Chiều cao của trẻ được quyết định bởi nhiều yếu tố cùng lúc: di truyền từ bố mẹ, dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động, sức khoẻ và bệnh tật, đặc biệt trong khoảng 1.000 ngày đầu đời. Bữa ăn đủ năng lượng, đạm, các vi chất và không thiếu hụt kéo dài giúp trẻ đạt được tiềm năng chiều cao của mình; nhưng không thực phẩm hay loại sữa nào kéo dài thêm xương vượt quá tiềm năng đó.
Đây là chủ đề có nhiều lời hứa nhất trong quảng cáo dành cho trẻ em, và cũng là nỗi lo của rất nhiều gia đình. Bài này tách những gì bằng chứng ủng hộ khỏi những gì chỉ là lời hứa, giải thích cách đọc biểu đồ tăng trưởng của WHO, những việc làm được mỗi ngày, và dấu hiệu nên đưa trẻ đi khám thay vì tự tìm "bí quyết".
Chiều cao được quyết định bởi những gì
Di truyền đặt ra một khoảng tiềm năng. Ở các quần thể được nuôi dưỡng tốt, phần lớn sự khác biệt về chiều cao giữa các cá nhân được giải thích bởi gen. Con của bố mẹ cao thường có xu hướng cao, nhưng đó là xu hướng chứ không phải định mệnh, vì gen biểu hiện trong môi trường.
Môi trường quyết định trẻ có đạt được tiềm năng đó không. Thiếu ăn kéo dài, thiếu đạm, thiếu vi chất như kẽm, sắt, iốt, vitamin A, nhiễm trùng lặp lại (tiêu chảy, giun sán, viêm hô hấp), điều kiện vệ sinh kém đều có thể làm trẻ chậm lớn chiều cao. Đó là lý do tình trạng thấp còi ở trẻ em là một chỉ số được WHO và Viện Dinh dưỡng Quốc gia theo dõi: nó phản ánh thiếu hụt kéo dài chứ không phải một bữa ăn.
Thời điểm quan trọng. Giai đoạn từ khi mẹ mang thai đến khoảng 2 tuổi, thường gọi là 1.000 ngày đầu đời, là lúc tăng trưởng nhanh nhất và nhạy cảm nhất với thiếu hụt. Sau đó, trẻ lớn đều hơn qua tuổi mẫu giáo, tiểu học, rồi có một đợt tăng vọt ở tuổi dậy thì.
Hiểu như vậy giúp đặt kỳ vọng đúng: dinh dưỡng tốt là điều kiện cần để trẻ lớn đúng tiềm năng, không phải công cụ để vượt qua tiềm năng.
Điều bữa ăn làm được
Đủ năng lượng. Cơ thể chỉ dành năng lượng cho tăng trưởng khi đã đủ cho hoạt động hằng ngày. Trẻ ăn thiếu kéo dài sẽ chậm tăng cân trước, rồi chậm tăng chiều cao.
Đủ đạm chất lượng. Thịt, cá, trứng, sữa, đậu cung cấp axit amin cho xương, cơ. Đạm cần đủ và đều, không cần dư thừa.
Đủ các vi chất liên quan tăng trưởng. Kẽm, sắt, iốt, vitamin A, vitamin D, canxi. Nguồn thức ăn và nhóm trẻ dễ thiếu được bàn ở danh mục sữa và vi chất của trang. Bổ sung dạng thuốc chỉ khi bác sĩ chỉ định sau khi khám.
Đa dạng. Một chế độ ăn đa dạng, có thực phẩm từ động vật, được nhiều nghiên cứu ở các nước thu nhập thấp và trung bình liên hệ với nguy cơ thấp còi thấp hơn.
Giảm nhiễm trùng qua vệ sinh ăn uống. Nước sạch, rửa tay, thức ăn an toàn giúp trẻ ít bị tiêu chảy, mà tiêu chảy lặp lại là một nguyên nhân gây chậm lớn.
Lời hứa và thực tế
Thị trường có rất nhiều sản phẩm và mẹo "tăng chiều cao". Bảng dưới đối chiếu một số lời hứa hay gặp với hiểu biết hiện nay. Không nhắc đến nhãn hàng cụ thể nào.
