Vàng da rất thường gặp ở trẻ sơ sinh trong tuần đầu, phần lớn nhẹ và tự hết. Nhưng vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu, vàng lan xuống bụng, tay chân, vàng kéo dài quá hai tuần, hoặc kèm bú kém, li bì, phân bạc màu thì phải đi khám ngay. Mức độ vàng da chỉ đánh giá chính xác bằng đo bilirubin tại cơ sở y tế; nhìn bằng mắt chỉ giúp quyết định khi nào cần đi đo.
Vàng da nặng mà không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể gây tổn thương não không hồi phục. Đó là lý do bài này không hướng dẫn cách "chữa" vàng da ở nhà, mà giúp bố mẹ, ông bà và người trông bé biết cách quan sát, hiểu các loại vàng da thường gặp, bỏ những cách làm không hiệu quả như phơi nắng, và biết rõ lúc nào phải đưa bé đi ngay.
Vì sao trẻ sơ sinh hay bị vàng da
Trong bụng mẹ, thai nhi có nhiều hồng cầu để nhận đủ oxy. Sau sinh, bé không cần nhiều như vậy nữa, nên lượng hồng cầu dư bị phá huỷ và tạo ra bilirubin, một sắc tố màu vàng. Gan của bé trong những ngày đầu còn non, chưa xử lý và thải bilirubin nhanh, nên sắc tố này tích lại trong máu và nhuộm vàng da, lòng trắng mắt.
Loại vàng da này thường gọi là vàng da sinh lý: xuất hiện từ ngày thứ hai, thứ ba, rõ nhất khoảng ngày thứ ba đến thứ năm, rồi nhạt dần trong một đến hai tuần ở trẻ đủ tháng. Bé vẫn bú tốt, tỉnh táo, tiêu tiểu bình thường.
Có những yếu tố làm bilirubin tăng cao hơn: bé sinh non, bú chưa đủ trong những ngày đầu, nhóm máu mẹ và con không hợp, bé có bướu huyết thanh, bầm tím do sinh khó, có anh chị từng phải chiếu đèn, hoặc một số bệnh về men hồng cầu. Đây là lý do cơ sở y tế đánh giá nguy cơ cho từng bé trước khi xuất viện và có thể hẹn khám lại sau vài ngày.
Vàng da cũng có thể là biểu hiện của bệnh khác như nhiễm trùng, bệnh gan mật. Những loại này không tự hết, cần chẩn đoán và điều trị riêng. Vì vậy không thể tự kết luận "vàng sinh lý" chỉ vì con trông vẫn khoẻ.
Cách quan sát da bé ở nhà
Nhìn bằng mắt không thay được xét nghiệm, nhưng giúp phát hiện sớm khi nào cần đi đo. Làm mỗi ngày trong hai tuần đầu:
- Đưa bé tới chỗ có ánh sáng tự nhiên ban ngày, gần cửa sổ. Ánh đèn vàng trong phòng làm da trông vàng hơn, đèn trắng có khi làm da trông nhợt hơn.
- Dùng một ngón tay ấn nhẹ lên da trán, mũi hoặc ngực bé vài giây rồi nhấc ra. Ở chỗ vừa ấn, da trắng đi; nếu chỗ đó có màu vàng thay vì màu da bình thường, bé đang vàng da.
- Nhìn lòng trắng mắt và nướu răng: với trẻ da sẫm màu, vàng ở mắt và trong miệng dễ thấy hơn trên da.
- Xem vàng lan tới đâu. Vàng da thường bắt đầu ở mặt rồi lan dần xuống ngực, bụng, đùi, cẳng chân, lòng bàn tay, bàn chân. Vàng càng lan xuống thấp thường đi cùng mức bilirubin càng cao, dù không thể ước chính xác bằng mắt.
- Ghi lại mỗi ngày: vàng tới đâu, bé bú mấy cữ, mấy tã ướt, phân màu gì. Chụp ảnh ở cùng chỗ, cùng giờ để so.
Màu da trên ảnh điện thoại thay đổi theo ánh sáng và chế độ máy, nên ảnh chỉ để so diễn tiến của chính bé, không dùng để tự phán bilirubin cao hay thấp. Các ứng dụng đo vàng da qua điện thoại chưa thay thế được xét nghiệm.
