Theo dõi phát triển của con không phải là chấm con đạt hay chưa đạt theo một bảng, mà là ghi lại những gì con mới làm được theo thời gian, đưa con đi khám định kỳ, và hỏi bác sĩ sớm khi có điều khiến bạn băn khoăn. Bố mẹ thường là người đầu tiên nhận ra thay đổi ở con; một nỗi lo của bố mẹ đáng được người có chuyên môn lắng nghe nghiêm túc.
Cách nhìn này quan trọng vì hai lý do. Các mốc phát triển trải theo khoảng rộng, nên so con với một con số hay với con nhà khác chỉ gây lo lắng không cần thiết. Ngược lại, khi có dấu hiệu thật, đánh giá và hỗ trợ sớm mang lại lợi ích rõ hơn so với chờ đợi. Bài này nói về cách ghi chép, lịch sàng lọc mà các tổ chức nhi khoa khuyên, những tín hiệu không nên chờ, nơi đi đánh giá và cách đi qua những cuộc trò chuyện khó trong gia đình.
Mốc phát triển nghĩa là gì, và không nghĩa là gì
Một mốc phát triển như "chỉ tay để cho người khác xem", "ghép hai từ", "nhảy bằng hai chân" mô tả điều phần lớn trẻ làm được vào một khoảng tuổi nào đó. Năm 2022, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cùng Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cập nhật danh sách mốc trong chương trình "Học dấu hiệu. Hành động sớm" theo hướng mỗi mốc là điều mà ít nhất khoảng 75% trẻ làm được ở tuổi đó. Nghĩa là danh sách được viết để những trẻ chưa làm được thật sự đáng được hỏi thêm, chứ không phải điều "trung bình".
Mốc phát triển không phải bài kiểm tra. Một trẻ chưa làm được một mốc vào đúng tháng không có nghĩa là trẻ có vấn đề; một trẻ làm được tất cả cũng không có nghĩa là không cần theo dõi. Phát triển cũng không đều: nhiều trẻ đi rất sớm mà nói muộn, hoặc nói nhiều mà vụng tay. Thứ có giá trị là bức tranh tổng thể qua thời gian, được người có chuyên môn nhìn cùng gia đình.
Vì vậy bài này không đưa ra bảng chấm theo tháng. Các bài khác trong chuyên mục mô tả những thay đổi thường thấy ở ngôn ngữ, vận động thô, đôi tay và kiểu chơi; ở đây tập trung vào cách theo dõi và lúc nên hỏi.
Ghi chép phát triển của con: đơn giản mà có ích
Không cần một cuốn sổ đẹp hay ứng dụng chuyên dụng. Một ghi chú trên điện thoại hay quyển vở là đủ, miễn là đều đặn:
- Ghi điều mới, kèm ngày. "Hôm nay con tự đứng không vịn vài giây", "Con gọi bà ơi khi thấy bà về". Không cần ghi điều con chưa làm.
- Ghi bằng mô tả, không chấm điểm. Viết con làm gì, trong tình huống nào, thay vì "tốt", "kém", "chậm".
- Quay video ngắn khi có điều băn khoăn. Một đoạn con đi, con nói, con chơi giúp bác sĩ thấy điều trẻ thường không làm trong phòng khám lạ.
- Ghi những thay đổi lớn trong đời con. Đi nhà trẻ, có em, chuyển nhà, ốm nằm viện. Chúng giải thích nhiều biến động tạm thời.
- Xem lại mỗi vài tháng. Con có tiến lên ở các mặt nói, vận động, đôi tay, chơi, tự phục vụ không? Có mặt nào đứng yên lâu, hay mất đi điều đã có?
- Mang theo khi đi khám. Sổ khám sức khoẻ, sổ tiêm chủng, ghi chép và video là bộ hồ sơ giúp buổi khám ngắn trở nên đáng giá.
Ghi chép còn giúp chính bố mẹ: nhìn lại vài tháng, bạn thấy con đã đi một quãng dài, điều dễ bị quên giữa những lo lắng hằng ngày.
Khám định kỳ và sàng lọc phát triển
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên ngoài việc bác sĩ theo dõi ở mọi lần khám, trẻ nên được sàng lọc phát triển bằng công cụ chuẩn hoá ở khoảng 9, 18 và 30 tháng tuổi, và sàng lọc riêng về rối loạn phổ tự kỷ ở khoảng 18 và 24 tháng. Công cụ sàng lọc thường là bộ câu hỏi bố mẹ trả lời về những gì con làm được, có khi kèm quan sát trực tiếp.
