Bú theo nhu cầu nghĩa là cho bé bú khi bé có dấu hiệu đói, bú tới khi bé tự nhả ra, không ép theo giờ cố định. Trong những tuần đầu, phần lớn trẻ sơ sinh bú khoảng 8–12 lần mỗi 24 giờ, kể cả ban đêm. Cách biết bé bú đủ không phải là đếm phút hay ước lượng bầu ngực, mà là nhìn tã ướt, phân, cân nặng và sự tỉnh táo của bé.
WHO và UNICEF khuyến nghị cho bú theo nhu cầu vì nó khớp với cách sữa mẹ được tạo ra: bé bú càng nhiều, cơ thể mẹ càng nhận tín hiệu sản xuất sữa. Bài này giúp nhận ra dấu hiệu đói sớm, hiểu vì sao nhịp bú thay đổi từng ngày, theo dõi bé bú đủ hay chưa bằng những con số dễ đếm, và biết khi nào cần gặp nhân viên y tế hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ.
Dấu hiệu đói: đừng đợi đến lúc bé khóc
Khóc là dấu hiệu đói muộn. Bé đã khóc to thì thường khó ngậm vú hơn và bú kém hiệu quả hơn. Ba mức dấu hiệu:
| Mức | Bé làm gì | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Sớm | Cựa quậy, mở miệng, quay đầu tìm, chép môi, thè lưỡi | Cho bú ngay, đây là lúc dễ ngậm nhất |
| Giữa | Vươn người, đưa tay lên miệng, mút tay, cử động nhiều hơn | Cho bú sớm, có thể vỗ về trước một chút |
| Muộn | Khóc, quấy, đỏ mặt, cựa mạnh | Dỗ cho bé bình tĩnh: ôm áp da kề da, nói nhẹ, rồi mới cho bú |
Ngược lại, khi bé no: mút chậm dần, có những quãng nghỉ dài, tay chân thả lỏng, bàn tay mở ra, tự nhả vú, có khi ngủ thiếp đi. Nhiều bé bú một bên là đủ, nhiều bé bú cả hai bên. Cho bé bú hết một bên trước khi đổi bên giúp bé nhận phần sữa cuối cữ giàu chất béo hơn.
Mút tay không phải lúc nào cũng là đói. Sau vài tuần, bé mút tay cả khi buồn ngủ hay tự dỗ mình. Đọc dấu hiệu theo cả cụm và theo thời điểm, không theo một cử chỉ riêng lẻ.
Vì sao nhịp bú không đều và có những ngày bé bú liên tục
Lịch bú của trẻ sơ sinh hiếm khi đều đặn như đồng hồ. Có cữ cách nhau ba tiếng, có lúc bé đòi bú liên tục vài cữ sát nhau trong một hai tiếng, thường vào chiều tối. Hiện tượng bú dồn cữ này rất phổ biến và không có nghĩa là mẹ thiếu sữa. Bé có thể đang tích năng lượng trước một giấc ngủ dài hơn, hoặc tìm sự an ủi khi mệt sau một ngày nhiều kích thích.
Có những đợt bé đòi bú nhiều hơn hẳn trong vài ngày, hay được gọi là đợt tăng trưởng, thường được mô tả quanh vài tuần đầu và các tháng đầu. Mốc chính xác thay đổi theo từng bé. Nếu mẹ cứ cho bú theo nhu cầu, nguồn sữa sẽ điều chỉnh theo và nhịp bú tự ổn lại sau vài ngày.
Bú đêm là một phần bình thường. Hormon kích thích tạo sữa tăng cao về đêm, nên các cữ đêm giúp duy trì nguồn sữa. Ở những ngày đầu, bé ngủ nhiều, có khi cần đánh thức để bú nếu bé ngủ quá lâu, đặc biệt bé vàng da, nhẹ cân hoặc sinh non. Khoảng cách tối đa giữa các cữ trong giai đoạn này nên hỏi nhân viên y tế cho từng bé.
Bé bú sữa công thức cũng nên được cho ăn theo dấu hiệu đói, no; không ép uống hết bình chỉ vì đã pha. Bình bú để nằm ngang hơn và có những nhịp nghỉ giúp bé tự điều chỉnh lượng uống.
