Trẻ hay ngủ thiếp đi với bình sữa trong miệng dễ bị sâu răng sớm, vì suốt đêm răng ngâm trong sữa có đường trong khi nước bọt, thứ trung hoà axit, tiết ra rất ít. Dấu hiệu đầu tiên thường là những vệt trắng đục chạy dọc viền lợi ở mặt ngoài hoặc mặt trong răng cửa hàm trên; để lâu, vệt trắng chuyển vàng nâu rồi men răng vỡ ra.
Sâu răng sớm phòng được gần như hoàn toàn bằng vài thói quen: không cho trẻ ngậm bình khi ngủ, chải răng tối bằng kem có fluor, giảm số lần ăn uống đồ ngọt trong ngày và tập uống bằng cốc từ sau 1 tuổi. Bài này giải thích cơ chế, cách nhận ra từ sớm, chuyện bú mẹ đêm, và cách đổi thói quen mà không biến mỗi tối thành trận khóc. Mục đích không phải để bố mẹ tự trách, vì gần như gia đình nào cũng từng để con ngủ với bình sữa, mà để biết chỗ nào sửa được ngay từ tối nay.
Sâu răng hình thành thế nào ở răng sữa
Sâu răng không phải chuyện "răng yếu bẩm sinh" mà là kết quả của bốn thứ gặp nhau: vi khuẩn trong mảng bám, đường từ thức ăn và đồ uống, một bề mặt răng chịu tác động, và thời gian. Mỗi lần trẻ ăn hoặc uống thứ có đường, kể cả đường tự nhiên trong sữa và nước trái cây, vi khuẩn chuyển hoá đường thành axit. Trong khoảng nửa giờ đến một giờ sau đó, axit hoà tan khoáng chất ở bề mặt men răng. Nước bọt dần trung hoà axit và trả khoáng lại.
Vấn đề nằm ở số lần và thời gian. Ăn một bữa có đồ ngọt rồi thôi cho răng thời gian hồi phục. Nhấm nháp liên tục, bú bình kéo dài, uống sữa ngọt rải rác cả ngày thì răng gần như không có lúc nghỉ. Ban đêm, nước bọt tiết ít hẳn, nên một bình sữa ngậm lúc ngủ gây hại nhiều hơn cùng lượng sữa uống ban ngày.
Men răng sữa mỏng hơn men răng vĩnh viễn, nên một khi đã thủng men, sâu răng tiến vào ngà và tới tuỷ nhanh hơn ở người lớn. Đó là lý do có những trẻ hai ba tuổi đã vỡ nhiều răng cửa, đau, áp xe, phải điều trị dưới gây mê.
Nhận ra sâu răng sớm: bố mẹ nhìn thấy gì
Vệt trắng đục, mờ. Xuất hiện dọc viền lợi, thường ở răng cửa hàm trên, nhìn khác hẳn màu men bóng xung quanh. Đây là giai đoạn mất khoáng, chưa thủng, và còn có thể hồi phục nếu thay đổi thói quen và được nha sĩ xử lý đúng.
Vệt vàng, nâu hoặc chấm nâu. Men răng đã bắt đầu tổn thương. Sờ có thể thấy nhám.
Răng mẻ, vỡ, lỗ đen. Sâu răng đã vào sâu. Trẻ có thể không kêu đau vì chưa biết diễn tả, nhưng biểu hiện bằng việc né nhai một bên, chỉ chịu ăn đồ mềm, quấy khi ăn đồ lạnh hay ngọt.
Sưng lợi, nốt mủ cạnh răng, sưng má. Nhiễm trùng đã lan tới chân răng. Cần đi khám nha khoa sớm; nếu sưng má lan rộng kèm sốt, trẻ mệt, khó nuốt, phải đi khám ngay trong ngày.
Cách tự soi. Mỗi tháng một lần, lúc chải răng tối, lật môi trên của con lên dưới ánh đèn sáng và nhìn kỹ mặt ngoài, rồi nhìn mặt trong răng cửa trên khi con nằm trên đùi. Một phút soi đều đặn phát hiện vệt trắng sớm hơn nhiều so với chờ con kêu đau.
Bú bình đêm và bú mẹ đêm: khác nhau ở đâu
Ngậm bình sữa công thức hay sữa có đường khi ngủ là yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận rõ. Sữa đọng quanh răng cửa trên, nhất là mặt trong, trong nhiều giờ. Nhiều khuyến nghị nhi khoa, trong đó có của AAP, khuyên không đặt trẻ vào giường với bình sữa, bắt đầu tập uống bằng cốc khoảng 6 tháng tuổi và cai bình hẳn trong khoảng 12 đến 18 tháng tuổi.
Bú mẹ được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến khích kéo dài đến hai tuổi hoặc hơn, và có nhiều lợi ích không phải bàn. Với răng, bằng chứng phức tạp hơn: bú mẹ trong năm đầu không làm tăng nguy cơ sâu răng, nhưng một số nghiên cứu ghi nhận bú mẹ đêm thường xuyên, theo nhu cầu, sau 12 tháng tuổi đi cùng nguy cơ sâu răng cao hơn, nhất là khi trẻ đã ăn đồ ngọt và răng không được chải sạch. Điều này không có nghĩa phải cai sữa mẹ để giữ răng.
