Trẻ dưới 6 tháng tuổi chỉ cần sữa mẹ, hoặc sữa công thức khi không bú mẹ được. Bé không cần uống thêm nước lọc, nước cháo, nước cơm, nước đường, nước trái cây hay bất cứ món ăn nào khác. Đây là khuyến nghị thống nhất của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), UNICEF và Bộ Y tế: bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, bắt đầu ăn dặm khi bé tròn 6 tháng.
Lý do không nằm ở chuyện "kiêng cữ" mà ở cơ thể bé: dạ dày nhỏ, thận chưa trưởng thành, ruột chưa sẵn sàng với tinh bột và protein lạ. Mỗi thìa nước hay nước cháo cho thêm chiếm chỗ của sữa, làm bé bú ít đi trong khi chẳng bù được dưỡng chất nào. Phần dưới đi qua từng thứ hay bị cho bé dùng sớm, nói rõ rủi ro của mỗi thứ, và những tình huống cần hỏi bác sĩ thay vì tự xử lý.
Sữa mẹ đã gồm cả nước: vì sao bé không cần uống thêm
Khoảng chín phần mười sữa mẹ là nước. Ngay cả trong những tháng nắng nóng ở Nam Bộ hay đợt nồm ẩm ngoài Bắc, WHO vẫn khẳng định trẻ bú mẹ hoàn toàn không cần thêm nước, miễn là bé được bú theo nhu cầu, bất kể ngày hay đêm. Khi trời nóng, bé thường đòi bú nhiều cữ ngắn hơn; phần sữa đầu cữ loãng hơn, giàu nước hơn, tự đáp ứng cơn khát.
Sữa công thức pha đúng tỉ lệ trên hướng dẫn của hộp cũng đã tính đủ lượng nước. Pha đặc để "con được nhiều chất" hay pha loãng để "đỡ nóng" đều làm lệch cân bằng muối và nước trong cơ thể bé.
Vấn đề của nước cho thêm là dạ dày trẻ sơ sinh rất nhỏ. Một lượng nước tưởng như ít ỏi với người lớn đã đủ làm bé no bụng, bú ít đi, nhận ít năng lượng và đạm hơn. Ở mức nặng, cho trẻ nhỏ uống quá nhiều nước lọc có thể làm loãng natri trong máu, gây lừ đừ, co giật. Trường hợp này hiếm nhưng có thật và được các tài liệu nhi khoa mô tả rõ, hay gặp nhất khi sữa công thức bị pha loãng để tiết kiệm hoặc bé được cho uống nước thay cữ bú.
Một lý do nữa: nước không sạch là đường lây bệnh tiêu chảy, và với trẻ sơ sinh, tiêu chảy gây mất nước rất nhanh. Bú mẹ hoàn toàn đóng bớt cánh cửa đó.
Những thứ hay bị cho bé dùng sớm và rủi ro của từng thứ
Phần lớn thói quen dưới đây xuất phát từ ý tốt của người lớn trong nhà. Bảng giúp cả nhà nói chuyện với nhau bằng lý do, không phải bằng "ngày xưa ai cũng thế".
| Thứ hay được cho | Người lớn nghĩ là | Vì sao không nên trước 6 tháng |
|---|---|---|
| Nước lọc, nước đun sôi để nguội | Tráng miệng, đỡ khát, đỡ nóng | Chiếm chỗ sữa, bé bú ít đi; uống nhiều có thể gây rối loạn muối nước; thêm một nguồn nhiễm khuẩn |
| Nước cháo, nước cơm, nước gạo rang | Cho chắc bụng, ngủ ngon, đỡ đói đêm | Tinh bột trong khi ruột chưa sẵn sàng, ít đạm, ít chất béo; no giả nên bé bỏ bớt cữ bú |
| Mật ong (bôi miệng, pha nước) | Sạch tưa lưỡi, "cho ngọt giọng", trị ho | Có thể chứa bào tử của vi khuẩn gây ngộ độc botulinum ở trẻ dưới 12 tháng; nguy hiểm tới tính mạng |
| Nước đường, nước cam thảo, nước lá | Đỡ đau bụng, thanh nhiệt | Không có lợi ích được chứng minh; đường làm quen vị ngọt; nước lá không rõ nồng độ, không rõ độ sạch |
| Nước trái cây, nước cam | Thêm vitamin, đỡ táo bón | AAP khuyên không cho trẻ dưới 12 tháng uống nước ép; đường cao, chua dễ hăm, chiếm chỗ sữa |
| Sữa bò tươi, sữa đặc | Sữa nào cũng là sữa | Không hợp làm thức uống chính trước 12 tháng; tỉ lệ đạm, muối không hợp thận bé, thiếu sắt |
| Bột, cháo xay trước 4–6 tháng | Con lớn nhanh, ngủ ngon | Hệ tiêu hoá, phản xạ nuốt chưa sẵn sàng; tăng nguy cơ sặc; giảm bú |
Sữa đặc có đường càng không phải sữa cho trẻ: phần lớn là đường, pha loãng ra thì thiếu đạm và chất béo. Những hộp sữa ghi dành cho trẻ lớn, sữa hạt, sữa gạo cũng không thay được sữa mẹ hay sữa công thức cho trẻ nhỏ.
