Nhiều trẻ sơ sinh khoẻ mạnh có những cơn khóc dài, khó dỗ, thường vào chiều tối, bắt đầu khoảng vài tuần tuổi, nhiều nhất quanh 6 tuần và giảm dần, phần lớn hết vào khoảng 3–4 tháng. Khi khóc kéo dài hơn ba giờ mỗi ngày, hơn ba ngày mỗi tuần, ở một bé vẫn bú và lớn tốt, các bác sĩ hay gọi là cơn khóc kéo dài ở trẻ nhũ nhi, tiếng Anh là colic, dân gian gọi là khóc dạ đề.
Đây không phải lỗi của cha mẹ hay người trông, cũng không do bé "bị vía". Nhưng trước khi gọi là cơn khóc kéo dài, cần loại trừ những lý do bé khó chịu và những dấu hiệu bệnh. Bài này giúp người lớn kiểm tra từng nguyên nhân, dỗ bé theo các bước có cơ sở, giữ an toàn cho bé khi chính mình đã kiệt sức, và nhận ra kiểu khóc cần đưa đi khám ngay.
Cơn khóc kéo dài ở trẻ sơ sinh: điều đã biết và chưa biết
Tiêu chí "quy tắc số ba" do bác sĩ Morris Wessel và cộng sự mô tả từ những năm 1950 đến nay vẫn được nhắc tới: khóc hơn ba giờ một ngày, hơn ba ngày một tuần, trong hơn ba tuần, ở một bé khoẻ mạnh. Các tiêu chí mới hơn bỏ bớt yêu cầu đếm giờ chính xác, nhấn mạnh vào các cơn khóc dài, khó dỗ, không rõ lý do ở trẻ dưới khoảng 5 tháng tuổi.
Nguyên nhân chính xác vẫn chưa được xác định. Các giả thuyết gồm hệ thần kinh còn non nên bé khó tự điều chỉnh khi nhiều kích thích, hệ tiêu hoá và vi khuẩn đường ruột đang hình thành, bé nhạy cảm với không khí trong ruột. Ở một số ít trẻ, khóc dai đi kèm dị ứng đạm sữa bò hay trào ngược có biến chứng, nhưng đó là thiểu số và có thêm dấu hiệu khác.
Điều chắc chắn hơn là diễn tiến: các nghiên cứu ở nhiều nước đều mô tả một đường cong khóc tăng dần từ vài tuần tuổi, cao nhất khoảng 6 đến 8 tuần, rồi giảm. Biết được điều đó không làm tiếng khóc nhỏ đi, nhưng giúp người lớn hiểu rằng đây là một giai đoạn có điểm kết thúc.
Mỗi bé khóc một khác, và lượng khóc của bé không nói lên điều gì về cách cha mẹ chăm con. Có những gia đình chăm rất kỹ mà con vẫn khóc dai, có những bé gần như không có giai đoạn này. So sánh với con nhà khác chỉ làm người chăm thêm áp lực.
Cũng cần nói rõ: cơn khóc kéo dài không làm hại bé về lâu dài. Cái nguy hiểm nằm ở phía người lớn, khi mệt mỏi và bất lực dẫn tới những hành động như lắc bé.
Kiểm tra trước khi dỗ: bé có đang khó chịu vì điều gì cụ thể
Trước khi kết luận là cơn khóc kéo dài, đi qua một vòng kiểm tra nhanh. Nhiều cơn khóc dừng ngay ở bước này:
- Đói? Lần bú gần nhất là khi nào, bé có tìm vú, mút tay không. Chiều tối là lúc nhiều bé bú dồn cữ.
- Cần ợ hơi? Bế bé thẳng lên vai, vỗ nhẹ lưng vài phút.
- Tã bẩn, hăm? Thay tã, nhìn vùng da tã.
- Nóng hoặc lạnh? Sờ gáy bé: ẩm mồ hôi là nóng, lạnh là thiếu áo.
- Có gì cọ xát, quấn chặt? Kiểm tra sợi tóc, sợi chỉ quấn ngón tay ngón chân, nhãn áo, cúc bấm, tã quá chật.
- Mệt vì quá nhiều kích thích? Nhiều khách, tiếng tivi, đèn sáng, chuyền tay nhiều người làm bé khó vào giấc.
- Có dấu hiệu ốm? Đo nhiệt độ, nhìn nhịp thở, màu da, cách bú. Nếu có dấu hiệu ở mục cuối bài, đi khám thay vì tiếp tục dỗ.
Ghi lại thời điểm và độ dài các cơn khóc trong vài ngày giúp thấy quy luật, và giúp bác sĩ đánh giá khi đi khám. Nhiều gia đình nhận ra cơn khóc luôn đến vào một khung giờ, sau một ngày nhiều khách, hoặc sau những lần bé ngủ ngày quá ít.
Các cách dỗ có cơ sở: thử từng cái, kết hợp dần
Quấn chũn. Quấn gọn tay bé trong khăn mỏng giúp nhiều bé bớt giật mình. Quấn để hông và chân co duỗi được, không quấn quá dày, và ngừng khi bé bắt đầu tập lẫy.
