Vệ sinh mắt và mũi hằng ngày cho trẻ nhỏ chỉ cần nước ấm sạch, bông hoặc gạc sạch và một chút kiên nhẫn: lau mắt từ khoé trong ra khoé ngoài, mỗi bên mắt một miếng bông riêng; lau gỉ mũi ở cửa mũi, không ngoáy sâu. Nước muối sinh lý dùng khi mũi có gỉ khô hay nghẹt, nhỏ vài giọt cho mềm rồi lau, không xịt mạnh, không rửa mũi hằng ngày khi mũi đang bình thường.
Hai vùng này nhỏ và nhạy cảm, lại là nơi nhiều mẹo truyền miệng nhất: nhỏ sữa mẹ vào mắt, hút mũi bằng miệng, ngoáy mũi bằng tăm bông. Bài này nói về chăm sóc hằng ngày ở trẻ khoẻ; còn khi con đang cảm lạnh, sốt, ho thì cách chăm và dấu hiệu nặng có ở chuyên mục ốm vặt. Phần cuối nêu những dấu hiệu ở mắt và mũi phải đưa con đi khám.
Lau mắt cho trẻ đúng cách
Lau mắt nên làm khi con vừa thức dậy hoặc trong giờ tắm, lúc mắt có ghèn khô. Với trẻ sơ sinh, làm khi con nằm yên trên giường hay trong lòng:
- Rửa tay sạch, cắt móng ngắn.
- Chuẩn bị bông gòn hoặc gạc sạch và một bát nước chín để ấm. Không cần pha muối hay thứ gì khác.
- Thấm ướt một miếng bông, vắt cho khỏi nhỏ giọt.
- Lau một lần từ khoé trong (cạnh sống mũi) ra khoé ngoài. Nếu ghèn khô bám chặt, đặt bông ướt lên mi vài giây cho mềm rồi mới lau, không cạy.
- Bỏ miếng bông đó, lấy miếng mới cho lượt sau hoặc cho mắt bên kia. Dùng chung một miếng có thể mang vi khuẩn từ mắt này sang mắt kia.
- Lau khô vùng quanh mắt bằng khăn mềm sạch, chấm nhẹ, không chà.
Không cần lau mắt nhiều lần trong ngày nếu mắt sạch. Không dùng khăn ướt có hương thơm, cồn hay chất tẩy để lau sát mắt trẻ nhỏ.
Với trẻ lớn hơn, một hai tuổi trở lên, con thường không chịu nằm yên. Lau mắt ngay trong lúc rửa mặt buổi sáng, gọi tên từng việc ("mẹ lau mắt trái, giờ mắt phải"), để con tự cầm một miếng bông lau theo. Dạy con không dụi mắt bằng tay bẩn và rửa tay sau khi chơi đất cát là thói quen giúp mắt nhiều hơn mọi lần lau.
Ghèn mắt ở trẻ sơ sinh: khi nào là tắc lệ đạo
Nước mắt được tiết ra liên tục để giữ ẩm mắt rồi chảy qua một ống nhỏ ở khoé trong xuống mũi. Ở một số trẻ sơ sinh, đầu dưới của ống này chưa thông hoàn toàn. Nước mắt ứ lại khiến mắt lúc nào cũng long lanh như ngấn nước, nước mắt chảy tràn xuống má, và sáng ngủ dậy có ghèn vàng nhạt dính mi. Lòng trắng của mắt vẫn trắng, con không có vẻ khó chịu.
Tình trạng này khá thường gặp và phần lớn tự thông trong năm đầu đời. Bác sĩ có thể hướng dẫn bố mẹ cách xoa ấn nhẹ vùng khoé mắt trong theo một kỹ thuật cụ thể; nên được bác sĩ chỉ trực tiếp thay vì làm theo video, vì ấn sai chỗ không có tác dụng. Nếu đến khoảng một tuổi vẫn còn chảy nước mắt, ghèn nhiều, bác sĩ mắt sẽ bàn về các bước tiếp theo.
Điều cần phân biệt là ghèn do nhiễm trùng. Mắt đỏ, mi sưng, ghèn đặc vàng xanh nhiều, ghèn tái lại nhanh sau khi lau, nhất là trong những tuần đầu sau sinh, cần đi khám sớm. Vùng khoé trong sưng đỏ, căng, đau, con sốt thì đi khám ngay trong ngày.
Những mẹo truyền miệng về mắt và mũi
Nhỏ sữa mẹ vào mắt. Sữa mẹ có nhiều chất có lợi khi con bú, nhưng nhỏ vào mắt thì không có bằng chứng đủ chắc để khuyên dùng thay cho việc khám, và sữa không vô trùng có thể làm tình trạng nhiễm trùng nặng hơn hoặc làm chậm việc đi khám. Vệ sinh bằng nước sạch và đưa con đi khám khi có dấu hiệu nhiễm trùng là cách an toàn.