Mật ong: thứ duy nhất trong danh sách có thể nguy hiểm tới tính mạng
Mật ong, kể cả mật ong nguyên chất, mật ong rừng hay mật ong đã nấu chín, có thể chứa bào tử của vi khuẩn Clostridium botulinum. Người lớn và trẻ lớn có hệ vi khuẩn đường ruột đủ để ngăn bào tử nảy mầm. Trẻ dưới 12 tháng thì chưa có, nên bào tử có thể phát triển trong ruột và sinh độc tố, gây bệnh ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi. Nấu sôi thông thường không diệt được bào tử này.
Bệnh biểu hiện từ từ: bé táo bón, bú yếu, mút kém, khóc yếu, mặt kém biểu cảm, mí mắt sụp, người mềm nhũn, rồi có thể khó thở. Đây là tình trạng cấp cứu. Vì lý do đó, WHO, AAP và các cơ quan y tế đều khuyên tuyệt đối không cho trẻ dưới 12 tháng dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào: không bôi lợi, không rơ lưỡi, không chấm núm vú giả, không pha với nước hay thuốc.
Ở nhiều gia đình Việt Nam, mật ong được dùng rơ lưỡi trẻ sơ sinh vì tin là sạch tưa. Lưỡi trắng ở bé bú mẹ thường chỉ là cặn sữa, lau nhẹ được; mảng trắng bám chặt, lau không đi hoặc chảy máu cần cho nhân viên y tế xem. Việc rơ lưỡi hằng ngày bằng gạc quấn ngón tay cũng không cần thiết và dễ làm trầy niêm mạc miệng.
Những câu người lớn hay hỏi và câu trả lời ngắn
"Uống thuốc xong phải cho uống nước tráng miệng chứ?" Thuốc cho trẻ sơ sinh chỉ dùng khi bác sĩ kê, và bác sĩ hoặc dược sĩ sẽ dặn cách cho uống. Thường cho bé bú ngay sau đó là đủ, không cần nước riêng.
"Trời nóng thế này, bé khát thì sao?" Cho bú nhiều lần hơn. Dấu hiệu bé đủ nước là tã ướt đều trong ngày, nước tiểu nhạt màu. Nếu tã khô lâu, môi khô, bé lờ đờ, đó là lúc đưa bé đi khám chứ không phải lúc tự cho uống nước.
"Nấc cụt thì cho ngụm nước cho hết?" Nấc ở trẻ sơ sinh rất thường gặp, thường tự hết, không làm bé khó chịu như người lớn tưởng. Có thể cho bé bú hoặc bế đứng một lúc.
"Cho ăn tí nước cháo để tối ngủ ngon?" Giấc ngủ của bé dưới 6 tháng không dài ra nhờ tinh bột. Bé thức đêm vì nhịp sinh học của tuổi đó, và thức để bú là việc bình thường giúp duy trì nguồn sữa mẹ.
"Bé táo bón, cho uống nước cam?" Bé bú mẹ hoàn toàn có thể vài ngày mới đi tiêu mà phân vẫn mềm, đó không phải táo bón. Nếu phân cứng, bé đau khi đi, hỏi bác sĩ trước khi cho bất cứ thứ gì.
Bé 4–5 tháng: những dấu hiệu dễ nhầm là bé đòi ăn
Khoảng tháng thứ tư, thứ năm, nhiều nhà bắt đầu sốt ruột vì bé chăm chú nhìn người lớn ăn, chép miệng, mút tay liên tục, chảy nhiều nước dãi, thức đêm nhiều hơn. Người lớn đọc đó là "con thèm ăn rồi" và bắt đầu cho nếm nước canh, liếm thìa cháo. Thực ra từng dấu hiệu trên đều có lời giải thích khác.
Bé nhìn chăm chú vào miệng người lớn vì ở tuổi này bé quan tâm tới mọi chuyển động và khuôn mặt, kể cả khi người lớn nói chuyện chứ không ăn. Mút tay, gặm nắm tay là cách bé khám phá cơ thể và tự dỗ mình. Chảy dãi tăng lên vì tuyến nước bọt phát triển, đôi khi trùng với giai đoạn chuẩn bị mọc răng. Thức đêm nhiều hơn thường đi cùng những bước nhảy phát triển, đợt tăng trưởng, hoặc đơn giản là bé đã nhận biết môi trường xung quanh nhiều hơn.
Những dấu hiệu sẵn sàng ăn dặm mà các hướng dẫn nhi khoa dùng thì khác: bé ngồi được khi có tựa, giữ đầu cổ vững, há miệng khi thìa tới gần, không còn đẩy lưỡi đưa thức ăn ra ngoài, và biết đưa đồ vật lên miệng có chủ đích. Các dấu hiệu này thường hội tụ quanh mốc 6 tháng. Bài riêng về ăn dặm trên trang đi sâu hơn vào cách bắt đầu; ở đây chỉ cần nhớ rằng bé thức đêm hay mút tay không phải lý do để cho ăn sớm.
