Cách chăm rốn được WHO khuyến nghị cho trẻ sinh ở cơ sở y tế và gia đình có điều kiện vệ sinh tốt là chăm rốn khô sạch: giữ cuống rốn sạch, khô, để hở ngoài không khí, không bôi đắp gì lên, và chờ cuống tự rụng. Cuống rốn thường khô, đen dần và rụng trong khoảng một đến ba tuần sau sinh.
Những năm trước, nhiều gia đình được dặn lau rốn bằng cồn mỗi ngày, băng kín rốn, thậm chí rắc bột hay đắp lá. Các nghiên cứu về sau cho thấy giữ khô sạch thôi thì rốn rụng nhanh hơn hoặc tương đương, mà không làm tăng nhiễm trùng ở nơi vệ sinh tốt. Trong một số hoàn cảnh nguy cơ cao, nhân viên y tế có thể hướng dẫn dùng dung dịch sát khuẩn cụ thể. Bài này đi qua từng việc nên làm, những việc nên bỏ, các tình huống thường gặp sau khi rốn rụng, và dấu hiệu không được chờ.
Cuống rốn thay đổi thế nào từ lúc sinh đến khi rụng
Ngay sau sinh, dây rốn được kẹp và cắt, để lại một đoạn cuống ngắn màu trắng ngà, mọng nước, có kẹp nhựa. Trong những ngày tiếp theo, cuống mất nước, teo lại, chuyển sang vàng nâu rồi đen, cứng và khô như một mẩu vỏ cây. Kẹp nhựa thường được tháo trước khi bé xuất viện hoặc khi cuống đã khô, tuỳ nơi sinh.
Chỗ cuống nối với da bụng, các mô sống tách dần khỏi phần đã chết. Quá trình tách này có thể kèm một chút dịch nhầy, đôi khi lẫn vài vệt máu nhỏ, có mùi hơi khó chịu nhẹ. Đây là chuyện thường gặp trong vài ngày trước khi rụng và ngay sau khi rụng. Khi cuống rụng, bên dưới là một vết thương nhỏ, ẩm, có thể rỉ vài giọt máu hoặc dịch trong vài ngày, rồi khô hẳn thành rốn.
Thời gian rụng của mỗi bé khác nhau. Phần lớn rụng trong khoảng một đến ba tuần. Nếu sau khoảng ba tuần cuống vẫn chưa rụng, nên cho bác sĩ xem lại ở lần khám gần nhất; bé vẫn khoẻ, bú tốt thì không phải tình huống cấp cứu, nhưng cần được đánh giá vì đôi khi liên quan tới nhiễm trùng hay vấn đề miễn dịch hiếm gặp.
Kéo, giật cho cuống rụng sớm là việc không nên làm, kể cả khi cuống chỉ còn dính một chút: làm chảy máu và mở đường cho vi khuẩn.
Các bước chăm rốn mỗi ngày
Chăm rốn khô sạch rất đơn giản. Cái khó là cả nhà cùng làm giống nhau và không thêm bớt:
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi chạm vào vùng rốn.
- Để rốn hở. Gập mép trên của tã xuống dưới rốn, hoặc chọn tã sơ sinh có khoét phần rốn, để nước tiểu không thấm lên cuống và cuống được tiếp xúc không khí. Áo mặc rộng vừa phải, không bó sát bụng.
- Không băng kín, không đóng gạc dày lên rốn, không dùng đai quấn bụng chặt. Băng kín giữ ẩm, làm cuống lâu rụng và dễ nhiễm khuẩn hơn.
- Khi cuống bị bẩn do phân, nước tiểu, lau nhẹ bằng gạc hoặc khăn sạch thấm nước ấm sạch, rồi thấm khô bằng gạc khô. Không chà mạnh.
- Không tự bôi cồn, oxy già, thuốc đỏ, thuốc tím, kháng sinh dạng bột hay kem, trừ khi nhân viên y tế chỉ định cụ thể cho bé.
- Nhìn rốn mỗi lần thay tã: da quanh rốn có đỏ lan ra không, có mủ, có mùi hôi nặng không. Một giây quan sát này giúp phát hiện nhiễm trùng sớm.
Sau khi cuống rụng, tiếp tục giữ khô sạch vài ngày cho tới khi lỗ rốn khô hoàn toàn. Một ít dịch hoặc máu dính vào tã trong vài ngày đầu sau rụng là thường gặp; máu chảy thành giọt liên tục, thấm ướt gạc thì phải đi khám.
Tắm cho bé khi rốn chưa rụng
Nhiều hướng dẫn nhi khoa khuyên lau người cho bé bằng khăn ấm thay vì ngâm cả người trong chậu cho tới khi cuống rốn rụng và rốn khô. Lý do là cuống bị ngâm nước lâu sẽ ẩm, chậm khô. Tuy vậy, một số nghiên cứu cho thấy tắm chậu ngắn rồi lau khô kỹ cuống rốn không làm tăng nhiễm trùng ở trẻ khoẻ. Gia đình có thể làm theo hướng dẫn của nơi sinh; điều quan trọng là cuống được thấm khô ngay sau khi tắm.
