Phần lớn những nốt, mảng, vảy xuất hiện trên da trẻ sơ sinh trong vài tuần đầu là thay đổi sinh lý, tự hết mà không cần bôi gì: mụn sữa, ban đỏ sơ sinh, kê trắng, cứt trâu nhẹ, rôm sảy. Việc của người chăm là giữ da sạch, khô thoáng, không quá nóng, và không bôi thử thứ này thứ kia.
Một số tình trạng khác cần cho bác sĩ xem: mảng chàm ngứa lan rộng, nốt mụn mủ, phỏng nước, ban kèm sốt, da vàng. Bài này giúp bố mẹ và người trông bé nhận ra từng loại thường gặp, biết việc nào nên làm ở nhà, việc nào không, và đâu là dấu hiệu không được chờ. Bài không thay thế việc khám: hình ảnh trên da rất dễ nhầm, bác sĩ mới là người xác định bé bị gì.
Những thay đổi da sinh lý: trông thế nào, kéo dài bao lâu
Các tình trạng trong bảng thường gặp ở trẻ khoẻ mạnh, bú tốt, không sốt. Mốc thời gian là khoảng thường gặp, mỗi bé một khác.
| Tình trạng | Trông thế nào | Thường gặp khi | Cần làm gì |
|---|---|---|---|
| Mụn sữa (mụn trứng cá sơ sinh) | Nốt đỏ nhỏ, đôi khi có đầu trắng, ở má, trán, mũi | Khoảng 2–6 tuần tuổi, tự lặn sau vài tuần đến vài tháng | Rửa mặt bằng nước sạch, thấm khô. Không nặn, không bôi kem người lớn |
| Ban đỏ sơ sinh | Mảng đỏ loang, giữa có nốt vàng trắng nhỏ, đổi chỗ trong ngày | Vài ngày đầu sau sinh, tự hết trong 1–2 tuần | Không cần làm gì nếu bé khoẻ, bú tốt |
| Kê trắng (hạt milia) | Hạt trắng li ti như hạt kê trên mũi, cằm | Ngay sau sinh, tự hết trong vài tuần | Không nặn, không chà |
| Cứt trâu | Vảy vàng nhờn bám da đầu, có khi ở lông mày, sau tai | Vài tuần đầu đến vài tháng | Gội đầu đều, chải nhẹ; vảy dày thì hỏi nhân viên y tế cách làm mềm |
| Bong da | Da tróc vảy mỏng, nhất là cổ chân, cổ tay | Tuần đầu, rõ hơn ở bé sinh già tháng | Không bóc. Tự hết |
| Da nổi vân tím | Vân lưới tím nhạt khi bé lạnh | Vài tuần đầu | Giữ ấm vừa phải; nếu kéo dài khi đã ấm thì hỏi bác sĩ |
Điểm chung: bé vẫn bú tốt, không sốt, không quấy bất thường. Khi một nốt da đi kèm sốt, bỏ bú, li bì, đó không còn là chuyện của da nữa.
Rôm sảy và hăm tã: hai thứ phòng được bằng cách chăm
Rôm sảy là những nốt li ti đỏ hoặc trong như giọt nước ở cổ, nách, lưng, ngực, nếp gấp, xuất hiện khi bé bị nóng, đổ mồ hôi mà tuyến mồ hôi còn non bị tắc. Ở Việt Nam, rôm sảy hay gặp vào mùa hè và trong những nhà quen ủ con kỹ. Cách làm hiệu quả nhất là giảm nóng: mặc đồ cotton mỏng, phòng thoáng, không quấn chăn dày khi trời ấm, lau khô mồ hôi. Rôm thường đỡ nhanh khi bé được mát.
Hăm tã là da vùng mặc tã đỏ, rát, có khi trợt, do da ngấm nước tiểu và phân lâu. Bé tiêu chảy, mới ăn dặm hoặc đang uống thuốc kháng sinh hay bị hơn. Việc phòng gồm thay tã ngay khi bẩn, rửa nhẹ bằng nước ấm, thấm khô hoàn toàn trước khi mặc tã mới, cho vùng da đó được thoáng vài lần mỗi ngày, không đóng tã quá chặt. Kem bôi bảo vệ da vùng tã là lựa chọn phổ biến, nhưng loại nào, khi nào dùng thì nên hỏi nhân viên y tế hoặc dược sĩ.
Hăm kéo dài trên vài ngày dù đã chăm kỹ, có nốt đỏ rải rác quanh mảng hăm, mụn mủ, chảy dịch, hoặc lan ra ngoài vùng tã thì cần cho bác sĩ xem, vì có thể đã nhiễm nấm hoặc vi khuẩn và cần điều trị khác hẳn.