Ở Việt Nam, lịch khám sức khoẻ định kỳ cho trẻ khác nhau giữa các cơ sở. Bạn có thể chủ động hỏi bác sĩ nhi ở các lần tiêm chủng, khám định kỳ: "Con có cần làm sàng lọc phát triển không?", và nhờ xem ghi chép của bạn. Nhiều bệnh viện nhi, khoa nhi và khoa phục hồi chức năng có thực hiện sàng lọc và đánh giá phát triển.
Cần phân biệt sàng lọc và chẩn đoán. Sàng lọc chỉ cho biết trẻ có cần được đánh giá kỹ hơn hay không; kết quả "cần theo dõi" không phải là kết luận con có bệnh. Đánh giá chuyên sâu do các chuyên gia thực hiện qua nhiều buổi, nhiều công cụ, mới cho bức tranh đầy đủ.
Những tín hiệu không nên chờ, ở bất kỳ tuổi nào
Bên cạnh những dấu hiệu riêng cho ngôn ngữ, vận động mô tả ở các bài khác, có những điều mà ở lứa tuổi nào cũng nên hỏi bác sĩ sớm:
- Con mất đi những kỹ năng đã có: không còn nói những từ đã nói, không còn chơi ú oà, không còn đi được như trước.
- Con ít đáp lại khi được gọi tên, ít nhìn vào mắt người khác, ít cười đáp lại, ít chia sẻ niềm vui với người lớn.
- Con có vẻ không nghe rõ hoặc không nhìn rõ.
- Một bên cơ thể yếu hơn hay ít cử động hơn bên kia.
- Cơ thể quá mềm hoặc quá cứng, hay cử động bất thường lặp đi lặp lại.
- Con không tăng cân, không lớn thêm trong thời gian dài, hoặc vòng đầu tăng bất thường theo nhận xét của bác sĩ.
- Bạn có một cảm giác dai dẳng rằng "có gì đó không ổn" dù không gọi tên được. Cảm giác đó đáng được nói ra với bác sĩ.
Những tín hiệu này không cho phép kết luận gì, và nhiều trường hợp kết thúc bằng lời trấn an. Nhưng hỏi sớm thì mất ít, còn chờ khi có vấn đề thật thì mất nhiều.
Đi đánh giá ở đâu và diễn ra thế nào
Bước đầu thường là bác sĩ nhi, ở bệnh viện, phòng khám hay trạm y tế quen. Bác sĩ khám tổng thể, kiểm tra thính lực, thị lực khi cần, xem các nguyên nhân thể chất, rồi giới thiệu đến nơi đánh giá chuyên sâu nếu thấy cần: khoa phục hồi chức năng, khoa tâm lý hay tâm bệnh của bệnh viện nhi, đơn vị đánh giá phát triển. Cơ sở được phép khám chữa bệnh là nơi đánh giá và chẩn đoán; trung tâm can thiệp, trị liệu là nơi hỗ trợ sau đó.
Buổi đánh giá với trẻ nhỏ thường giống như một buổi chơi: chuyên gia quan sát con chơi, giao tiếp, vận động, phỏng vấn bố mẹ về quá trình phát triển và sinh hoạt hằng ngày, có khi dùng bảng hỏi hay bộ công cụ chuẩn hoá. Có thể cần nhiều buổi. Mang theo ghi chép, video, sổ khám, và chuẩn bị cho con ngủ đủ, ăn no trước buổi hẹn.
Hãy cẩn thận với những nơi kết luận nhanh sau vài phút, hứa hẹn chữa khỏi, bán gói trị liệu dài ngay sau buổi gặp đầu tiên, hay dùng các phương pháp chưa có bằng chứng. Về chọn nơi can thiệp và các phương pháp hỗ trợ, có những tài liệu chuyên về can thiệp sớm nên đọc khi gia đình đến bước đó.
Khi con ở với người khác phần lớn ngày
Nhiều trẻ dành phần lớn thời gian thức ở nhà trẻ, với ông bà hay người trông. Những người này thấy con ở những tình huống bố mẹ không thấy: con chơi với bạn thế nào, đáp lời người lạ ra sao, ăn ngủ thế nào khi xa bố mẹ. Thông tin của họ rất có giá trị cho việc theo dõi.
Hỏi họ bằng câu hỏi mô tả, không phải câu hỏi có hay không: "Hôm nay con chơi gì lâu nhất?", "Con gọi cô thế nào khi cần giúp?", "Có lúc nào con làm cô thấy lạ không?". Nếu cô giáo hay người trông nói ra một điều khiến họ băn khoăn, cảm ơn họ và ghi lại, thay vì phản ứng phòng thủ. Họ thường đã do dự rất lâu trước khi nói.
