Trẻ sơ sinh nên được ôm ấp, bế bồng nhiều, nhưng không nên bị hôn lên môi, mặt, tay bởi người ngoài, và không nên được bế bởi người đang ốm, đang có mụn rộp ở môi, hoặc vừa hút thuốc. Lý do là hệ miễn dịch của bé trong vài tháng đầu còn non: một bệnh chỉ gây cảm nhẹ ở người lớn có thể khiến trẻ sơ sinh phải nằm viện.
Chạm da kề da, ôm con vào lòng là điều tốt cho bé, cho mẹ và cho cả gia đình. Vấn đề không phải ôm hay không ôm, mà là ai ôm, ôm khi nào, tay đã sạch chưa. Bài này nói rõ những bệnh có thể lây qua một nụ hôn, những người cần chờ thêm trước khi bế bé, cách sắp xếp chuyện khách đến thăm theo phong tục mà vẫn an toàn, và cách nhắc người lớn trong nhà sao cho khỏi mất lòng.
Vì sao trẻ sơ sinh dễ mắc bệnh qua tiếp xúc gần
Trẻ ra đời mang theo một phần kháng thể từ mẹ truyền qua nhau thai, và nhận thêm kháng thể qua sữa mẹ. Nhưng lớp bảo vệ này không đủ với mọi loại vi rút, vi khuẩn, và hệ miễn dịch riêng của bé phải mất nhiều tháng mới hoạt động hiệu quả. Đây cũng là lý do sốt ở trẻ dưới 3 tháng luôn được xem là tình trạng cần khám ngay.
Bé chưa được tiêm đủ các mũi vắc xin trong những tháng đầu, nên những bệnh như ho gà, cúm còn là mối nguy thật. Ho gà ở người lớn có khi chỉ là ho dai dẳng, nhưng ở trẻ nhỏ có thể gây cơn ngưng thở. Vi rút hợp bào hô hấp (RSV), loại vi rút gây cảm thông thường ở người lớn, là nguyên nhân hàng đầu gây viêm tiểu phế quản phải nhập viện ở trẻ nhỏ.
Nước bọt, dịch mũi và giọt bắn khi nói chuyện gần là con đường chính đưa những tác nhân này tới bé. Một nụ hôn lên má, lên tay, nơi bé sẽ đưa lên miệng ngay sau đó, là tiếp xúc rất gần.
Điều đó không có nghĩa là bé cần được cách ly. Được ôm ấp, áp da, nghe giọng nói và nhìn khuôn mặt quen là nhu cầu thật của trẻ sơ sinh: da kề da giúp bé ổn định nhịp thở, thân nhiệt, dễ bú và dễ ngủ, đồng thời giúp mẹ gọi sữa. Những người chăm bé hằng ngày, khoẻ mạnh, rửa tay thường xuyên là nguồn tiếp xúc an toàn và cần thiết. Rủi ro chủ yếu đến từ những tiếp xúc rời rạc với nhiều người, nhất là người đang mang mầm bệnh mà không biết hoặc nghĩ là "cảm xoàng thôi".
Mụn rộp ở môi: lý do lớn nhất để không hôn bé
Mụn rộp môi do vi rút herpes simplex gây ra, rất phổ biến ở người lớn. Nhiều người mang vi rút mà chỉ thỉnh thoảng nổi vài mụn nước ở môi khi mệt, nắng, ốm; có người lây cả khi không có mụn. Với người lớn, đó là chuyện khó chịu vài ngày. Với trẻ sơ sinh, đặc biệt trong tháng đầu, nhiễm herpes có thể lan ra toàn thân, vào não, và là tình trạng đe doạ tính mạng.
Vì vậy, các hướng dẫn nhi khoa nhất quán ở một điểm: người đang có mụn rộp, vết loét lạnh ở môi tuyệt đối không hôn bé, không để bé chạm vào vùng đó, và rửa tay kỹ trước khi chạm vào bé. Nếu chính mẹ bị mụn rộp, mẹ vẫn chăm và cho con bú được nhưng cần hỏi bác sĩ cách che vết mụn và giữ vệ sinh tay; nếu mụn ở vú thì phải hỏi ngay vì cách cho bú khác đi.
Bé có mụn nước nhỏ thành chùm trên da, miệng, quanh mắt, hoặc sốt, bú kém, li bì trong vài tuần đầu sau khi tiếp xúc với người có mụn rộp: đó là lý do đi khám ngay, không chờ.