Đếm tã ướt và phân: cách biết bé nhận đủ sữa
Đây là cách nhiều tài liệu hướng dẫn cho con bú dùng cho trẻ đủ tháng, khoẻ mạnh trong tuần đầu. Số liệu là khoảng tham khảo, không phải bảng đạt hay không đạt.
| Thời điểm | Tã ướt | Phân |
|---|---|---|
| Ngày 1–2 | Ít, khoảng một đến hai tã, có khi nước tiểu sẫm | Phân su đen xanh, dính |
| Ngày 3–4 | Tăng dần, khoảng ba đến bốn tã | Phân chuyển màu xanh nâu, rồi vàng dần |
| Từ ngày 5–6 trở đi | Khoảng sáu tã ướt nặng trở lên mỗi ngày, nước tiểu nhạt | Phân vàng, mềm, lợn cợn, thường nhiều lần mỗi ngày với bé bú mẹ |
| Sau khoảng 6 tuần | Vẫn ướt đều | Một số bé bú mẹ đi thưa hơn, vài ngày một lần mà phân vẫn mềm |
Tã giấy thấm tốt nên khó thấy nước tiểu. Có thể so bằng cách đổ một lượng nước nhỏ vào tã khô để biết tã ướt nặng là thế nào, hoặc lót một miếng giấy mỏng trong vài ngày đầu để dễ quan sát.
Cân nặng tuần đầu: sụt cân bao nhiêu là thường gặp
Trẻ sơ sinh thường sụt cân trong vài ngày đầu do mất bớt nước và phân su, trong khi lượng sữa non còn ít. Các tài liệu nhi khoa mô tả mức sụt dưới khoảng 7% cân nặng lúc sinh là phổ biến, và phần lớn bé lấy lại cân nặng lúc sinh trong khoảng 10 đến 14 ngày. Bé sụt cân nhiều hơn, hoặc tới ngày thứ năm vẫn tiếp tục sụt, cần được nhân viên y tế đánh giá việc bú.
Sau giai đoạn đó, bé tăng cân đều. Bác sĩ theo dõi bằng biểu đồ tăng trưởng của WHO, so bé với chính đường cong của bé qua thời gian, không so với con nhà hàng xóm hay với một con số "chuẩn" trên mạng. Một lần cân ở nhà bằng cân người lớn trừ đi rất dễ sai số; cân định kỳ ở cùng một cơ sở, cùng cân, cởi đồ như nhau thì đáng tin hơn.
Cân trước và sau cữ bú để đo bé uống được bao nhiêu là cách làm đôi khi được dùng trong bệnh viện với cân chính xác. Ở nhà, việc này dễ gây căng thẳng mà kết quả thì sai lệch nhiều. Tã ướt, phân và tăng cân qua các lần khám là đủ thông tin.
Lo ít sữa: những điều hay bị hiểu sai
Bé đòi bú liên tục nghĩa là mẹ thiếu sữa. Không nhất thiết. Bú dồn cữ chiều tối, đợt tăng trưởng, bé cần an ủi đều làm bé đòi bú nhiều. Thước đo đúng vẫn là tã ướt, phân và cân nặng.
Vắt ra được ít là ít sữa. Lượng vắt bằng tay hay bằng máy thường ít hơn lượng bé bú được, nhất là trong những tuần đầu và khi mẹ căng thẳng. Bé bú hiệu quả lấy sữa tốt hơn mọi dụng cụ.
Sữa loãng, trong là sữa không bổ. Sữa đầu cữ loãng, nhiều nước để giải khát; sữa cuối cữ đặc hơn, nhiều chất béo. Màu sữa thay đổi theo cữ, theo ngày và không nói lên chất lượng.
Phải ăn thật nhiều canh móng giò mới có sữa. Mẹ cần ăn đủ, uống đủ theo cơn khát, nghỉ ngơi. Không có món ăn thần kỳ; điều làm tăng sữa rõ nhất là cho bé bú thường xuyên và bú hiệu quả. Các loại "lợi sữa" bán trên mạng không thay được điều đó, và mọi thuốc, chế phẩm đều nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Bé quấy sau cữ bú là chưa no. Bé quấy sau bú còn có thể vì cần ợ hơi, buồn ngủ, mệt, hay cần được ôm. Thử vỗ ợ hơi, bế dỗ trước khi kết luận bé đói. Nếu bé vẫn tìm vú, cho bú tiếp.
Khớp ngậm: điều quyết định bé bú hiệu quả
Miệng mở rộng, ngậm sâu. Bé ngậm cả núm vú và phần lớn quầng vú, nhất là phần dưới; môi dưới lật ra ngoài, cằm chạm vào bầu vú.
Mút chậm, sâu, có tiếng nuốt. Sau vài nhịp mút nhanh ban đầu, bé chuyển sang mút chậm sâu, có thể nghe hoặc thấy nuốt. Má phồng tròn chứ không hóp vào.
Mẹ không đau kéo dài. Có thể hơi căng tức lúc bé mới ngậm trong những ngày đầu, nhưng đau suốt cữ, núm vú dẹt, trầy, nứt sau khi bú là dấu hiệu khớp ngậm chưa đúng cần được hỗ trợ.
