Một quy tắc dễ nhớ mà Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) hay dùng: mặc cho trẻ sơ sinh nhiều hơn người lớn đang thấy dễ chịu trong cùng điều kiện một lớp mỏng. Muốn biết bé lạnh hay nóng, sờ gáy, lưng hoặc ngực chứ không sờ bàn tay bàn chân, vì tay chân bé thường mát hơn thân người.
Ở miền Bắc, mùa đông có những đợt rét đậm dưới 15°C; ở miền Nam, trời "lạnh" chỉ là những đêm gió bấc. Lo con lạnh nên nhiều nhà mặc ba bốn lớp, đội mũ, đi tất, quấn chăn bông, đóng kín cửa. Thực tế, trẻ ủ quá ấm cũng có nguy cơ, nhất là khi ngủ. Bài này hướng dẫn mặc theo nhiệt độ, chọn chất liệu, giữ ấm khi tắm, khi ra ngoài, khi ngủ, và những dấu hiệu bé lạnh hoặc nóng cần xử lý.
Vì sao trẻ sơ sinh mất nhiệt nhanh hơn người lớn
Trẻ sơ sinh có diện tích da lớn so với cân nặng, lớp mỡ dưới da còn mỏng và chưa run để sinh nhiệt như người lớn. Đầu của bé lại chiếm tỉ lệ lớn trên cơ thể, nên khi đầu ướt hay để trần trong gió lạnh, bé mất nhiệt khá nhanh. Trẻ sinh non, nhẹ cân còn dễ bị lạnh hơn nữa.
Nhưng cơ chế ngược lại cũng đúng: bé chưa tự điều chỉnh nhiệt tốt, nên khi bị ủ quá kỹ, bé khó toả bớt nhiệt. Nhiệt độ cơ thể có thể tăng chỉ vì mặc quá dày, khiến người lớn tưởng bé sốt. Quá nóng khi ngủ còn được các tổ chức nhi khoa xếp vào nhóm yếu tố liên quan đến đột tử ở trẻ nhũ nhi.
Vì thế mục tiêu không phải là "càng ấm càng tốt" mà là giữ bé ở mức dễ chịu: thân người ấm, khô, không đổ mồ hôi.
Trong nhà, điều gây lạnh cho bé nhiều hơn nhiệt độ là gió lùa và độ ẩm. Nhà ống nhiều cửa thông gió, chung cư có cửa ban công hướng gió mùa, phòng tắm không kín là những chỗ hơi lạnh đi qua. Kê nôi tránh luồng gió trực tiếp từ cửa sổ, quạt, cửa điều hoà, và chọn một góc phòng ổn định nhiệt để thay tã, thay quần áo cho bé. Những ngày nồm ẩm ở miền Bắc, quần áo phơi trong nhà lâu khô và dễ còn ẩm; mặc đồ chưa khô hẳn làm bé mất nhiệt và dễ nổi mẩn, nên sấy hoặc là lại cho khô trước khi mặc.
Mặc mấy lớp theo nhiệt độ trong phòng
Gợi ý dưới đây áp dụng cho bé đủ tháng, khoẻ, ở trong nhà. Đây là điểm xuất phát, sau đó điều chỉnh bằng cách sờ gáy bé.
| Nhiệt độ trong phòng (ước chừng) | Người lớn mặc gì thấy vừa | Gợi ý cho bé |
|---|---|---|
| Trên 26°C | Áo cộc mỏng | Một lớp cotton mỏng, có thể chỉ bộ liền thân cộc tay |
| Khoảng 22–25°C | Áo dài tay mỏng | Bộ liền thân dài tay, thêm tất mỏng nếu bé mặc tã để hở chân |
| Khoảng 18–21°C | Áo dài tay và áo khoác mỏng | Áo lót cotton bên trong, thêm một bộ dài tay hoặc áo len mỏng, tất |
| Dưới 18°C | Áo len hoặc áo khoác | Ba lớp mỏng thay vì một lớp dày; cân nhắc làm ấm phòng vừa phải, tránh gió lùa |
Nhiều lớp mỏng tốt hơn một lớp dày vì dễ cởi bớt khi bé nóng lên lúc bú, lúc được bế. Lớp trong cùng là cotton mềm thấm mồ hôi; tránh len thô hay vải tổng hợp sát da bé dễ kích ứng.
Cách kiểm tra bé đang lạnh hay nóng
Đừng dựa vào tay chân lạnh, vì đó là chuyện bình thường ở trẻ sơ sinh. Kiểm tra theo trình tự:
- Luồn tay vào gáy hoặc lưng bé. Ấm, khô là vừa. Lạnh là thiếu áo; ẩm mồ hôi là thừa.
