Phân của trẻ sơ sinh thay đổi nhanh trong tuần đầu: từ phân su đen xanh, dính trong một hai ngày đầu, sang phân chuyển tiếp xanh nâu, rồi phân vàng mềm khi sữa mẹ về. Bé bú mẹ có thể đi ngoài nhiều lần mỗi ngày trong vài tuần đầu, sau đó có bé vài ngày mới đi một lần mà phân vẫn mềm.
Màu vàng, xanh, nâu đều có thể bình thường. Ba màu cần đi khám ngay là trắng hoặc xám bạc, đỏ do máu, và đen sau khi đã hết phân su. Bài này mô tả phân trẻ sơ sinh thay đổi thế nào theo ngày tuổi và theo kiểu bú, những gì người lớn hay lo mà thực ra bình thường, cách phân biệt tiêu chảy với phân lỏng thường ngày, và các dấu hiệu không được chờ.
Phân thay đổi trong những tuần đầu
Mốc thời gian là khoảng thường gặp ở trẻ đủ tháng, khoẻ mạnh. Mỗi bé có nhịp riêng.
| Giai đoạn | Trông thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phân su (khoảng 1–2 ngày đầu) | Đen xanh, dính như hắc ín, gần như không mùi | Phần lớn trẻ đi phân su lần đầu trong 24 giờ đầu sau sinh |
| Phân chuyển tiếp (khoảng ngày 3–4) | Xanh nâu, rồi xanh vàng, lỏng hơn | Dấu hiệu bé đã nhận được sữa |
| Bé bú mẹ (từ khoảng ngày 5) | Vàng tươi hoặc vàng cam, mềm hoặc lỏng sệt, lợn cợn như hạt nhỏ, mùi chua nhẹ | Thường nhiều lần mỗi ngày trong những tuần đầu |
| Bé bú sữa công thức | Vàng đậm, vàng nâu hoặc hơi xanh, đặc hơn, như bơ đậu, mùi rõ hơn | Số lần thường ít hơn bé bú mẹ |
| Bé bú mẹ sau khoảng 6 tuần | Vẫn vàng mềm | Có bé đi thưa hơn, vài ngày một lần, nếu phân mềm và bé khoẻ thì không phải táo bón |
Phân su chậm ra, quá 48 giờ sau sinh mà bé chưa đi, là điều nhân viên y tế cần biết vì có thể liên quan tới vấn đề ở ruột. Thường việc này được theo dõi khi bé còn ở cơ sở sinh; nếu bé đã về nhà sớm, hãy chủ động báo.
Phân bé bú mẹ: lỏng mà không phải tiêu chảy
Phân của trẻ bú mẹ hoàn toàn thường lỏng hơn nhiều so với tưởng tượng của người lớn, có khi thấm vào tã như nước vàng có lẫn hạt nhỏ. Những hạt đó là chất béo của sữa chưa tiêu hết, không phải "sữa không tiêu" theo nghĩa bé bị bệnh. Mùi phân chua nhẹ, không hôi nồng.
Số lần đi ngoài cũng gây hiểu lầm. Trong vài tuần đầu, nhiều bé đi ngoài gần như sau mỗi cữ bú, vì khi dạ dày căng, ruột tự co bóp đẩy phân xuống. Người lớn thấy bé "đi cả chục lần" và nghĩ bé đang tiêu chảy. Nếu bé vẫn bú tốt, tỉnh táo, tăng cân, phân không có máu, không có mùi hôi khác thường, đây là nhịp bình thường.
Tiêu chảy ở trẻ bú mẹ được nghĩ tới khi phân đột ngột lỏng hơn và nhiều lần hơn hẳn so với thường ngày của chính bé, chủ yếu là nước, có thể có nhầy, mùi hôi, thường kèm sốt, bú kém, quấy. So với chính bé những ngày trước là cách đánh giá hữu ích nhất.
Phân có bọt, màu xanh, hay đổi màu theo ngày cũng thường gặp ở bé bú mẹ. Đôi khi liên quan tới việc bé bú nhiều sữa đầu cữ, hay những thay đổi nhỏ trong chế độ ăn của mẹ. Nếu bé vẫn tăng cân và vui vẻ thì không cần đổi gì. Nếu kèm quấy khóc nhiều, tăng cân chậm, nhờ nhân viên y tế xem lại cách cho bú.
Những màu phân hay khiến bố mẹ lo nhưng thường bình thường
Xanh lá đậm hoặc xanh rêu. Hay gặp ở bé bú sữa công thức có bổ sung sắt, ở giai đoạn chuyển tiếp, hoặc khi phân đi qua ruột nhanh. Nếu bé khoẻ, đây không phải dấu hiệu bệnh.