Ngược lại, khi bố mẹ có lo lắng, chia sẻ với người trông và nhờ họ để ý cụ thể một điều trong vài tuần, ví dụ con có quay lại khi được gọi tên từ phía sau không. Hai góc nhìn ghép lại thường cho bức tranh rõ hơn nhiều so với một buổi khám ngắn.
Khi người thân bảo "cứ chờ, con nhà ai cũng thế"
Đây là cuộc trò chuyện rất nhiều bố mẹ gặp. Ông bà kể chuyện "bố nó ngày xưa ba tuổi mới nói", hàng xóm bảo "con trai chậm hơn là thường". Những câu này thường xuất phát từ thương yêu và muốn trấn an, và đôi khi đúng. Nhưng chúng không thay được ý kiến của người có chuyên môn đã nhìn trực tiếp con bạn.
Một cách nói giúp giảm căng thẳng: "Con đi khám để mình yên tâm. Nếu bác sĩ bảo bình thường thì cả nhà khỏi lo." Mời người thân đi cùng buổi khám, để họ nghe trực tiếp. Tránh tranh cãi về việc ai đúng; mục tiêu chung là đứa trẻ.
Và nếu kết quả là con cần hỗ trợ, đó không phải lỗi của bố mẹ, của ông bà, của người trông trẻ, của việc cho xem tivi hay của việc mẹ đi làm. Đổ lỗi chỉ lấy đi năng lượng cả nhà cần để đồng hành cùng con. Điều quan trọng là bắt đầu hỗ trợ sớm, và tiếp tục thương yêu, trò chuyện, chơi cùng con mỗi ngày như trước.
Nếu buổi đánh giá cho kết quả bình thường, đó cũng là thông tin quý: gia đình yên tâm, tiếp tục theo dõi và hẹn kiểm tra lại theo lời bác sĩ. Một lần đánh giá bình thường không có nghĩa là không bao giờ cần hỏi lại; khi có điều mới khiến bạn băn khoăn, cứ quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa làm được một mốc phát triển đúng tháng có phải là chậm không?
Không nhất thiết. Mỗi mốc là điều phần lớn trẻ làm được vào khoảng tuổi đó, và trẻ khoẻ mạnh có thể muộn hơn. Điều quan trọng là bức tranh chung qua thời gian. Nếu bạn băn khoăn, hãy hỏi bác sĩ nhi; được đánh giá sớm không có hại gì.
Trẻ mấy tháng tuổi thì nên làm sàng lọc phát triển?
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên sàng lọc phát triển bằng công cụ chuẩn hoá ở khoảng 9, 18 và 30 tháng, và sàng lọc tự kỷ ở khoảng 18 và 24 tháng. Ở Việt Nam, bạn có thể hỏi bác sĩ nhi trong các lần khám định kỳ để được hướng dẫn.
Sàng lọc cho kết quả cần theo dõi thì có phải con bị bệnh không?
Không. Sàng lọc chỉ cho biết có nên đánh giá kỹ hơn hay không. Nhiều trẻ có kết quả sàng lọc cần theo dõi nhưng sau khi đánh giá đầy đủ thì phát triển bình thường. Hãy làm theo hướng dẫn của bác sĩ về bước tiếp theo.
Có nên tự làm các bài trắc nghiệm phát triển trên mạng cho con không?
Một số bảng hỏi trên mạng giúp bố mẹ biết nên để ý điều gì, nhưng không thay được đánh giá của chuyên gia. Kết quả trên mạng dễ làm bố mẹ lo hoặc yên tâm sai. Dùng chúng như gợi ý để hỏi bác sĩ, không dùng để kết luận.
Con phát triển không đều, giỏi mặt này mà chậm mặt kia có bình thường không?
Rất thường gặp. Nhiều trẻ đi sớm mà nói muộn, hoặc ngược lại. Nếu một mặt nào đó đứng yên lâu, hoặc nằm trong những tín hiệu nên hỏi, hãy đưa con đi khám để được đánh giá riêng mặt đó.
Trẻ sinh non có cần theo dõi phát triển khác trẻ đủ tháng không?
Trẻ sinh non thường được tính theo tuổi điều chỉnh khi xem các mốc phát triển, thường đến khoảng hai tuổi, và nhiều trẻ cần được theo dõi sát hơn. Hỏi bác sĩ đã theo dõi con từ lúc sinh về lịch tái khám và đánh giá phù hợp.