Cách làm hợp lý là giữ bú mẹ nếu mẹ và con muốn, đồng thời chải răng tối kỹ bằng kem có fluor, hạn chế đồ ngọt, và trao đổi với nha sĩ về cách lau răng sau cữ bú đêm nếu con đã có dấu hiệu mất khoáng. Quyết định cai sữa là của gia đình cùng bác sĩ, không nên để nỗi lo sâu răng một mình quyết định.
Đồ uống và thói quen ăn uống: cái nào hại răng nhiều hơn
Không có thực phẩm nào "cấm tuyệt đối", nhưng cách uống và tần suất làm khác biệt rất lớn. Bảng dưới so sánh những thứ trẻ nhỏ hay dùng:
| Thói quen | Mức ảnh hưởng tới răng | Cách điều chỉnh |
|---|---|---|
| Ngậm bình sữa ngủ, ngủ dậy lại ngậm | Rất cao | Cho bú trước khi chải răng, đặt con vào giường không kèm bình |
| Bình hoặc cốc có vòi đựng nước trái cây, sữa ngọt mang theo cả ngày | Cao: răng tiếp xúc đường liên tục | Uống trong bữa, bằng cốc, rồi cất đi; giữa các bữa chỉ cho nước lọc |
| Nước ép trái cây | Có đường tự nhiên và axit | AAP khuyên không cho trẻ dưới 1 tuổi uống nước ép; trẻ lớn hơn ăn cả quả tốt hơn uống nước ép |
| Bánh quy, bánh xốp, kẹo dẻo ăn vặt rải rác | Cao: dính răng, nhiều lần trong ngày | Gom đồ ngọt vào cuối một bữa chính thay vì rải ra |
| Sữa không đường uống bằng cốc trong bữa | Thấp | Giữ như thói quen bình thường |
| Nước lọc giữa các bữa | Không hại, giúp rửa trôi | Là đồ uống mặc định khi con khát |
Điều đáng nhớ từ bảng: cùng một lượng đường, uống một lần trong bữa ít hại hơn nhiều so với nhấm nháp suốt buổi. Số lần răng "bị tấn công" quan trọng hơn tổng lượng.
Cai thói quen ngậm bình khi ngủ mà ít nước mắt
Đổi một thói quen ngủ đã có từ lâu cần vài tuần. Đi từng bước nhỏ thường dễ hơn cắt ngang:
- Tách bú khỏi ngủ. Cho con bú bình sớm hơn, trước khi tắm hoặc trước khi chải răng, ở ngoài phòng ngủ. Sau đó mới tới các bước đi ngủ quen thuộc.
- Chải răng sau cữ sữa cuối. Từ lúc này, ngoài nước lọc thì không ăn uống gì thêm.
- Thay "người bạn ngủ". Một chiếc khăn, con thú bông mềm phù hợp tuổi (với trẻ trên 12 tháng), tiếng hát, vỗ lưng thay cho bình sữa.
- Nếu con nhất định đòi bình, pha loãng dần. Trong khoảng một hai tuần, mỗi vài ngày tăng nước, giảm sữa, cho tới khi bình chỉ còn nước lọc. Nhiều trẻ mất hứng thú với bình nước.
- Đêm thức giấc. Dỗ bằng lời, vỗ, bế, nước lọc nếu con khát. Với trẻ còn cần bú đêm vì dinh dưỡng, nhất là trẻ dưới 1 tuổi, hỏi bác sĩ nhi về nhịp bú phù hợp.
- Thống nhất với mọi người trông con. Một tối ông bà cho ngậm bình là mấy ngày công sức đổ đi.
Khi con lớn hơn, chuyển hẳn sang uống sữa bằng cốc trong bữa. Cốc mở hoặc cốc có ống hút giúp tránh việc ngậm vòi kéo dài như với bình.
Khi răng đã sâu: nha sĩ có thể làm gì và nên hỏi gì
Tuỳ mức độ, nha sĩ có nhiều cách xử lý. Vệt trắng chưa thủng thường được theo dõi kèm bôi vecni fluor định kỳ và thay đổi thói quen. Lỗ sâu nhỏ có thể được trám. Răng sâu lớn, vỡ nhiều mặt có khi cần chữa tuỷ răng sữa hoặc bọc chụp để giữ răng tới lúc thay. Răng nhiễm trùng nặng không giữ được thì phải nhổ, và có lúc nha sĩ đặt bộ giữ khoảng để răng bên cạnh không xô vào chỗ trống.
Trẻ nhỏ khó ngồi yên lâu, nên nha sĩ trẻ em thường chia điều trị thành nhiều buổi ngắn. Khi nhiều răng cùng sâu và trẻ quá nhỏ để hợp tác, có trường hợp bác sĩ đề nghị điều trị dưới gây mê ở cơ sở có đủ điều kiện. Đây là quyết định cần cân nhắc cùng bác sĩ, kèm khám tiền mê kỹ lưỡng.