Khi lau người, lau từ vùng sạch sang vùng bẩn: mặt, cổ, tay, ngực, lưng, chân, cuối cùng mới tới vùng tã. Tránh để nước xà phòng đọng ở chân rốn. Nếu lỡ ướt, thấm khô bằng gạc sạch, để rốn hở thêm một lúc trước khi đóng tã.
Nhà có điều kiện thì chuẩn bị nước tắm đun sôi để nguội tới mức ấm, chậu riêng của bé rửa sạch, khăn riêng phơi khô dưới nắng. Không pha cồn, muối, lá cây vào nước tắm để "sát trùng rốn"; nước sạch là đủ, chất pha thêm chỉ làm da bé khô và kích ứng.
Không có lý do gì phải kiêng tắm hay kiêng gội đầu suốt cả tháng vì chuyện rốn. Bé được giữ sạch sẽ, khô ráo, đủ ấm thì da và rốn đều tốt hơn.
Rốn trong sinh hoạt hằng ngày: mặc đồ, bế, địu, đi khám
Ngoài lúc thay tã và tắm, cuống rốn còn bị cọ xát ở những lúc người lớn ít để ý. Bộ quần áo liền thân cài cúc bấm ở bụng, cạp quần chun, dây buộc yếm có thể đè lên cuống. Trong vài tuần đầu, áo cài lệch một bên hoặc áo cánh buộc dây lỏng giúp chân rốn thoáng hơn. Mặc tã vải thì gấp mép tã thấp, không dùng dây chun buộc ngang bụng.
Khi bế bé áp ngực hoặc dùng địu, phần bụng bé áp sát người lớn. Việc này không hại rốn nếu cuống khô và áo người lớn sạch; sau khi bế lâu, chỉ cần nhìn lại chân rốn có ẩm mồ hôi không và thấm khô nếu cần. Không cần đặt miếng gạc ngăn giữa.
Nếu cuống rốn vô tình bị vướng, giật mạnh rồi chảy máu, giữ bình tĩnh: dùng gạc sạch ấn nhẹ lên chỗ chảy trong vài phút. Phần lớn chảy máu do va chạm ngừng nhanh. Máu chảy tiếp sau khi ấn, hay rỉ máu nhiều lần trong ngày, cần đi khám để bác sĩ xem và loại trừ vấn đề đông máu.
Các lần khám sau sinh, tiêm chủng trong tháng đầu là dịp tốt để nhờ nhân viên y tế nhìn rốn. Hãy chủ động cởi tã cho họ xem thay vì chờ được hỏi, và hỏi luôn về những điều đang băn khoăn như mùi, màu, dịch rỉ. Với người được thuê chăm bé hoặc ông bà trông ban ngày, việc cùng nghe hướng dẫn tại buổi khám giúp tránh tình trạng mỗi người làm một kiểu.
Những tục lệ về rốn: cái vô hại, cái nên bỏ
Rắc bột, phấn rôm, bột nghệ, tro bếp lên rốn. Nên bỏ. Bột vón lại giữ ẩm, có thể nhiễm bẩn. Tro bếp và đất từng là nguyên nhân gây uốn ván sơ sinh ở nhiều nơi, một bệnh rất nặng mà việc tiêm phòng cho mẹ và vệ sinh rốn đã đẩy lùi.
Đắp lá, đắp thuốc nam, bôi dầu lên rốn. Nên bỏ. Không rõ độ sạch, dễ gây kích ứng và nhiễm trùng, lại che mất dấu hiệu sớm.
Đặt đồng xu, cúc áo lên rốn rồi băng lại để rốn khỏi lồi. Nên bỏ. Không làm rốn lồi tự xẹp nhanh hơn, mà băng chặt gây trầy da, nhiễm trùng; đồng xu, cúc áo lỏng ra còn có nguy cơ bé hóc.
Giữ cuống rốn đã rụng làm kỷ niệm. Vô hại với bé nếu cất riêng, khô ráo. Đây là chuyện văn hoá của từng gia đình.
Kiêng cho bé ra khỏi phòng đến khi rụng rốn. Không cần thiết vì chuyện rốn. Lý do để hạn chế đưa bé ra nơi đông người trong những tuần đầu là phòng lây bệnh, không phải để bảo vệ rốn.