Các kiểu vàng da thường được nhắc tới
Bảng giúp hiểu từ ngữ bác sĩ có thể dùng. Việc xác định bé thuộc kiểu nào là của bác sĩ sau khi khám và xét nghiệm.
| Kiểu | Đặc điểm thường gặp | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Vàng da sinh lý | Xuất hiện sau 24 giờ, rõ nhất ngày 3–5, nhạt dần trong 1–2 tuần | Bé bú tốt, tỉnh táo; vẫn cần theo dõi theo hẹn |
| Vàng da liên quan bú chưa đủ | Tuần đầu, khi bé bú ít, sụt cân nhiều, ít tã ướt | Hỗ trợ cho bú hiệu quả là trọng tâm; cần nhân viên y tế đánh giá |
| Vàng da do sữa mẹ | Kéo dài vài tuần ở bé bú mẹ khoẻ, tăng cân tốt | Thường không cần ngừng bú mẹ; chỉ kết luận sau khi bác sĩ loại trừ nguyên nhân khác |
| Vàng da xuất hiện sớm (trong 24 giờ đầu) | Thấy vàng ngay ngày đầu | Luôn là bất thường, cần đánh giá ngay |
| Vàng da kéo dài, kèm phân bạc màu, nước tiểu sẫm | Sau 2 tuần ở trẻ đủ tháng, phân nhạt như cứt cò, vàng nhạt, trắng | Có thể liên quan bệnh gan mật, cần khám sớm vì thời điểm điều trị rất quan trọng |
Ở trẻ sinh non, các mốc thời gian dài hơn và ngưỡng cần điều trị thấp hơn; gia đình nên làm đúng lịch hẹn của nơi đã chăm bé.
Phân bạc màu: dấu hiệu nhỏ mà quan trọng
Trong các dấu hiệu đi kèm vàng da, màu phân là thứ bố mẹ hay bỏ qua nhất. Phân bình thường của trẻ bú mẹ có màu vàng tươi, vàng cam hoặc vàng xanh; trẻ bú sữa công thức có thể vàng đậm hơn hay nâu nhạt. Phân màu vàng rất nhạt, xám, trắng như phấn hoặc như đất sét là dấu hiệu mật không xuống ruột được.
Một số bệnh gan mật bẩm sinh hiếm gặp có biểu hiện đúng như vậy: bé vàng da kéo dài, phân nhạt màu, nước tiểu vàng sẫm, trong khi vẫn bú và lên cân trong những tuần đầu. Những bệnh này có kết quả điều trị tốt hơn rõ rệt khi được phẫu thuật sớm, nên phát hiện trong vài tuần đầu là điều then chốt. Vì lý do đó, nhiều nước đã phát cho cha mẹ thẻ so màu phân trẻ sơ sinh, và một số nơi ở Việt Nam cũng đã áp dụng.
Nếu nhà không có thẻ so màu, chỉ cần nhớ: phân nhạt màu, xám trắng, kèm vàng da hay nước tiểu sẫm, dù chỉ một lần, cũng nên đi khám sớm. Chụp lại tã có phân để bác sĩ xem.
Phơi nắng và những cách làm dân gian không chữa được vàng da
Phơi nắng. Ánh nắng có một phần ánh sáng xanh giúp phân huỷ bilirubin, nhưng không kiểm soát được cường độ, không chiếu được đủ da mà không làm bé bị nóng, cháy nắng hay bị lạnh khi cởi đồ. Các hướng dẫn nhi khoa như của AAP không khuyên phơi nắng để điều trị vàng da. Phơi nắng còn có thể làm gia đình yên tâm sai, trì hoãn việc đi đo bilirubin.
Cho uống nước lọc, nước đường, nước lá. Không làm giảm vàng da, lại làm bé bú ít đi, mà bú đủ sữa mới giúp đẩy bilirubin ra theo phân. Trẻ dưới 6 tháng không cần nước ngoài sữa.
Tắm nước lá, uống nước nhân trần, lá cây. Không có bằng chứng giúp giảm vàng da ở trẻ sơ sinh; một số loại lá có thể gây hại. Không nên dùng.
Ngừng bú mẹ vì sợ "sữa mẹ gây vàng da". Không tự ngừng. Phần lớn trường hợp, cho bú thường xuyên, hiệu quả hơn mới là cách giúp bé. Nếu bác sĩ thấy cần thay đổi cách cho ăn, họ sẽ hướng dẫn cụ thể và tạm thời.
Đặt đèn sợi đốt, đèn bàn chiếu vào bé. Không phải đèn điều trị, không có tác dụng, lại có nguy cơ bỏng và quá nóng. Chiếu đèn điều trị vàng da dùng loại ánh sáng và cường độ được kiểm soát ở cơ sở y tế.
Lịch khám lại sau xuất viện và những câu nên hỏi
Vàng da thường lên đỉnh khi bé đã về nhà, nên lần khám lại sau xuất viện rất quan trọng. Chuẩn bị cho lần khám đó:
- Hỏi trước khi rời nơi sinh: bé có thuộc nhóm nguy cơ vàng da cao không, hẹn khám lại ngày nào, kết quả đo vàng da lúc xuất viện là bao nhiêu. Ghi vào sổ của bé.