- Nhìn da: bé quá nóng thường đỏ mặt, thở nhanh hơn, tóc ướt, có khi nổi rôm. Bé lạnh có thể da tái, nổi vân tím, môi nhợt.
- Để ý hành vi: bé quá nóng hay quấy, khó ngủ; bé lạnh có thể khóc, rồi lặng đi, bú yếu.
- Khi nghi ngờ, đo nhiệt độ bằng nhiệt kế điện tử thay vì đoán bằng tay. Nếu nhiệt độ cao, cởi bớt lớp áo, để bé ở phòng thoáng rồi đo lại sau ít phút.
- Nếu bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên dù đã cởi bớt đồ, hoặc nhiệt độ thấp bất thường, người lạnh dù đã ủ ấm, đi khám ngay.
Nhiệt độ thấp ở trẻ sơ sinh nguy hiểm không kém sốt: bé lạnh lâu sẽ bú yếu, lả đi, có thể hạ đường huyết. Bé có tay chân lạnh, thân người cũng lạnh, li bì, bú kém là tình trạng cần đưa đi khám.
Mũ, tất, bao tay, chăn: dùng lúc nào
Mũ. Hữu ích khi ra ngoài trời lạnh, sau khi tắm, khi phòng thật sự lạnh. Trong nhà ấm, đặc biệt khi bé ngủ, không nên để mũ vì đầu là nơi bé toả nhiệt; mũ cũng có thể tụt xuống che mặt.
Tất. Giúp ấm chân khi bé mặc đồ hở chân. Chọn loại không có chun quá chặt ở cổ chân, kiểm tra không có sợi chỉ thừa quấn vào ngón chân.
Bao tay. Thường dùng để bé không cào mặt hơn là để giữ ấm. Để bé được hở tay một phần thời gian trong ngày để khám phá, mút tay, và cắt ngắn móng là cách giải quyết cào xước lâu dài.
Chăn khi ngủ. Các khuyến nghị về ngủ an toàn khuyên không để chăn, gối, thú bông rời trong chỗ ngủ của trẻ dưới 12 tháng. Thay vì đắp chăn, mặc thêm lớp áo hoặc dùng túi ngủ đúng cỡ. Phần ngủ an toàn chi tiết có ở bài riêng của chuyên trang trông trẻ.
Quấn chũn. Quấn đúng cách giúp nhiều bé ngủ yên trong vài tuần đầu, nhưng phải để hông và chân cử động được, không quấn quá dày khi trời không lạnh, và dừng khi bé có dấu hiệu tập lẫy.
Bé sinh non, nhẹ cân và những tuần đầu sau xuất viện
Bé sinh non hoặc nhẹ cân có ít mỡ dưới da hơn, nên mất nhiệt nhanh hơn bé đủ tháng và cũng dễ bị hạ đường huyết khi lạnh. Khi xuất viện, nhân viên y tế thường dặn riêng về giữ ấm, cách theo dõi nhiệt độ và cân nặng; những dặn dò đó được ưu tiên hơn mọi gợi ý chung trong bài này.
Một phương pháp có bằng chứng tốt và được WHO khuyến nghị cho trẻ sinh non, nhẹ cân là chăm sóc kiểu kangaroo: bé chỉ mặc tã, đội mũ, được đặt áp da trực tiếp lên ngực mẹ hoặc bố, rồi phủ áo, khăn lên ngoài. Hơi ấm cơ thể người lớn giúp bé giữ nhiệt ổn định, bé bú tốt hơn, và mẹ cũng dễ gọi sữa hơn. Khi làm ở nhà, người bế cần tỉnh táo, ngồi ngả lưng có tựa, mặt bé quay sang một bên, mũi miệng không bị che. Nếu người bế buồn ngủ, đặt bé về chỗ ngủ riêng.
Với bé đủ tháng, da kề da trong những ngày đầu cũng có ích, nhất là sau khi tắm hoặc khi bé quấy. Không cần ủ bé bằng nhiều lớp chăn khi đã được ôm sát người.
Dấu hiệu bé nhẹ cân đang bị lạnh thường kín đáo hơn: bé ngủ nhiều, bú ít, ít khóc. Nếu thân người bé mát, bé lừ đừ, nên đo nhiệt độ và liên hệ cơ sở y tế đã theo dõi bé.