Chàm sữa: khác gì các nốt sinh lý
Người Việt gọi là chàm sữa, y học gọi là viêm da cơ địa. Thường bắt đầu sau vài tuần đến vài tháng tuổi, với những mảng da đỏ, khô ráp, có khi rỉ dịch hoặc đóng vảy, hay ở má, trán, da đầu, mặt duỗi tay chân. Điểm khác biệt quan trọng là ngứa: bé hay dụi mặt vào gối, vào vai người bế, quấy, ngủ chập chờn.
Chàm không phải do bé "bị nóng", cũng không phải do mẹ ăn đồ tanh như lời truyền miệng. Đây là tình trạng da có hàng rào bảo vệ yếu, thường có yếu tố gia đình. Việc kiêng khem của mẹ đang cho con bú chỉ nên làm khi bác sĩ nghi ngờ một thực phẩm cụ thể, vì kiêng lan man làm mẹ thiếu chất mà không giúp gì cho da con.
Phần chăm sóc mà các hướng dẫn nhi khoa đều nhắc là giữ ẩm cho da đều đặn, tắm nước ấm không quá lâu, dùng sữa tắm dịu nhẹ, cắt ngắn móng tay để bé không cào xước. Chàm cần được bác sĩ đánh giá: mảng chàm lan rộng, rỉ dịch vàng, đóng mài vàng như mật ong, có mụn nước lan nhanh là dấu hiệu nhiễm trùng cần khám sớm. Thuốc bôi chứa corticoid chỉ dùng khi bác sĩ kê, đúng chỗ, đúng thời gian; tự mua về bôi dài ngày cho trẻ nhỏ có thể làm mỏng da và gây hại khác.
Chăm da hằng ngày cho trẻ sơ sinh: ít mà đều
Da trẻ sơ sinh mỏng hơn da người lớn và mất nước nhanh hơn. Chăm da tốt nghĩa là làm ít thứ, nhưng làm đều và đúng:
- Tắm hoặc lau người nhẹ nhàng. Vài lần mỗi tuần là đủ với nhiều bé, các ngày còn lại lau mặt, cổ, nếp gấp và vùng tã. Nước ấm vừa phải, thử bằng khuỷu tay; thời gian ngắn để da không khô.
- Dùng ít sản phẩm. Nước sạch là đủ cho phần lớn vùng da trong những tuần đầu. Nếu dùng sữa tắm, chọn loại dịu nhẹ, không hương liệu, dùng ít và xả sạch.
- Thấm khô các nếp gấp. Cổ, nách, bẹn, sau tai là nơi sữa trớ, mồ hôi và nước đọng lại, dễ đỏ và ẩm. Thấm bằng khăn mềm, không chà.
- Dưỡng ẩm khi da khô, nhất là bé có người thân bị chàm, hen, viêm mũi dị ứng. Loại kem nào phù hợp nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ; tránh dầu ăn, dầu có mùi thơm, sản phẩm chứa cồn.
- Cắt móng tay sau khi tắm, lúc móng mềm, hoặc khi bé ngủ say, bằng kéo đầu tròn hay dũa dành cho trẻ nhỏ.
- Giặt đồ của bé riêng trong những tuần đầu nếu da bé dễ đỏ, xả thật kỹ.
Ghi nhận thay đổi da theo ngày giúp ích hơn việc thử từng loại kem: chụp một tấm ảnh mỗi sáng trong ánh sáng tự nhiên. Khi đi khám, bác sĩ sẽ thấy diễn tiến thay vì chỉ thấy một khoảnh khắc. Cách làm này cũng giúp người lớn bình tĩnh hơn khi thấy nốt mới: phần lớn các nốt sinh lý thay đổi chỗ, nhạt dần qua vài ngày.
Mẹo dân gian về da trẻ sơ sinh: cái nào vô hại, cái nào gây hại
Tắm nước lá (chè xanh, lá khế, lá mướp đắng…). Chưa có bằng chứng giúp da bé khỏi bệnh. Nước lá đun sôi kỹ, để nguội, pha loãng thì phần lớn vô hại với da lành, nhưng lá không rửa sạch có thể dính thuốc trừ sâu, đất cát; nước đặc gây kích ứng, nhất là trên da đang chàm hay trợt. Không nên dùng khi da bé đang tổn thương.
Bôi nghệ, lòng trắng trứng, sữa mẹ lên mụn, lên chàm. Không giúp gì đáng kể, lại có thể làm da kích ứng hoặc nhiễm khuẩn, che mất hình ảnh thật khi đi khám.
Bôi phấn rôm. Bột mịn bay lên có thể bị bé hít vào; nhiều hướng dẫn nhi khoa khuyên không dùng phấn rôm cho trẻ nhỏ. Làm mát và lau khô hiệu quả hơn.
Đắp lá giã nát, bôi dầu nóng lên da. Nguy cơ bỏng, kích ứng, nhiễm trùng rõ rệt. Không nên làm với trẻ sơ sinh.
Nặn mụn sữa, bóc vảy cứt trâu. Làm trầy da, tạo đường vào cho vi khuẩn. Để tự bong, hoặc làm mềm theo hướng dẫn của nhân viên y tế rồi chải nhẹ.