Vàng nâu, nâu nhạt. Thường gặp ở bé bú sữa công thức, hoặc bé bú mẹ kết hợp sữa công thức.
Có nhầy trong vài lần. Một chút nhầy trong phân có thể gặp khi bé chảy nhiều nước dãi, đang sổ mũi. Nhầy nhiều, kéo dài, hoặc nhầy lẫn máu thì cần khám.
Đổi màu sau khi uống thuốc, vitamin. Một số chế phẩm có sắt làm phân sẫm hơn. Hỏi lại bác sĩ đã kê để biết đó có phải tác dụng thường gặp không.
Có vệt cam, hồng trên tã nhưng không phải trong phân. Ở những ngày đầu, nước tiểu đặc có thể để lại vệt màu gạch cam trên tã do tinh thể urat. Nếu kéo dài sau vài ngày đầu, đó là dấu hiệu bé có thể chưa đủ sữa, cần hỏi nhân viên y tế. Bé gái sơ sinh có thể có một chút dịch hồng ở âm hộ do ảnh hưởng hormon của mẹ, thường hết sau vài ngày.
Phân bạc màu: màu duy nhất không được chờ
Nếu chỉ nhớ một điều trong bài, hãy nhớ điều này: phân trắng, xám, vàng rất nhạt như phấn hay như đất sét ở trẻ sơ sinh là dấu hiệu phải đi khám sớm, kể cả khi bé vẫn bú tốt và trông khoẻ. Màu vàng nâu bình thường của phân đến từ mật do gan tiết ra. Khi mật không xuống được ruột, phân mất màu.
Một số bệnh gan mật bẩm sinh tuy hiếm nhưng có biểu hiện như vậy, thường đi cùng vàng da kéo dài sau hai tuần và nước tiểu vàng sẫm. Kết quả điều trị tốt hơn nhiều nếu được phát hiện và can thiệp trong vài tuần đầu đời. Vì thế nhiều quốc gia phát cho cha mẹ thẻ so màu phân, có các ô màu bình thường và bất thường để đối chiếu hằng ngày trong tháng đầu.
Nếu không có thẻ, hãy đối chiếu bằng mắt dưới ánh sáng ban ngày, chụp ảnh tã, và nhờ người khác cùng nhìn. Phân của bé bú sữa công thức đôi khi vàng nhạt hơn bé bú mẹ, nhưng không trắng xám. Khi phân vừa nhạt vừa có vàng da, đừng chờ tới lần tiêm chủng tiếp theo.
Khi bé bú kết hợp, đổi sữa hoặc bắt đầu đi gửi
Phân của bé thay đổi mỗi khi chế độ bú thay đổi, và người lớn hay nhầm những thay đổi đó với bệnh. Bé đang bú mẹ hoàn toàn mà bắt đầu được bổ sung sữa công thức, phân thường đặc hơn, màu đậm hơn, mùi rõ hơn và số lần ít đi. Ngược lại, bé chuyển từ bú bình sang bú mẹ nhiều hơn có thể đi ngoài nhiều lần hơn, phân lỏng hơn.
Khi đổi từ loại sữa công thức này sang loại khác, phân có thể khác màu, khác độ đặc trong vài ngày đầu. Nếu bé vẫn bú tốt, không nôn, không quấy bất thường, thường chỉ cần theo dõi. Việc đổi sữa nên có lý do rõ ràng và tốt nhất đã hỏi bác sĩ, vì đổi qua lại nhiều lần khiến người lớn không biết thay đổi nào gây ra điều gì.
Mẹ dùng thuốc, ăn món lạ, hay bé được chỉ định uống vitamin, sắt cũng có thể làm phân đổi màu nhẹ. Khi đi khám, kể hết những thay đổi này để bác sĩ xâu chuỗi. Đây cũng là lúc tờ ghi chép phía dưới phát huy tác dụng.
Với bé được gửi người trông hoặc nhóm trẻ từ sớm, hãy dặn người trông báo lại số lần và tính chất phân trong ngày, nhất là khi thấy phân lỏng nhiều lần, có máu, nhầy, hay màu bạc. Người trông nhìn thấy những tã mà bố mẹ không thấy.
Ghi chép phân của bé: đơn giản mà có ích
Ghi chép vài tuần đầu giúp cả nhà bớt lo vô cớ và giúp bác sĩ đánh giá nhanh khi có chuyện. Một tờ giấy dán ở chỗ thay tã là đủ:
- Ghi giờ và đánh dấu mỗi lần thay tã: tã ướt hay có phân.