Sau khi rốn rụng: những tình huống thường gặp
Rốn rụng rồi không có nghĩa là hết chuyện. Ba tình huống dưới đây hay khiến bố mẹ lo lắng:
| Tình huống | Trông thế nào | Thường xử lý ra sao |
|---|---|---|
| Rỉ dịch, vài giọt máu vài ngày đầu | Vết ẩm nhỏ trên tã, không đỏ da xung quanh | Giữ khô sạch; thường tự khô trong vài ngày |
| U hạt rốn | Cục thịt nhỏ màu hồng, ẩm ướt ở đáy rốn, rỉ dịch kéo dài | Cần bác sĩ xem; thường xử lý đơn giản tại phòng khám, không tự bôi |
| Thoát vị rốn (lồi rốn) | Rốn phồng lên mềm, to hơn khi bé khóc, rặn; ấn nhẹ thì xẹp | Thường gặp, phần lớn tự nhỏ dần trong vài năm đầu; bác sĩ theo dõi kích thước |
| Rốn chảy dịch kéo dài, có mùi nước tiểu hoặc phân | Dịch ra liên tục ở lỗ rốn | Hiếm gặp, cần khám để tìm đường thông bất thường |
Thoát vị rốn cần đi khám ngay khi chỗ phồng trở nên cứng, đỏ, không ấn xẹp được, bé đau, khóc thét, nôn: đây là dấu hiệu khối thoát vị bị nghẹt, tuy hiếm nhưng là cấp cứu.
Dấu hiệu nhiễm trùng rốn và các dấu hiệu phải đi khám ngay
Nhiễm trùng rốn ở trẻ sơ sinh có thể lan nhanh vào thành bụng và máu. Đưa bé đi khám ngay, không chờ đến hẹn, khi thấy:
- Vùng da quanh chân rốn đỏ và lan rộng ra, sưng, nóng, bé đau khi chạm.
- Có mủ vàng xanh ở chân rốn, mùi hôi nặng dù đã lau sạch.
- Máu chảy liên tục, thấm ướt gạc, không tự ngừng khi ấn nhẹ bằng gạc sạch.
- Bé sốt từ 38°C trở lên, hoặc thân nhiệt thấp bất thường, đặc biệt ở bé dưới 3 tháng.
- Bé bú kém, bỏ bú, li bì, khó đánh thức, quấy khóc khác thường.
- Bé cứng hàm, khó há miệng bú, co cứng người khi chạm vào, nhất là nếu rốn từng bị đắp lá, tro, đất hoặc mẹ chưa tiêm phòng uốn ván: gọi 115.
- Bé co giật, thở rút lõm, tím tái: gọi 115.
Khi đi khám, kể rõ đã bôi đắp gì lên rốn, kể cả những thứ người lớn nghĩ là vô hại. Thông tin đó giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ và chọn cách xử lý phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có cần lau rốn bằng cồn mỗi ngày không?
Với trẻ sinh ở cơ sở y tế và gia đình giữ vệ sinh tốt, các hướng dẫn hiện nay của WHO và nhiều hội nhi khoa khuyên chăm rốn khô sạch, không cần bôi cồn thường quy. Cồn có thể làm cuống rốn lâu rụng hơn. Nếu nơi sinh dặn khác cho trường hợp riêng của bé, làm theo dặn dò đó.
Rốn có mùi hơi hôi có phải nhiễm trùng không?
Mùi nhẹ khi cuống đang tách là khá thường gặp. Mùi hôi nặng đi kèm mủ, da quanh rốn đỏ lan rộng, hoặc bé sốt, bú kém mới là dấu hiệu nhiễm trùng cần đi khám ngay. Khi không chắc, chụp ảnh và hỏi nhân viên y tế.
Có nên mua đai quấn rốn cho bé không?
Không cần. Đai quấn không giúp rốn rụng nhanh hay phòng lồi rốn, lại giữ ẩm và làm bé khó chịu, có thể cọ xát da. Để rốn thoáng và mặc áo rộng vừa phải là đủ.
Lồi rốn có cần mổ không?
Phần lớn thoát vị rốn ở trẻ nhỏ tự đóng lại trong vài năm đầu. Bác sĩ sẽ theo dõi kích thước và chỉ cân nhắc can thiệp khi rốn lồi không nhỏ đi sau một độ tuổi nhất định hoặc có biến chứng. Không băng ép, không đặt đồng xu.
Cuống rốn rụng nhưng lỗ rốn vẫn ướt sau hai tuần thì sao?
Rỉ dịch kéo dài sau khi rụng rốn có thể do u hạt rốn hay nguyên nhân khác. Bé vẫn khoẻ, bú tốt thì không phải cấp cứu, nhưng nên cho bác sĩ xem sớm thay vì tự bôi thuốc để khô.
Người trông bé ban ngày cần biết gì về rốn?
Người trông cần biết cách gập tã dưới rốn, không bôi đắp gì, nhìn chân rốn mỗi lần thay tã, và báo ngay khi thấy đỏ lan, mủ, máu chảy hay bé sốt, bú kém. Nên ghi vài dòng dặn dò dán ở chỗ thay tã để ai cũng làm giống nhau.