Hút mũi bằng miệng. Một số người lớn hút trực tiếp mũi con bằng miệng khi con nghẹt. Cách này đưa vi khuẩn, virus từ miệng người lớn sang con và ngược lại, đồng thời khó kiểm soát lực hút. Nếu thật sự cần hút, dùng dụng cụ hút mũi dành cho trẻ, hút nhẹ ở cửa mũi, không hút nhiều lần trong ngày.
Ngoáy mũi bằng tăm bông. Tăm bông dễ đẩy gỉ vào sâu và làm trầy niêm mạc mũi vốn có nhiều mạch máu nhỏ, gây chảy máu cam. Chỉ lau phần nhìn thấy ở cửa mũi.
Rửa mũi hằng ngày cho "sạch". Mũi có cơ chế tự làm sạch bằng lớp nhầy và lông chuyển. Bơm rửa mũi mạnh, nhiều lần mỗi ngày khi mũi đang bình thường không cần thiết và làm trẻ sợ. Khi con nghẹt mũi vì cảm lạnh, cách dùng nước muối sinh lý nên theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nhỏ lá, nước tỏi, dầu vào mũi. Những thứ này gây rát, kích ứng niêm mạc mũi trẻ nhỏ, có thể gây sặc, và dầu đưa vào mũi có thể bị hít xuống phổi. Không nên dùng.
Làm sạch mũi khi có gỉ khô hoặc nghẹt nhẹ
Trẻ sơ sinh thở chủ yếu bằng mũi, nên chỉ một ít gỉ mũi cũng làm con khò khè, bú ngắt quãng. Làm sạch nhẹ nhàng trước cữ bú và trước khi ngủ thường đủ:
- Đặt con nằm nghiêng hoặc ngửa, đầu hơi nghiêng sang một bên; với trẻ lớn hơn có thể ngồi trong lòng người lớn.
- Nhỏ một hai giọt nước muối sinh lý vào bên mũi phía trên, chờ vài giây cho gỉ mềm. Đây là dung dịch muối nồng độ giống dịch cơ thể, bán sẵn ở hiệu thuốc; không tự pha nước muối ở nhà vì khó đúng nồng độ và khó sạch.
- Lau gỉ đã mềm ra ở cửa mũi bằng bông hoặc khăn mềm se nhỏ, chỉ ở phần nhìn thấy.
- Làm bên còn lại theo cách tương tự.
- Nếu vẫn nghẹt nhiều, có thể dùng dụng cụ hút mũi cho trẻ, hút nhẹ ở cửa mũi. Rửa sạch dụng cụ sau mỗi lần.
- Lau khô vùng da quanh mũi; da hay bị đỏ rát khi con chảy mũi nhiều.
Trong phòng điều hoà khô, gỉ mũi hay đóng cứng hơn. Giữ nhiệt độ vừa phải, không để gió thổi thẳng vào mặt con, cho con bú, uống đủ là cách phòng đơn giản.
Đồ dùng cần có và môi trường quanh con
Bộ đồ vệ sinh mắt mũi cho trẻ rất gọn: một gói bông gòn hoặc gạc sạch, vài chiếc khăn mềm riêng cho mặt con, một lọ nước muối sinh lý loại nhỏ giọt, và dụng cụ hút mũi nếu bác sĩ thấy cần. Lọ nước muối đã mở nên dùng trong thời gian ghi trên vỏ, không để đầu nhỏ giọt chạm vào mũi con, và không dùng chung lọ giữa các anh chị em. Khăn mặt của con giặt riêng, phơi khô nắng.
Những thứ không cần mua: dung dịch rửa mắt cho trẻ dùng hằng ngày, máy rửa mũi xịt áp lực, tinh dầu xông mũi. Tinh dầu bạc hà, khuynh diệp bôi hay xông gần mặt trẻ nhỏ có thể gây co thắt đường thở; không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi nếu không có chỉ định.
Môi trường quanh con ảnh hưởng tới mắt mũi nhiều hơn mọi dụng cụ. Không hút thuốc trong nhà, kể cả hút ngoài ban công rồi vào bế con ngay. Hạn chế bụi bằng cách lau ẩm thay vì quét khô, giặt chăn gối thường xuyên. Phòng điều hoà để nhiệt độ vừa phải, không để gió thổi thẳng; khi ra đường, che chắn bụi, nắng cho con bằng mũ rộng vành, tấm che xe đẩy. Khói hương, khói bếp than trong phòng kín cũng làm mắt mũi trẻ kích ứng.
Dấu hiệu ở mắt cần đưa con đi khám
Mắt trẻ nhỏ thay đổi nhanh và có những dấu hiệu bố mẹ phát hiện được trước cả bác sĩ, vì nhìn con hằng ngày. Đưa con đi khám mắt khi thấy:
- Mắt đỏ, mi sưng, ghèn đặc vàng xanh nhiều, nhất là ở trẻ trong tháng đầu: khám sớm.