- Với phân, ghi màu bằng một chữ (vàng, xanh, nâu, nhạt, đen, đỏ) và độ đặc (lỏng, sệt, mềm, cứng).
- Ghi những gì bất thường: nhầy, máu, mùi rất hôi, bé rặn đỏ mặt và khóc khi đi.
- Ghi kèm số cữ bú trong ngày để thấy mối liên hệ giữa bú và tiêu tiểu.
- Chụp ảnh tã khi thấy màu lạ, dưới ánh sáng tự nhiên, không dùng bộ lọc màu.
Sau vài tuần, khi nhịp của bé đã ổn và bé tăng cân tốt, có thể ngừng ghi đều đặn, chỉ ghi khi bé ốm. Với người được thuê trông bé, tờ ghi chép này cũng là cách bàn giao gọn nhất giữa các ca. Nhiều gia đình thấy người lớn tuổi trong nhà yên tâm hơn hẳn khi có con số cụ thể thay vì cảm giác "hôm nay cháu đi nhiều quá".
Khi nào đưa bé đi khám ngay hoặc gọi 115
Phần lớn thay đổi phân là bình thường. Những dấu hiệu sau thì không chờ:
- Phân trắng, xám, vàng rất nhạt như phấn, nhất là kèm vàng da hoặc nước tiểu sẫm.
- Phân có máu đỏ, nhiều nhầy lẫn máu, hoặc phân đen như hắc ín sau khi đã hết phân su.
- Phân toàn nước, nhiều lần hơn hẳn thường ngày, kèm bú kém, sốt, nôn.
- Dấu hiệu mất nước: tã khô nhiều giờ, môi khô, mắt trũng, thóp lõm, li bì.
- Bé chưa đi phân su sau 48 giờ, hoặc bụng chướng căng, nôn ra dịch xanh.
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên.
- Bé khóc thét từng cơn, co chân, phân nhầy máu như mứt; hoặc bé li bì, co giật, khó thở: gọi 115.
Mang theo tã có phân bất thường trong túi kín, hoặc ít nhất là ảnh chụp rõ, khi đi khám. Một tấm ảnh tốt có khi giúp bác sĩ nhiều hơn một đoạn mô tả dài.
Câu hỏi thường gặp
Bé bú mẹ 5 ngày chưa đi ngoài có sao không?
Với bé trên khoảng 6 tuần tuổi, bú mẹ hoàn toàn, vẫn bú tốt, bụng mềm, không nôn, khi đi ra phân mềm, việc vài ngày mới đi một lần có thể là bình thường. Với bé trong vài tuần đầu, đi ngoài thưa có thể là dấu hiệu chưa đủ sữa, cần báo nhân viên y tế. Không tự thụt hay kích thích hậu môn.
Bé rặn đỏ mặt khi đi ngoài có phải táo bón không?
Nhiều trẻ sơ sinh rặn, đỏ mặt, kêu ọ ẹ khi đi ngoài vì chưa phối hợp được cơ bụng và cơ hậu môn. Nếu phân ra mềm, đó không phải táo bón. Táo bón là khi phân cứng, khô, thành viên, bé đau khi đi.
Phân có bọt có phải bé bị dị ứng sữa không?
Phân có bọt đôi khi gặp ở bé bú nhiều sữa đầu cữ hoặc nuốt nhiều hơi, và không tự nó là dấu hiệu dị ứng. Dị ứng đạm sữa bò thường kèm các dấu hiệu khác như máu trong phân, chàm, nôn trớ nhiều, quấy khóc, chậm tăng cân, và cần bác sĩ đánh giá.
Có nên đổi sữa công thức khi phân bé thay đổi màu không?
Thay đổi màu đơn thuần không phải lý do đổi sữa. Đổi sữa liên tục làm khó theo dõi và có thể làm bé rối loạn tiêu hoá thêm. Nếu kèm các dấu hiệu bất thường khác, hỏi bác sĩ trước khi đổi.
Phân có hạt trắng nhỏ là sữa không tiêu có phải không?
Những hạt nhỏ màu trắng hay vàng nhạt trong phân bé bú mẹ là chất béo sữa, rất bình thường. Chúng không có nghĩa bé bị kém hấp thu hay sữa mẹ "khó tiêu". Hạt trắng to bất thường kèm phân bạc màu thì khác, cần khám.
Tã có vệt hồng đỏ có phải máu không?
Trong vài ngày đầu, vệt cam hồng thường là tinh thể urat từ nước tiểu đặc. Với bé gái, có thể là chút dịch hồng do hormon của mẹ. Nếu không chắc, hoặc vệt đỏ nằm trong phân, xuất hiện nhiều lần, hãy chụp ảnh và cho bác sĩ xem.