- Mang theo bản ghi ở nhà: vàng lan tới đâu theo từng ngày, số cữ bú, số tã ướt, màu phân, ảnh chụp tã có phân.
- Mang theo giấy ra viện, sổ khám thai có ghi nhóm máu mẹ và các xét nghiệm trong thai kỳ.
- Hỏi rõ ngưỡng quay lại: nếu kết quả hôm nay chưa cần điều trị, khi nào phải đo lại, dấu hiệu nào thì đi ngay không chờ hẹn.
- Hỏi về việc cho bú: bé có cần đánh thức để bú không, bao lâu một cữ, có cần hỗ trợ khớp ngậm không.
Nhiều gia đình bỏ lần khám lại vì thấy con "chỉ hơi vàng", hoặc vì đường xa, trời mưa. Với vàng da sơ sinh, đây chính là lần khám dễ bị bỏ nhất mà cũng đáng giá nhất. Nếu không thể đến đúng nơi đã hẹn, có thể đưa bé tới cơ sở y tế gần nhất có khám nhi, mang theo giấy ra viện để bác sĩ nắm được diễn tiến.
Khi nào phải đưa bé đi khám ngay
Vàng da nặng có thể diễn tiến trong vài giờ đến một ngày. Đi khám ngay hoặc gọi 115 khi:
- Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh.
- Vàng lan xuống bụng, đùi, cẳng chân, hoặc tới lòng bàn tay, bàn chân.
- Vàng ngày càng đậm thay vì nhạt dần, hoặc còn vàng sau 2 tuần ở bé đủ tháng, sau 3 tuần ở bé sinh non.
- Bé bú kém, bú yếu, ngủ li bì khó đánh thức để bú, ít tã ướt.
- Phân nhạt màu, xám trắng; nước tiểu vàng sẫm thấm màu tã.
- Bé sốt, hoặc thân nhiệt thấp bất thường.
- Bé khóc thét the thé, ưỡn cong người ra sau, co giật, cứng người: gọi 115.
Sau khi xuất viện, hãy đi khám lại đúng hẹn kể cả khi bé trông ổn. Vàng da thường đạt đỉnh vào ngày thứ ba đến thứ năm, đúng lúc nhiều bé đã về nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bé chiếu đèn xong về nhà có bị vàng lại không?
Bilirubin có thể tăng nhẹ trở lại sau khi ngừng chiếu đèn. Bác sĩ thường hẹn kiểm tra lại. Ở nhà, cho bé bú đủ, theo dõi da như trước khi nhập viện và đi khám sớm nếu vàng đậm lên hoặc bé bú kém.
Vàng da do sữa mẹ có nguy hiểm không?
Vàng da kéo dài ở bé bú mẹ khoẻ, tăng cân tốt thường không nguy hiểm và tự hết sau vài tuần. Nhưng chỉ có thể gọi đúng tên sau khi bác sĩ khám, xét nghiệm và loại trừ các nguyên nhân khác như bệnh gan mật hay suy giáp.
Đo vàng da qua da có chính xác không?
Máy đo qua da là công cụ sàng lọc nhanh ở cơ sở y tế, giúp quyết định có cần lấy máu xét nghiệm hay không. Khi kết quả qua da cao hoặc bé có nguy cơ, bác sĩ sẽ xét nghiệm máu để có con số chính xác.
Mẹ ăn gì để con bớt vàng da?
Không có món ăn nào của mẹ làm giảm vàng da ở con. Điều giúp ích là mẹ ăn uống đủ, nghỉ ngơi, và cho bé bú thường xuyên, đúng khớp ngậm để bé nhận đủ sữa. Nếu sữa ít, hỏi nhân viên y tế về cách hỗ trợ.
Vì sao bác sĩ hỏi nhóm máu của mẹ?
Khi nhóm máu mẹ và con khác nhau theo một số kiểu nhất định, kháng thể từ mẹ có thể làm hồng cầu của bé vỡ nhanh hơn, gây vàng da sớm và nặng hơn. Biết nhóm máu giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ và theo dõi sát hơn.
Vàng da có ảnh hưởng lâu dài tới bé không?
Phần lớn vàng da được theo dõi, điều trị đúng lúc không để lại di chứng. Rủi ro tổn thương não chỉ xảy ra khi bilirubin lên rất cao mà không được xử lý kịp. Đó là lý do việc đi khám đúng lúc quan trọng hơn mọi mẹo ở nhà.