Ai nên chờ thêm trước khi bế bé
Bảng dưới không nhằm cấm người thân gặp cháu, mà để cả nhà có chung một quy tắc, đỡ phải nói từng người.
| Người | Vì sao | Có thể làm gì thay |
|---|---|---|
| Đang ho, sổ mũi, sốt, đau họng | Lây qua giọt bắn, tay | Hẹn lại khi khỏi hẳn; nếu bắt buộc ở cùng nhà thì đeo khẩu trang, rửa tay, hạn chế bế |
| Đang có mụn rộp môi, vết loét miệng | Herpes nguy hiểm cho trẻ sơ sinh | Không hôn, không bế áp mặt; rửa tay, che vết mụn |
| Đang tiêu chảy, nôn | Lây qua tay, đồ dùng | Không pha sữa, không bế cho tới khi khỏi; rửa tay xà phòng kỹ |
| Vừa hút thuốc lá, thuốc lá điện tử | Chất độc bám trên áo, tóc, da (khói thuốc thụ động và "khói thuốc bám") | Thay áo, rửa tay mặt trước khi bế; tốt nhất không hút trong nhà |
| Trẻ lớn đang ốm hoặc vừa đi nhà trẻ về | Trẻ lớn hay mang mầm bệnh đường hô hấp | Rửa tay, thay quần áo, cho chơi với em bằng cách nhìn, nói chuyện |
| Người chưa tiêm phòng ho gà, cúm sẽ chăm bé thường xuyên | Ho gà, cúm nặng ở trẻ nhỏ | Hỏi cơ sở tiêm chủng về tiêm cho người chăm bé |
Chuyện tiêm cho người lớn để bảo vệ trẻ sơ sinh có bài riêng ở trang tiêm chủng; ở đây chỉ nhắc rằng đó là một lớp bảo vệ có thật, nhất là với ông bà và người được thuê trông bé.
Đón khách đến thăm: sắp xếp thế nào cho vừa tình vừa an toàn
Phong tục thăm em bé mới sinh là nét đẹp, nhưng một buổi chiều có mười người lần lượt bế bé là mười cơ hội lây bệnh. Cách nhiều gia đình đã làm được:
- Báo trước một quy tắc chung qua tin nhắn nhóm gia đình: đến thăm thì rửa tay ở cửa, ai đang ốm xin hẹn dịp khác, không hôn bé. Khi quy tắc là của cả nhà, không ai thấy bị nhắm vào.
- Để sẵn chỗ rửa tay có xà phòng, hoặc dung dịch rửa tay ngay lối vào phòng mẹ và bé.
- Hẹn khung giờ, tránh giờ bé ngủ và mẹ cho bú; mỗi lượt không quá lâu để mẹ còn nghỉ.
- Để bé nằm trong nôi hoặc trong vòng tay mẹ khi khách nhìn ngắm, thay vì chuyền tay qua nhiều người.
- Mời khách lớn tuổi, khách thân ngồi bế sau khi rửa tay, ôm bé hướng mặt bé ra xa mặt mình, không áp má.
- Hạn chế khói, mùi: không hút thuốc, không đốt nhang trầm nhiều trong phòng bé, không xịt nước hoa đậm.
Những tháng đầu cũng là lúc mẹ đang hồi phục. Một buổi thăm ngắn, đúng lúc, mang theo món ăn cho mẹ thường được trân trọng hơn một buổi thăm dài. Người nhà có thể chủ động đứng ra nói thay mẹ.
Nhắc người thân không hôn bé mà không mất lòng
Nói bằng lý do của bé, không bằng lỗi của người kia. Thay vì "bà đừng hôn cháu", thử nói "bác sĩ dặn mấy tháng đầu cháu dễ lây bệnh lắm, cả nhà mình chỉ ôm thôi bà nhé".
Đưa ra việc thay thế. "Bà bế cháu ngồi đây, cháu thích nghe giọng bà lắm." Người lớn muốn gần gũi cháu; chỉ cho họ một cách gần gũi an toàn.
Để người có uy tín trong nhà nói. Với ông bà, lời nhắc từ con ruột hoặc từ bác sĩ thường dễ nghe hơn từ con dâu, con rể.
Nhất quán với tất cả mọi người. Quy tắc áp cho cả bố mẹ, cô dì chú bác, khách quen hay lạ. Ngoại lệ một người là quy tắc mất giá trị.
Giữ thái độ nhẹ nhàng khi có người lỡ hôn. Không giật bé lại hay trách trước mặt người khác. Lau nhẹ mặt bé, nhắc lại sau, và theo dõi bé trong những ngày tiếp theo.
Sau khi bé tiếp xúc người ốm: theo dõi gì, khi nào đi khám ngay
Nếu bé đã tiếp xúc gần với người đang ốm, không cần hoảng, nhưng để ý thêm trong vài ngày. Đi khám ngay hoặc gọi 115 khi:
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên, hoặc người lạnh bất thường, nhiệt độ thấp.
- Bé bú kém hẳn, bỏ cữ, ngủ li bì khó đánh thức.
- Thở nhanh, thở rút lõm ngực, cánh mũi phập phồng, thở rên, có lúc ngưng thở hoặc tím môi.
