triển tốt. Điều nên tránh là cả trường lẫn nhà đều giảm tiếng Việt. Quan sát con, trao đổi với giáo viên và giữ tiếng Việt là ngôn ngữ của gia đình.
Ông bà chỉ nói tiếng địa phương, có ảnh hưởng gì không?
Không có hại. Trẻ nghe nhiều giọng, nhiều cách nói từ những người yêu thương mình là điều tốt. Giọng và cách dùng từ của con sẽ tự điều chỉnh theo môi trường khi đi học và giao tiếp rộng hơn.
Trẻ song ngữ có cần học đọc chữ cả hai thứ tiếng không?
Không bắt buộc ở tuổi mầm non. Khi con bắt đầu đi học, biết đọc viết thêm tiếng ở nhà giúp ngôn ngữ đó tồn tại lâu dài. Với tiếng Việt ở gia đình sống ở nước ngoài, làm quen chữ qua sách tranh từ khoảng năm sáu tuổi là bước nhẹ nhàng.