| Lời hứa | Thực tế |
|---|---|
| Uống loại sữa X sẽ cao thêm vài phân | Sữa là nguồn đạm, canxi tốt; trẻ thiếu ăn được uống sữa có thể lớn tốt hơn. Nhưng không có bằng chứng một nhãn sữa cụ thể làm trẻ khoẻ mạnh cao vượt tiềm năng |
| Bổ sung canxi liều cao giúp xương dài ra | Canxi cần cho mật độ xương, không quyết định chiều dài xương. Thừa canxi có thể gây hại; chỉ bổ sung khi bác sĩ chỉ định |
| Thực phẩm chức năng "kích thích hormone tăng trưởng" | Không có bằng chứng tin cậy; hormone tăng trưởng chỉ được dùng trong y khoa cho một số bệnh lý được chẩn đoán, do bác sĩ chuyên khoa chỉ định |
| Nước hầm xương làm xương chắc, cao | Nước hầm xương rất ít canxi và đạm; phần thịt và chế phẩm sữa mới đáng kể |
| Treo xà, kéo chân từ nhỏ làm chân dài | Không kéo dài được xương; vận động tốt cho sức khoẻ nói chung, không phải mẹo kéo chân |
| Ăn càng nhiều càng cao | Ăn quá mức làm thừa cân, không làm cao thêm; thừa cân còn có thể làm dậy thì sớm, rút ngắn giai đoạn tăng chiều cao |
Nguyên tắc chung khi gặp lời hứa về chiều cao: nếu nó hứa một con số cụ thể, hứa nhanh, hay cho mọi trẻ, gần như chắc chắn là quảng cáo vượt quá bằng chứng. Tiền dành cho những sản phẩm đó thường đem lại nhiều giá trị hơn nếu dùng cho thịt, cá, trứng, rau quả hằng ngày.
Giấc ngủ, vận động và sức khoẻ: ba yếu tố ngoài bữa ăn
Giấc ngủ. Hormone tăng trưởng được tiết nhiều trong giấc ngủ sâu, nhất là đầu đêm. Trẻ ngủ đủ, đều đặn có môi trường tốt cho tăng trưởng. Thời lượng ngủ phù hợp theo tuổi là khoảng rộng; trẻ mẫu giáo thường cần khoảng 10–13 giờ mỗi ngày kể cả giấc trưa, theo các khuyến nghị nhi khoa phổ biến.
Vận động. Chơi ngoài trời, chạy nhảy, leo trèo giúp xương chắc, cơ khoẻ, ngủ ngon và ăn ngon. Không có môn thể thao nào được chứng minh làm trẻ cao vượt tiềm năng, nhưng vận động đều là một phần của lối sống giúp trẻ phát triển tốt. Ra nắng hợp lý cũng giúp cơ thể tạo vitamin D.
Sức khoẻ. Bệnh mạn tính, thiếu máu, bệnh tiêu hoá, bệnh nội tiết, nhiễm giun, ốm vặt lặp lại kéo dài có thể làm trẻ chậm lớn. Khám định kỳ, tiêm chủng, tẩy giun theo hướng dẫn y tế là những việc nhỏ có tác động thật.
Tinh thần. Căng thẳng kéo dài, bữa ăn nặng nề vì bị ép, thiếu sự chăm sóc ổn định cũng ảnh hưởng đến ăn ngủ của trẻ. Một bữa ăn vui vẻ, không ép, có lợi cho cả tinh thần lẫn dinh dưỡng.
Đọc biểu đồ tăng trưởng: thước đo đúng thay cho so sánh
Năm 2006, WHO công bố Chuẩn tăng trưởng trẻ em dựa trên Nghiên cứu tham chiếu tăng trưởng đa trung tâm, theo dõi trẻ được nuôi dưỡng tốt, bú mẹ, ở sáu nước trên nhiều châu lục. Chuẩn này cho thấy trẻ ở các nước khác nhau, khi được nuôi dưỡng tốt, có mô hình tăng trưởng khá tương đồng trong những năm đầu. Biểu đồ dùng ở cơ sở y tế Việt Nam hiện nay dựa trên chuẩn này.
Trên biểu đồ có nhiều đường cong, thể hiện các mức từ thấp đến cao của trẻ cùng tuổi, cùng giới. Điều quan trọng không phải trẻ nằm ở đường nào, mà là trẻ có đi song song với một đường của mình theo thời gian hay không. Một trẻ luôn ở gần đường thấp nhưng đi đều theo đường đó có thể hoàn toàn khoẻ mạnh, nhất là khi bố mẹ không cao. Một trẻ đang ở mức trung bình mà tụt dần qua các đường mới là điều cần chú ý.
Vì vậy, so chiều cao của con với con nhà hàng xóm hay với bạn cùng lớp không nói lên điều gì về sức khoẻ của con. Cách đánh giá đúng là đo chiều cao định kỳ tại cơ sở y tế, chấm lên biểu đồ, và nhờ bác sĩ đọc xu hướng.
Đo ở nhà cũng được nếu làm đúng: trẻ dưới 2 tuổi đo nằm, trẻ lớn đo đứng sát tường, bỏ giày, gót chân, mông, vai chạm tường, mắt nhìn thẳng. Đo cách nhau vài tháng, vì chiều cao tăng chậm và sai số đo có thể lớn hơn phần tăng thật trong vài tuần.
Khi nào nên đưa trẻ đi khám về chiều cao
Bác sĩ nhi, bác sĩ dinh dưỡng hoặc bác sĩ nội tiết nhi sẽ đánh giá dựa trên biểu đồ, chiều cao bố mẹ, tiền sử và khám. Nên đưa trẻ đi khám khi:
- Đường chiều cao trên biểu đồ tụt dần, cắt qua các đường cong theo hướng đi xuống.