- Ho thành cơn dài, đỏ mặt, sau cơn ho bé tím hoặc ngưng thở.
- Mụn nước thành chùm trên da, trong miệng hoặc quanh mắt.
- Co giật, mềm nhũn, khóc thét bất thường: gọi 115.
Khi gọi bác sĩ hay đến cơ sở y tế, kể rõ bé đã gặp ai, người đó bị gì, từ ngày nào. Thông tin như "bà nội đang ho kéo dài ba tuần" hay "chú có mụn rộp ở môi" giúp bác sĩ nghĩ tới đúng hướng và quyết định có cần xét nghiệm hay theo dõi đặc biệt hay không.
Rửa tay trước khi bế bé: làm thế nào mới đủ
Bàn tay là con đường đưa mầm bệnh tới bé nhiều nhất, nhiều hơn cả nụ hôn. WHO hướng dẫn rửa tay với xà phòng và nước sạch, đủ thời gian để xà phòng tiếp xúc mọi bề mặt của tay:
- Làm ướt tay bằng nước sạch, lấy đủ xà phòng phủ kín hai bàn tay.
- Chà lòng bàn tay vào nhau, rồi lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia, đổi bên.
- Đan các ngón tay vào nhau để làm sạch kẽ ngón; chà mặt sau các ngón vào lòng bàn tay đối diện.
- Xoay từng ngón cái trong lòng bàn tay kia; chụm đầu ngón tay chà vào lòng bàn tay để làm sạch đầu ngón và dưới móng.
- Xả sạch dưới vòi nước, lau khô bằng khăn sạch riêng hoặc khăn giấy.
Cả quá trình mất chừng bốn mươi giây đến một phút. Dung dịch rửa tay chứa cồn dùng được khi tay không bẩn thấy rõ; khi tay dính bẩn, dính phân hay dịch mũi thì phải rửa bằng xà phòng và nước. Móng tay dài, nhẫn, vòng tay giữ lại vi khuẩn và có thể cào xước da bé, nên người chăm bé chính nên cắt móng ngắn. Điện thoại cũng là vật hay bị quên: người vừa cầm điện thoại xong rồi bế bé coi như chưa rửa tay. Những thời điểm cần rửa tay chắc chắn là trước khi bế bé, trước khi pha sữa hoặc cho bú, sau khi thay tã, sau khi đi vệ sinh, sau khi lau mũi cho người khác và sau khi đi ngoài đường về.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ có được hôn con không?
Bố mẹ khoẻ mạnh, không có mụn rộp hay đang ốm thì ôm ấp, áp má, hôn lên đầu con là điều bình thường. Hạn chế hôn lên môi và tay bé, nơi bé đưa vào miệng. Khi bố mẹ ốm, vẫn chăm con được nhưng rửa tay kỹ, đeo khẩu trang khi bế và cho bú.
Khi nào thì người ngoài có thể bế bé thoải mái hơn?
Không có một mốc ngày cố định. Nguy cơ cao nhất là vài tháng đầu, khi bé chưa được tiêm các mũi cơ bản. Quy tắc rửa tay và không tiếp xúc khi đang ốm nên giữ suốt những năm đầu đời, kể cả khi bé đã lớn hơn.
Đưa trẻ sơ sinh đi đám cưới, nơi đông người có được không?
Các hướng dẫn nhi khoa thường khuyên tránh nơi đông người, kín gió trong những tuần đầu, nhất là mùa cúm, mùa dịch. Nếu bắt buộc đi, chọn thời gian ngắn, hạn chế người lạ bế và chạm vào bé, mang theo dung dịch rửa tay.
Mùi thuốc lá trên áo có ảnh hưởng đến bé không?
Có. Chất độc từ khói thuốc bám lại trên quần áo, tóc, da, đồ đạc và bé hít hoặc nuốt phải khi được bế. Khói thuốc thụ động làm tăng nguy cơ bệnh hô hấp, viêm tai và đột tử ở trẻ nhỏ. Không hút thuốc trong nhà và trong xe là điều nên làm.
Người chăm bé có cần tiêm phòng trước khi bé chào đời không?
Nhiều cơ quan y tế khuyến khích những người sẽ chăm trẻ sơ sinh thường xuyên kiểm tra tình trạng tiêm phòng ho gà, cúm. Mẹ cũng có thể được tiêm một số vắc xin trong thai kỳ. Lịch cụ thể nên hỏi tại cơ sở tiêm chủng.
Anh chị lớn muốn hôn em bé thì làm sao?
Trẻ lớn hay muốn thể hiện tình cảm với em. Có thể dạy con hôn lên chân hoặc lưng em sau khi đã rửa tay, và không hôn khi đang ho, sổ mũi. Cho anh chị cùng làm việc nhỏ như lấy khăn, hát cho em nghe để con thấy mình được tham gia.