Bế áp sát, da kề da. Hơi ấm, nhịp tim, mùi của người lớn giúp bé dịu lại. Bế áp ngực hoặc dùng địu có tư thế đúng giúp người lớn rảnh tay.
Âm thanh đều đều. Tiếng "suỵt" dài, tiếng quạt, tiếng mưa, tiếng ồn trắng ở âm lượng vừa phải và để cách xa tai bé. Âm thanh quá to sát tai có thể hại thính lực.
Chuyển động nhịp nhàng. Đi bộ chậm, đung đưa nhẹ theo nhịp, ngồi ghế bập bênh, đẩy xe đẩy. Chỉ chuyển động nhẹ, đều, đầu cổ bé luôn được đỡ.
Cho mút. Cho bú, hoặc cho mút ngón tay sạch của người lớn, hoặc núm vú giả khi việc bú mẹ đã ổn định. Mút là cách tự dỗ mạnh của trẻ sơ sinh.
Giảm kích thích. Đưa bé vào phòng tối, yên tĩnh, ít người. Một số bé khóc vì mệt và cần ít hơn chứ không phải nhiều hơn.
Đổi người bế. Đôi khi bé dịu lại khi được người khác bế, đơn giản vì người bế trước đã căng thẳng và bé cảm nhận được.
Massage bụng, đổi sữa, kiêng khem, thuốc: bằng chứng nói gì
Massage bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ, co duỗi chân bé như đạp xe, nằm sấp trên đùi người lớn khi thức có thể giúp một số bé dễ chịu, và an toàn nếu làm nhẹ tay, không dùng dầu nóng. Bằng chứng về hiệu quả trên cơn khóc kéo dài còn hạn chế.
Với bé bú mẹ, mẹ không cần kiêng khem diện rộng. Chỉ khi bác sĩ nghi bé dị ứng đạm sữa bò, ví dụ kèm máu trong phân, chàm, nôn trớ nhiều, chậm tăng cân, mới hướng dẫn mẹ bỏ một nhóm thực phẩm có thời hạn rồi đánh giá. Với bé bú sữa công thức, việc đổi loại sữa cũng nên bàn với bác sĩ thay vì thử hết loại này tới loại khác.
Men vi sinh, thuốc giảm đầy hơi, các loại "nước dạ dày" truyền miệng được nhiều gia đình dùng. Một số chủng men vi sinh từng được nghiên cứu cho trẻ bú mẹ khóc dai, với kết quả không đồng nhất; thuốc giảm đầy hơi chưa cho thấy hiệu quả rõ. Mọi thứ cho trẻ sơ sinh uống đều nên do bác sĩ quyết định sau khi khám.
Những cách làm dân gian nên bỏ: bôi dầu nóng lên bụng, rốn, lòng bàn chân; xông khói, xông lá; cho uống nước lá, nước gừng, mật ong; treo bùa và trì hoãn đi khám. Mật ong đặc biệt nguy hiểm với trẻ dưới 12 tháng vì nguy cơ ngộ độc botulinum.
Chuẩn bị trước cho giờ cao điểm buổi tối
Nếu cơn khóc của bé có giờ, việc chuẩn bị trước giúp người lớn đỡ bị cuốn vào vòng hoảng hốt mỗi chiều:
- Làm xong việc nhà trước khung giờ đó: nấu sẵn bữa tối, chuẩn bị sẵn tã, quần áo, khăn, để khi bé bắt đầu khóc, không ai phải vừa dỗ vừa lo việc khác.
- Giảm kích thích từ cuối chiều: hạn chế khách, tắt bớt đèn sáng và tivi, nói nhỏ, ít chuyền tay bé.
- Để ý giấc ngủ ngày: bé ngủ ngày quá ít thường khó dỗ hơn vào buổi tối. Trẻ sơ sinh mệt rất nhanh, chỉ thức được một khoảng ngắn trước khi cần ngủ lại.
- Phân vai rõ: ai dỗ ca đầu, ai thay ca, ai ngủ trước. Thoả thuận khi mọi người còn bình tĩnh, đừng đợi đến lúc tiếng khóc đã kéo dài.
- Chuẩn bị một bộ cách dỗ quen: quấn khăn, phòng tối, tiếng ồn đều, đi bộ chậm. Lặp lại cùng trình tự mỗi tối giúp bé và người lớn đều quen nhịp.
Có những tối làm đủ mọi thứ mà bé vẫn khóc. Đó không phải thất bại của người chăm. Mục tiêu của giai đoạn này là giữ bé an toàn, được ôm ấp, và giữ sức cho cả nhà đi qua vài tuần khó khăn, chứ không phải làm bé nín bằng mọi giá.
Khi người lớn đã kiệt sức: kế hoạch an toàn
Tiếng khóc của trẻ sơ sinh được tạo ra để người lớn không thể làm ngơ, và nghe hàng giờ mỗi tối thì ai cũng có thể căng thẳng, bực bội, thậm chí giận dữ. Đó là cảm xúc bình thường. Điều quan trọng là có một kế hoạch trước khi tới lúc đó.