- Trẻ ở dưới đường thấp nhất của biểu đồ tăng trưởng.
- Trẻ thấp hơn rõ rệt so với dự đoán từ chiều cao của bố mẹ.
- Trẻ tăng chiều cao rất ít trong một năm so với trước đó.
- Trẻ có dấu hiệu dậy thì quá sớm (ví dụ trẻ gái phát triển ngực trước khoảng 8 tuổi, trẻ trai có dấu hiệu dậy thì trước khoảng 9 tuổi).
- Trẻ chậm lớn kèm mệt mỏi, hay ốm, tiêu chảy kéo dài, ăn kém, thiếu máu, hoặc các triệu chứng bất thường khác.
Không tự mua sản phẩm "tăng chiều cao" hay tìm đến các dịch vụ hứa hẹn thần tốc trước khi được khám. Một số nguyên nhân chậm lớn có thể điều trị được nếu phát hiện sớm, và cần chẩn đoán đúng.
Những việc làm được mỗi ngày
Không có bí quyết đơn lẻ, chỉ có những việc bình thường làm đều đặn: ba bữa chính, một hai bữa phụ có đủ tinh bột, đạm, rau, chất béo; thịt, cá, trứng, sữa, đậu xoay vòng trong tuần; rau quả nhiều màu; muối iốt dùng vừa phải; nước sạch và rửa tay.
Thêm vào đó là giấc ngủ đủ và đều, thời gian chơi ngoài trời mỗi ngày, ít ngồi trước màn hình, khám định kỳ để theo dõi tăng trưởng và xử lý sớm các bệnh. Những việc này cũng chính là nền của sức khoẻ nói chung, nên lợi ích của chúng vượt xa con số chiều cao.
Với gia đình ở vùng nông thôn, miền núi, nơi nguồn thịt cá không phải lúc nào cũng sẵn, những thực phẩm như trứng, cá nhỏ, tép, đậu phụ, đậu đỗ, rau lá xanh đậm là nền tốt và vừa túi tiền. Trạm y tế xã, phường là nơi có thể đo, chấm biểu đồ tăng trưởng định kỳ và tư vấn dinh dưỡng mà không cần đi xa.
Cuối cùng, tránh biến chiều cao thành áp lực với trẻ. Trẻ nghe người lớn nói "con lùn quá", "phải uống sữa cho cao" mỗi ngày có thể cảm thấy cơ thể mình là vấn đề. Mỗi trẻ lớn theo nhịp riêng, và một đứa trẻ khoẻ mạnh, vui vẻ, lớn đều trên đường của mình là đứa trẻ đang phát triển tốt.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ thấp thì con có thể cao hơn không?
Có thể, trong một chừng mực. Gen đặt ra khoảng tiềm năng, và nhiều thế hệ trước có thể chưa đạt tiềm năng vì thiếu ăn, bệnh tật. Khi trẻ được nuôi dưỡng tốt, ngủ đủ, ít ốm, trẻ có cơ hội đạt mức cao trong khoảng tiềm năng đó. Không có cách nào bảo đảm một con số cụ thể.
Uống nhiều sữa có làm trẻ cao hơn không?
Sữa cung cấp đạm, canxi và năng lượng, có ích cho trẻ thiếu ăn. Với trẻ đã ăn đủ, uống thêm sữa không làm cao thêm, mà uống quá nhiều còn làm trẻ ăn cơm kém, dễ thiếu sắt. Lượng sữa phù hợp theo tuổi có bài riêng trong danh mục sữa và vi chất của trang.
Trẻ 5 tuổi thấp nhất lớp có đáng lo không?
Không nhất thiết. Điều quan trọng là trẻ có tăng chiều cao đều theo đường của mình trên biểu đồ hay không, và chiều cao có phù hợp với bố mẹ không. Nên đưa trẻ đi khám để bác sĩ đo, chấm biểu đồ và đánh giá, thay vì so với bạn cùng lớp.
Có nên cho trẻ đi tiêm hormone tăng trưởng để cao hơn?
Hormone tăng trưởng là thuốc chỉ dùng cho một số bệnh lý đã được chẩn đoán, do bác sĩ nội tiết nhi chỉ định và theo dõi. Không dùng cho trẻ khoẻ mạnh chỉ vì muốn cao hơn. Mọi câu hỏi về điều này cần được trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa.
Trẻ thừa cân có cao hơn bạn bè không?
Trẻ thừa cân đôi khi cao hơn bạn cùng tuổi trong những năm đầu, nhưng có thể dậy thì sớm hơn và kết thúc tăng trưởng sớm hơn, nên chiều cao trưởng thành không cao hơn. Thừa cân cũng có những ảnh hưởng sức khoẻ khác; nên hỏi bác sĩ nếu đường cân nặng của trẻ đi lên nhanh.