Tắm, ra ngoài, đi xe trong những ngày lạnh
Khi trời rét, không nhất thiết tắm cho bé mỗi ngày; lau người bằng khăn ấm và rửa vùng tã sạch sẽ là đủ ở những hôm quá lạnh. Khi tắm, đóng cửa tránh gió, chuẩn bị sẵn khăn và quần áo, thử nước bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế nước, tắm nhanh, lau khô đầu trước, mặc đồ ngay. Không dùng máy sưởi đặt sát chậu tắm hay sát giường: nguy cơ bỏng và nguy cơ điện.
Ra ngoài trời lạnh, mặc thêm một lớp áo khoác, đội mũ, che gió cho mặt bằng mép khăn nhưng không trùm kín miệng mũi. Bế bé trong địu áp ngực thì hơi ấm của người lớn đã giúp giữ ấm, nên không cần mặc quá nhiều.
Ở Việt Nam, nhiều gia đình đưa trẻ sơ sinh đi xe máy. Trẻ sơ sinh không ngồi được, không có mũ bảo hiểm phù hợp, và gió lạnh trên xe máy làm bé mất nhiệt rất nhanh. Khi phải đưa bé đi khám hay di chuyển xa, phương tiện có mái che, có ghế an toàn phù hợp cho trẻ nhỏ là lựa chọn an toàn hơn. Trong ô tô, không mặc áo khoác phao dày khi thắt dây ghế an toàn vì dây sẽ lỏng; thắt dây trước rồi đắp áo lên ngoài.
Hiểu lầm thường gặp khi giữ ấm cho bé và dấu hiệu cần đi khám
Một số thói quen giữ ấm phổ biến lại gây hại:
- Ủ kín, đắp nhiều chăn khi bé sốt để "ra mồ hôi cho hạ sốt". Làm thân nhiệt tăng thêm. Khi bé sốt, mặc đồ thoáng, để phòng mát vừa phải, và đi khám nếu bé dưới 3 tháng.
- Đặt lò than, bếp than trong phòng kín để sưởi cho mẹ và bé. Khí CO không màu không mùi có thể gây ngộ độc chết người. Không dùng than trong phòng ngủ đóng kín.
- Chườm muối rang, gừng, ngải cứu nóng lên bụng bé. Nguy cơ bỏng da cao vì da trẻ sơ sinh rất mỏng.
- Bôi dầu nóng lên lòng bàn chân, ngực bé để giữ ấm. Có thể kích ứng da, kích ứng đường thở; một số loại dầu chứa long não độc nếu bé nuốt phải.
- Đi khám ngay hoặc gọi 115 khi bé lạnh ngắt dù đã ủ ấm, li bì, bú yếu, da tái tím; hoặc bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C; hoặc thở rút lõm, thở rên, co giật.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ngủ của bé nên để nhiệt độ bao nhiêu là vừa?
Không có con số duy nhất cho mọi nhà. Mức hay được khuyên là mát dễ chịu với một người lớn mặc áo mỏng, không gió lùa trực tiếp. Quan trọng hơn con số là bé mặc phù hợp và gáy ấm, khô, không đổ mồ hôi.
Có nên bật điều hoà chế độ sưởi hay máy sưởi cho bé không?
Có thể dùng để làm ấm phòng khi trời rét đậm, miễn là không để quá nóng, không thổi trực tiếp vào bé, giữ độ ẩm không quá khô và đặt thiết bị xa giường, xa tầm với. Máy sưởi dầu, đèn sưởi cần đặt chắc chắn, có khoảng cách an toàn.
Bé hay đổ mồ hôi đầu khi ngủ có phải do lạnh hay thiếu chất?
Trẻ nhỏ đổ mồ hôi đầu khi ngủ, khi bú là rất thường gặp, hay do mặc nhiều hoặc phòng ấm. Cởi bớt một lớp và xem lại. Chỉ riêng mồ hôi đầu thì không đủ để kết luận bé thiếu chất; nếu lo, hỏi bác sĩ ở lần khám định kỳ.
Trẻ sơ sinh có cần mặc áo len không?
Không bắt buộc. Áo len mỏng mềm dùng làm lớp giữa khi trời lạnh là được, nhưng không nên để len thô sát da. Áo len có lông dài, sợi xù, cúc nhỏ dễ bung cần kiểm tra trước để bé không nuốt hay hít phải.
Khi bé ngủ trong địu hay trên tay người lớn có cần mặc ít đi không?
Có. Hơi ấm cơ thể người lớn đã truyền sang bé, nên bé thường cần ít hơn một lớp so với khi nằm riêng. Kiểm tra gáy bé sau một lúc và cởi bớt nếu thấy ẩm mồ hôi.