- Con nheo mắt, nhắm một mắt, sợ ánh sáng, chảy nước mắt nhiều kèm dụi mắt liên tục.
- Đồng tử (con ngươi) có ánh trắng thay vì đen, hoặc trong ảnh chụp có đèn flash, một mắt ánh đỏ còn mắt kia ánh trắng hay vàng: cần khám mắt sớm, không chờ.
- Hai mắt không cùng nhìn về một hướng, một mắt lệch vào trong hay ra ngoài thường xuyên sau khoảng 4 tháng tuổi.
- Con không nhìn theo mặt người hay đồ vật sáng màu khi đã được vài tháng, hoặc mắt rung giật liên tục.
- Có vật gì bắn vào mắt, hoá chất dây vào mắt: rửa ngay bằng nhiều nước sạch rồi đi cấp cứu.
- Va đập vào mắt rồi mắt đỏ, đau, nhìn kém hoặc có máu trong lòng đen.
Những dấu hiệu này không cho biết con bị gì; chúng là lý do để bác sĩ mắt khám trực tiếp. Mắt là cơ quan mà phát hiện muộn có thể để lại ảnh hưởng lâu dài.
Dấu hiệu ở mũi cần đưa con đi khám
Ở mũi, phần lớn tình trạng là cảm lạnh thông thường. Nhưng có vài dấu hiệu không nên chờ:
- Một bên mũi chảy dịch đặc, mùi hôi, kéo dài nhiều ngày trong khi bên kia bình thường: thường gặp khi trẻ nhét dị vật vào mũi. Không tự gắp; đưa con đi khám.
- Biết con vừa nhét pin cúc áo hoặc nam châm vào mũi: đến cơ sở cấp cứu ngay.
- Chảy máu cam không cầm sau khoảng mười lăm phút ấn giữ đúng cách, chảy máu cam lặp lại nhiều lần, hoặc đi kèm bầm tím da bất thường.
- Trẻ sơ sinh nghẹt mũi đến mức bỏ bú, thở rút lõm ngực, cánh mũi phập phồng, môi tái: đi khám ngay hoặc gọi 115.
- Con thường xuyên ngủ há miệng, ngáy to, có lúc như ngừng thở khi ngủ.
Khi chảy máu cam, cho con ngồi hơi cúi ra trước, bóp chặt hai cánh mũi mềm khoảng mười phút liền, không ngửa đầu ra sau vì máu chảy xuống họng gây sặc hoặc nôn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh có cần vệ sinh mắt mỗi ngày không?
Chỉ cần lau khi mắt có ghèn hoặc trong lúc tắm, bằng bông sạch thấm nước ấm, lau từ khoé trong ra ngoài, mỗi mắt một miếng. Mắt sạch, không đỏ, không ghèn thì không cần lau nhiều lần trong ngày.
Có nên nhỏ nước muối sinh lý vào mắt cho bé hằng ngày không?
Không cần. Mắt khoẻ tự được nước mắt làm sạch. Nhỏ thường xuyên không có ích thêm, còn có nguy cơ nhiễm bẩn nếu lọ đã mở lâu. Khi mắt có dấu hiệu bất thường, đưa con đi khám để bác sĩ hướng dẫn.
Bé hay khụt khịt mũi nhưng không sổ mũi, có sao không?
Trẻ sơ sinh có đường mũi hẹp, nên một chút nhầy hay gỉ khô đã gây tiếng khụt khịt, nhất là khi bú và khi ngủ. Nếu con vẫn bú tốt, ngủ được, thở không gắng sức, thường không đáng lo. Đi khám khi con bỏ bú, thở nhanh, thở rút lõm ngực.
Dụng cụ hút mũi cho trẻ có dùng hằng ngày được không?
Chỉ dùng khi thật sự có nhiều dịch làm con khó thở, khó bú, và hút nhẹ ở cửa mũi. Hút nhiều lần mỗi ngày có thể làm niêm mạc mũi sưng, kích ứng hơn. Rửa sạch và để khô dụng cụ sau mỗi lần dùng.
Con nhét hạt đậu vào mũi, bố mẹ có nên tự lấy ra không?
Không nên tự gắp, vì dễ đẩy hạt vào sâu hơn hoặc làm trẻ hít vào. Giữ con bình tĩnh, cho thở bằng miệng và đưa đến cơ sở y tế. Nếu con khó thở, ho sặc sụa, tím tái, gọi 115 ngay.
Mắt bé chảy nước mắt liên tục từ lúc sinh có phải bệnh nặng không?
Thường gặp nhất là tắc lệ đạo bẩm sinh, phần lớn tự thông trong năm đầu. Bác sĩ có thể hướng dẫn cách xoa ấn khoé mắt. Đi khám sớm hơn nếu mắt đỏ, sưng, ghèn đặc nhiều hoặc con sợ ánh sáng, vì đó không phải biểu hiện đơn thuần của tắc lệ đạo.