Dấu hiệu phải đưa bé đi khám ngay, không chờ theo dõi
Da là nơi nhiều bệnh toàn thân lộ ra đầu tiên. Đi khám ngay, hoặc gọi 115 nếu bé có dấu hiệu nguy kịch, khi thấy:
- Ban hoặc nốt da kèm sốt từ 38°C trở lên ở bé dưới 3 tháng, hoặc kèm bỏ bú, li bì, khó đánh thức.
- Nốt đỏ tím, chấm xuất huyết không mất màu khi ấn nhẹ một cốc thuỷ tinh trong lên trên.
- Mụn mủ, phỏng nước, da bong từng mảng lớn như bị bỏng, đặc biệt quanh rốn, nách, bẹn.
- Vùng da đỏ, nóng, sưng lan nhanh, bé đau khi chạm vào.
- Da và lòng trắng mắt vàng trong 24 giờ đầu, hoặc vàng lan xuống bụng, tay chân.
- Bé tím tái, thở rút lõm ngực, thở rên, co giật: gọi 115.
Khi đi khám vì chuyện da, nên chụp ảnh vùng da ở các thời điểm khác nhau trong ngày, vì ban có thể nhạt đi đúng lúc tới phòng khám. Ghi lại thứ đã bôi, đã tắm, sữa bé đang dùng để bác sĩ có đủ thông tin.
Đưa bé đi khám da: chuẩn bị gì và nên hỏi gì
Một lần khám da hiệu quả cần thông tin tốt hơn là mô tả "con nổi mẩn". Trước khi đi, gom sẵn:
- Ảnh chụp vùng da theo ngày, cả lúc nặng nhất, kèm ghi chú thời điểm xuất hiện.
- Danh sách mọi thứ đã bôi, đã tắm, kể cả nước lá, dầu, kem mượn của người khác.
- Thay đổi gần đây: đổi sữa, đổi bột giặt, đổi tã, mẹ ăn món lạ, bé tiếp xúc người ốm, vật nuôi mới.
- Tiền sử gia đình: bố mẹ, anh chị có chàm, hen, viêm mũi dị ứng hay không.
- Bé có sốt, bỏ bú, đi ngoài bất thường, tăng cân thế nào.
Những câu nên hỏi bác sĩ: tình trạng này có tự hết không và trong bao lâu; cần làm gì mỗi ngày ở nhà; nếu được kê kem thì bôi chỗ nào, bao lâu, khi nào ngừng; dấu hiệu nào thì quay lại ngay. Ghi lại câu trả lời, vì về nhà người lớn trong nhà thường mỗi người nhớ một kiểu. Nếu bé đang được người khác trông ban ngày, đưa cho người trông bản ghi đó để cả nhà làm giống nhau, tránh mỗi người bôi một thứ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tắm cho bé mỗi ngày khi bé bị chàm sữa không?
Tắm nước ấm, thời gian ngắn, dùng sản phẩm dịu nhẹ không mùi, rồi dưỡng ẩm ngay sau khi thấm khô là cách được nhiều hướng dẫn nhi khoa khuyên. Tắm quá lâu, nước quá nóng hay chà xát làm da khô hơn. Tần suất cụ thể nên hỏi bác sĩ đang theo dõi bé.
Rôm sảy có tự khỏi không, có cần bôi gì không?
Rôm sảy thường đỡ nhanh khi bé được làm mát, mặc đồ thoáng và không còn đổ mồ hôi nhiều. Phần lớn không cần bôi gì. Nếu nốt rôm thành mụn mủ, bé sốt hoặc nốt lan rộng dù đã mát, cần cho bác sĩ xem.
Bé có vết bớt xanh ở mông lưng có sao không?
Vết xanh xám ở mông, lưng dưới rất phổ biến ở trẻ châu Á, thường mờ dần theo năm tháng và không gây hại. Bác sĩ sẽ ghi nhận trong lần khám. Vết đỏ nổi gồ, lớn nhanh, hay ở vùng mặt gần mắt, môi thì nên cho bác sĩ đánh giá sớm.
Mẹ cho con bú có phải kiêng hải sản khi con bị chàm không?
Không nên tự kiêng. Phần lớn trẻ bị chàm không phải do thức ăn mẹ ăn. Nếu bác sĩ nghi một thực phẩm cụ thể, họ sẽ hướng dẫn thử bỏ có kiểm soát trong thời gian nhất định rồi đánh giá lại, để mẹ không thiếu chất vô ích.
Giặt quần áo cho bé bằng gì để đỡ kích ứng da?
Chọn chất giặt dịu, ít mùi, xả nước kỹ để không còn cặn. Giặt đồ mới mua trước khi mặc cho bé. Quần áo cotton mềm, không có nhãn mác cọ vào cổ gáy thường dễ chịu hơn cho da nhạy cảm.