Khi nào bé dưới 6 tháng có thể cần thứ khác ngoài sữa
Có những tình huống y khoa bác sĩ chỉ định thêm: bé sinh non, nhẹ cân, có bệnh lý cần chế độ riêng, bé đang mất nước do tiêu chảy cần dung dịch bù nước, hoặc bé được chỉ định bổ sung một vi chất nào đó. Đây đều là quyết định sau khi khám, với loại và lượng do bác sĩ ghi rõ. Không nên lấy đơn của bé nhà khác hay lời khuyên trên mạng để áp cho con mình.
Nếu mẹ không đủ sữa, hướng xử lý là được tư vấn về cách cho bú, cách tăng sữa, và khi cần thì dùng sữa công thức đúng tuổi. Thay sữa bằng nước cháo, nước gạo hay sữa đặc là cách làm từ thời thiếu thốn, nay đã được biết là làm bé thiếu đạm và chất béo. Cũng không nên vội cho ăn dặm sớm chỉ vì bé "trông có vẻ đói": bé đòi bú nhiều hơn ở các đợt tăng trưởng là chuyện bình thường, thường kéo dài vài ngày rồi nhịp bú tự ổn lại.
Dấu hiệu cần đưa bé đi khám ngay hoặc gọi 115
Phần lớn trẻ chỉ bú sữa vẫn lớn tốt. Những dấu hiệu sau không đợi theo dõi thêm:
- Bé bỏ bú hoặc bú rất yếu, ngủ li bì khó đánh thức để bú.
- Tã khô nhiều giờ liền, nước tiểu sẫm màu, môi miệng khô, thóp lõm.
- Bé người mềm nhũn, khóc yếu, mút kém, mí mắt sụp, nhất là sau khi đã lỡ cho dùng mật ong.
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên.
- Bé nôn liên tục, nôn ra dịch xanh, bụng chướng căng.
- Bé co giật, thở rút lõm ngực, thở rên hoặc tím môi: gọi 115.
Nếu lỡ cho bé uống nước, nước cháo hay mật ong rồi mà bé vẫn bú tốt, chơi bình thường, đừng hoảng: dừng lại từ hôm nay và kể với bác sĩ ở lần khám gần nhất. Riêng với mật ong, hãy theo dõi sát các dấu hiệu yếu cơ, táo bón, bú kém trong những tuần sau và đi khám ngay khi thấy.
Câu hỏi thường gặp
Bé 5 tháng rưỡi có thể bắt đầu ăn dặm luôn không?
Khuyến nghị chung là tròn 6 tháng, khi bé ngồi vững có hỗ trợ, giữ được đầu cổ, biết đưa đồ vào miệng và hết phản xạ đẩy lưỡi. Một số bé có lý do y khoa để bắt đầu sớm hơn một chút, nhưng đó là quyết định nên bàn với bác sĩ nhi đang theo dõi bé, không tự quyết theo lịch của bé khác.
Bé bú sữa công thức có cần uống thêm nước không?
Không, nếu sữa được pha đúng tỉ lệ ghi trên hộp với nước sạch đã đun sôi. Lượng nước trong cữ sữa đã được tính sẵn. Bé bú sữa công thức hay bị táo bón hơn bé bú mẹ, nhưng cách xử lý là hỏi bác sĩ, không phải tự thêm nước hay pha loãng sữa.
Có cần lau lưỡi cho trẻ sơ sinh mỗi ngày không?
Không bắt buộc. Lớp trắng mỏng do sữa sẽ tự đi khi bé bú và nuốt. Nếu muốn lau, dùng gạc sạch thấm nước đun sôi để nguội lau nhẹ, không dùng mật ong, không chà mạnh. Mảng trắng bám chặt, lan rộng hoặc bé đau khi bú cần cho nhân viên y tế xem.
Sữa non có đủ cho bé trong mấy ngày đầu không?
Lượng sữa non ít nhưng đặc, giàu kháng thể, đủ cho dạ dày rất nhỏ của bé trong những ngày đầu. Bé cần được bú sớm và bú thường xuyên để kích thích sữa về. Nếu bé sụt cân nhiều, vàng da tăng hoặc ít tã ướt, nhân viên y tế sẽ đánh giá và hướng dẫn bổ sung nếu cần.
Mẹ ăn mật ong thì bé bú có sao không?
Không có khuyến cáo nào cấm mẹ đang cho con bú ăn mật ong. Nguy cơ ngộ độc botulinum liên quan tới việc bé trực tiếp ăn mật ong. Mẹ vẫn ăn uống đa dạng, đủ chất là tốt cho cả hai mẹ con.
Ông bà vẫn muốn cho cháu uống nước cháo, nên nói thế nào?
Nói bằng lý do cụ thể thay vì "bác sĩ cấm": dạ dày bé rất nhỏ, nước cháo làm bé no giả rồi bú ít, nhận ít đạm và chất béo hơn. Có thể nhờ bác sĩ hoặc nữ hộ sinh nhắc trực tiếp ở buổi khám. Ông bà thường đồng ý khi thấy cháu vẫn lên cân đều.