Tư thế thoải mái cho cả hai. Đầu và thân bé thẳng hàng, bụng bé áp vào người mẹ, mũi bé ngang núm vú. Mẹ ngồi có tựa, kê gối đỡ tay. Có nhiều tư thế: bế ngang, bế kẹp nách, nằm nghiêng; chọn tư thế mẹ và bé thấy dễ.
Nhờ người có chuyên môn xem trực tiếp. Nữ hộ sinh, điều dưỡng nhi, chuyên viên tư vấn sữa mẹ có thể nhìn một cữ bú và chỉ ra điểm cần chỉnh. Một buổi hướng dẫn sớm thường tiết kiệm được nhiều tuần vất vả.
Khi nào cần gặp nhân viên y tế, khi nào đi khám ngay
Một số dấu hiệu cho thấy bé chưa nhận đủ sữa hoặc đang có vấn đề sức khoẻ khác. Hẹn gặp nhân viên y tế sớm khi bé ít tã ướt hơn mức ở bảng trên, phân su chưa chuyển màu sau ngày thứ năm, sụt cân nhiều, mẹ đau núm vú kéo dài, bầu vú sưng đỏ, đau, kèm sốt. Đi khám ngay, hoặc gọi 115 khi có dấu hiệu nguy kịch, nếu:
- Bé bỏ bú, bú rất yếu, không đánh thức được để bú.
- Tã khô từ sáu đến tám tiếng trở lên, nước tiểu vàng sẫm như nước trà, môi khô, thóp lõm.
- Bé vàng da đậm lên, lan xuống chân, kèm bú kém.
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên.
- Bé nôn vọt sau mỗi cữ bú, nôn ra dịch xanh.
- Bé thở nhanh, rút lõm ngực, tím quanh môi khi bú, vã mồ hôi khi bú.
- Bé co giật, mềm nhũn: gọi 115.
Khi gặp nhân viên y tế vì chuyện bú, mang theo bản ghi vài ngày gần nhất: giờ các cữ bú, bên nào, số tã ướt, số lần đi phân và màu phân. Nếu được, cho bé bú ngay trong buổi khám để người hướng dẫn nhìn tận mắt khớp ngậm và tư thế. Mẹ đau, mệt, buồn bã kéo dài cũng là điều nên nói ra: sức khoẻ thể chất và tinh thần của mẹ ảnh hưởng trực tiếp tới việc cho con bú, và có những hỗ trợ cụ thể dành cho mẹ sau sinh.
Câu hỏi thường gặp
Bé bú mẹ bao lâu mỗi cữ là đủ?
Không có số phút chuẩn. Có bé bú hiệu quả trong mười phút, có bé cần lâu hơn. Theo dõi dấu hiệu no, tiếng nuốt, tã ướt và cân nặng thay vì bấm giờ. Nếu cữ nào cũng kéo dài rất lâu mà bé vẫn đói, nên nhờ nhân viên y tế xem khớp ngậm.
Ngực mềm có phải là hết sữa không?
Không. Sau vài tuần đầu, khi nguồn sữa ổn định theo nhu cầu của bé, ngực thường bớt căng cứng. Đó là dấu hiệu cơ thể đã điều chỉnh, không phải mất sữa. Sữa vẫn được tạo ra liên tục trong lúc bé bú.
Có nên cho bé bú bình thêm để biết bé uống bao nhiêu không?
Cho bú bình thêm khi không cần có thể làm bé bú mẹ ít đi và giảm tín hiệu tạo sữa. Nếu thật sự lo bé không đủ, hãy đi khám để được đánh giá; khi cần bổ sung, nhân viên y tế sẽ hướng dẫn cách làm ít ảnh hưởng tới bú mẹ nhất.
Bé ngủ suốt không đòi bú có phải là ngoan không?
Ở trẻ sơ sinh, ngủ quá nhiều, khó đánh thức để bú có thể là dấu hiệu bé mệt, vàng da hoặc chưa nhận đủ sữa. Trong những tuần đầu, nếu bé bỏ cữ dài và ít tã ướt, hãy hỏi nhân viên y tế ngay.
Mẹ đi làm lại thì giữ bú theo nhu cầu thế nào?
Khi ở nhà, mẹ vẫn cho bú theo nhu cầu, thường bé bú nhiều hơn vào buổi tối và đêm. Khi xa con, mẹ vắt sữa theo nhịp cữ bú để giữ nguồn sữa. Phần trữ, bảo quản sữa vắt và bàn giao cho người trông bé có bài riêng ở chuyên trang trông trẻ.
Bé bú sữa công thức có cần theo giờ không?
Nhiều hướng dẫn hiện nay cũng khuyên cho bé bú bình theo dấu hiệu đói, no thay vì ép theo giờ hay ép hết bình. Lượng mỗi cữ thay đổi theo ngày. Bác sĩ sẽ theo dõi tăng cân để biết tổng lượng có phù hợp không.