Những câu nên hỏi trong buổi khám: răng nào cần làm ngay, răng nào theo dõi được; vì sao chọn cách này mà không phải cách khác; con cần mấy buổi, mỗi buổi bao lâu; sau điều trị cần thay đổi gì ở nhà để không sâu thêm; và bao lâu thì tái khám. Chi phí chỉ nên chốt sau khi có kế hoạch điều trị rõ ràng, tách theo từng răng và từng việc.
Vi khuẩn sâu răng lây từ đâu và những việc nhỏ có ích
Trẻ sinh ra không có sẵn vi khuẩn gây sâu răng nhiều trong miệng; chúng thường được truyền từ người chăm sóc qua nước bọt. Những thói quen như nếm thử thìa cháo rồi đút cho con, thổi nguội bằng miệng sát thìa, nhai mớm, mút núm ti để "rửa" khi rơi xuống đất đều tạo đường lây. Giảm các thói quen này và giữ răng miệng của chính bố mẹ, người chăm trẻ sạch khoẻ giúp giảm lượng vi khuẩn truyền sang con.
Lần khám nha đầu tiên nên trong khoảng sáu tháng sau chiếc răng đầu tiên và trước sinh nhật một tuổi. Tại đó nha sĩ đánh giá nguy cơ sâu răng của con, có thể bôi vecni fluor định kỳ lên răng, và chỉ ra vệt trắng nào cần theo dõi. Với vệt trắng phát hiện sớm, thay đổi thói quen cộng với sự chăm sóc của nha sĩ thường giữ được răng mà không phải trám.
Cũng đừng quên những thứ ít ai để ý mà chứa đường: siro thuốc vị ngọt uống buổi tối (uống xong nên chải răng hoặc ít nhất cho con uống nước, nhưng không tự ý bỏ thuốc), sữa chua uống, bánh ăn dặm làm từ gạo phồng tan trong miệng nhưng vẫn bám răng. Đọc thành phần trên nhãn giúp biết thứ nào có thêm đường, dù nó được giới thiệu là "cho bé".
Cuối cùng, sâu răng sớm hay đi theo gia đình, không phải vì gen mà vì nếp ăn uống, vệ sinh và vi khuẩn chung nhà. Anh chị lớn trong nhà đã từng sâu răng là một tín hiệu để bố mẹ chăm răng em bé kỹ hơn từ đầu, và để nói với nha sĩ khi khám.
Câu hỏi thường gặp
Con 2 tuổi bị sâu răng cửa có cần chữa không, đằng nào cũng thay?
Cần. Răng cửa sữa thường ở lại tới 6–7 tuổi. Sâu răng không chữa có thể gây đau, áp xe, ảnh hưởng ăn uống, giấc ngủ, phát âm và có khi ảnh hưởng mầm răng vĩnh viễn bên dưới. Nha sĩ sẽ chọn cách xử lý phù hợp với tuổi và mức độ.
Sữa công thức có làm sâu răng nhiều hơn sữa mẹ không?
Cả hai đều chứa đường lactose. Điều quyết định nhiều hơn là cách uống: ngậm bình khi ngủ, uống rải rác nhiều lần, hay không chải răng sau cữ cuối. Một số loại sữa công thức có thêm đường khác. Cách uống và vệ sinh răng quan trọng hơn loại sữa.
Vệt trắng trên răng có tự hết không?
Vệt trắng là men răng mất khoáng, chưa thủng. Nếu bỏ thói quen ngậm bình, chải răng đều bằng kem có fluor và được nha sĩ chăm sóc, vệt có thể ngừng tiến triển và cứng lại, dù có khi vẫn còn vết mờ. Nếu để nguyên thói quen cũ, vệt thường chuyển thành lỗ sâu.
Có nên cho bé uống nước sau khi bú đêm thay vì đánh răng?
Một ngụm nước lọc giúp rửa bớt sữa nhưng không thay được việc chải răng. Nếu con còn bú đêm và nha sĩ thấy nguy cơ sâu răng cao, có thể lau răng bằng gạc sau cữ bú. Quan trọng nhất là lần chải tối kỹ trước khi ngủ.
Trẻ mấy tuổi thì nên bỏ hẳn bình sữa?
Nhiều khuyến nghị nhi khoa gợi ý tập uống bằng cốc từ khoảng 6 tháng và bỏ bình trong khoảng 12 đến 18 tháng tuổi. Cai bình muộn hơn không gây hại ngay, nhưng thói quen ngậm bình càng kéo dài thì càng khó bỏ và răng càng phơi lâu với sữa.
Kẹo xylitol hay đồ ăn "không đường" có giúp trẻ nhỏ phòng sâu răng không?
Bằng chứng về xylitol cho trẻ nhỏ chưa đủ mạnh để khuyên dùng rộng rãi, và kẹo cao su hay kẹo ngậm là nguy cơ hóc ở trẻ dưới 4 tuổi. Đồ ăn ghi "không đường" vẫn có thể chứa tinh bột dính răng. Chải răng có fluor và giảm số lần ăn vặt là cách chắc chắn hơn.