Quy tắc cốt lõi: khi thấy mình sắp mất bình tĩnh, đặt bé nằm ngửa trong nôi hoặc chỗ ngủ an toàn, ra khỏi phòng vài phút, thở chậm, uống nước, gọi cho ai đó. Để bé khóc an toàn trong nôi vài phút không hại bé. Lắc bé, dù chỉ vài giây, có thể gây chảy máu não, tổn thương vĩnh viễn hoặc tử vong; điều này được gọi là hội chứng rung lắc ở trẻ. Bài về nguy cơ rung lắc và kế hoạch khi quá mệt có ở chuyên trang trông trẻ.
Trong nhà, chia ca dỗ bé vào giờ cao điểm: người này dỗ thì người kia ngủ hoặc ra ngoài. Ông bà, người được thuê trông bé cũng cần được nói rõ quy tắc này và được phép đặt bé xuống gọi người khác. Mẹ sau sinh khóc nhiều, mất ngủ dù có thể ngủ, thấy trống rỗng, có ý nghĩ làm hại mình hoặc con, cần được gặp nhân viên y tế sớm; đó là tình trạng có thể điều trị, không phải yếu đuối.
Kiểu khóc cần đưa đi khám ngay hoặc gọi 115
Cơn khóc kéo dài là chẩn đoán sau khi bác sĩ loại trừ bệnh. Không tự gán nhãn "khóc dạ đề" khi bé có:
- Nhiệt độ từ 38°C trở lên ở bé dưới 3 tháng, hoặc thân nhiệt thấp bất thường.
- Tiếng khóc khác hẳn thường ngày: the thé, rên rỉ, yếu ớt, hoặc khóc không dỗ được dù đã thử mọi cách trong nhiều giờ.
- Bỏ bú, bú kém, nôn vọt, nôn ra dịch xanh, bụng chướng.
- Phân có máu, phân nhầy máu, hoặc khóc thét từng cơn, co chân lên bụng rồi lả đi.
- Thở nhanh, rút lõm ngực, tím tái, vã mồ hôi.
- Thóp phồng căng, li bì, khó đánh thức, mềm nhũn hoặc co giật: gọi 115.
- Bé đã bị ngã, bị va đập, hoặc có khả năng đã bị lắc: đi cấp cứu ngay, kể rõ sự việc.
Ngay cả khi không có dấu hiệu nào trên, bé khóc dai liên tục nhiều ngày vẫn là lý do chính đáng để đi khám. Bác sĩ sẽ khám toàn thân, xem biểu đồ tăng cân, và việc nghe một người có chuyên môn xác nhận bé khoẻ cũng giúp cả nhà nhẹ lòng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bế nhiều có làm bé quen hơi, khóc nhiều hơn không?
Với trẻ sơ sinh, đáp ứng nhanh khi bé khóc không làm hư bé. Các nghiên cứu về gắn bó cho thấy trẻ nhỏ được đáp ứng nhất quán thường cảm thấy an toàn hơn. Ở tuổi này, bé chưa thể khóc để "đòi" theo kiểu trẻ lớn.
Có nên để bé tự khóc cho quen không?
Với trẻ sơ sinh vài tuần tuổi, việc để khóc lâu không có lợi. Đặt bé xuống vài phút khi người lớn cần bình tĩnh lại là an toàn và cần thiết, nhưng đó là để bảo vệ bé, không phải phương pháp dạy ngủ. Các cách tập ngủ, nếu có, thường chỉ được bàn tới khi bé lớn hơn nhiều.
Khóc nhiều có làm bé bị thoát vị rốn không?
Khóc làm rốn lồi trông to hơn vì áp lực trong bụng tăng, nhưng khóc không phải nguyên nhân chính gây thoát vị rốn. Phần lớn thoát vị rốn tự nhỏ đi theo tuổi. Rốn lồi cứng, đỏ, đau, không ấn xẹp được thì phải đi khám ngay.
Bé chỉ khóc khi ở với một người nhất định có sao không?
Có thể do người đó thường dỗ bé vào giờ cao điểm, hoặc do cách bế, nhịp đung đưa khác nhau. Không nên coi đó là bé "không hợp" ai. Chia sẻ cách dỗ hiệu quả giữa các thành viên, và giữ không khí trong nhà bình tĩnh.
Khi nào thì cơn khóc kéo dài hết hẳn?
Phần lớn trẻ giảm rõ khi khoảng 3 đến 4 tháng tuổi, một số kéo dài hơn một chút. Nếu sau 4 đến 5 tháng bé vẫn khóc dai như trước, hoặc khóc kèm chậm tăng cân, hãy đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân khác.
Ông bà bảo bé khóc đêm là do vía, có nên cúng không?
Đó là phong tục, tuỳ gia đình. Điều cần giữ là không để những việc đó thay cho việc đi khám khi bé có dấu hiệu bệnh, không bôi đắp, xông khói hay cho bé uống gì, và không làm bé mất ngủ thêm vì đông người, khói hương.