Khi trẻ mọc răng, những cách làm dịu an toàn nhất lại là những cách đơn giản nhất: cho con gặm vòng gặm bằng cao su đặc đã để ngăn mát tủ lạnh, lấy ngón tay sạch xoa nhẹ lên chỗ lợi sưng, cho con nhai một góc khăn xô sạch thấm nước mát, và bế ấp con nhiều hơn trong mấy ngày đó. Phần lớn khó chịu chỉ dồn vào vài ngày quanh lúc chiếc răng nhú qua lợi rồi tự lắng xuống.
Thứ đáng dè chừng hơn là những "mẹo hay" được truyền tai: gel bôi lợi có chất gây tê, vòng hổ phách đeo cổ, chà lợi bằng vật cứng, cho ngậm mật ong hay xoa rượu. Bài này đi qua từng cách làm dịu, giải thích vì sao nó có tác dụng, chỉ ra những thứ không nên dùng và những dấu hiệu cho thấy con quấy không phải vì răng mà cần được bác sĩ khám.
Vì sao mọc răng làm trẻ khó chịu
Răng sữa đã nằm sẵn trong xương hàm từ trước khi trẻ ra đời. Đến lúc mọc, thân răng phải đi qua lớp xương ổ răng rồi xuyên qua lợi. Lớp lợi phía trên bị căng và hơi sưng, có trẻ thấy rõ một gờ đỏ hoặc một chấm trắng nằm dưới lợi vài ngày trước khi răng nhú. Cảm giác căng tức ấy khiến trẻ muốn cắn, muốn gặm, muốn đưa tay vào miệng: áp lực từ bên ngoài làm chỗ căng dễ chịu hơn.
Thời điểm khó chịu nhất thường là mấy ngày trước và ngay lúc răng nhú; khi mép răng đã lên khỏi lợi thì phần lớn trẻ dịu đi rõ. Răng cửa mỏng nên nhiều trẻ mọc gần như không ai để ý. Răng hàm sữa to, mặt nhai rộng, thường mọc trong năm thứ hai, nên có trẻ quấy hơn ở giai đoạn này. Mỗi trẻ một khác: cùng một chiếc răng, có bé ngủ yên, có bé thức giấc nhiều đêm.
Đôi khi phía trên chỗ răng sắp mọc phồng lên một bọc nhỏ màu xanh tím, gọi là nang mọc răng. Bọc này thường tự xẹp khi răng lên; nếu bọc to, chảy máu nhiều hoặc con đau rõ thì nhờ nha sĩ xem. Chuyện chảy nhiều nước dãi cũng hay bị gán cho mọc răng, nhưng nhiều trẻ chảy dãi từ ba bốn tháng tuổi dù chưa có răng nào, vì tuyến nước bọt hoạt động mạnh lên trong khi trẻ chưa biết nuốt hết.
Những cách làm dịu có tác dụng và cách làm cho đúng
Lạnh vừa phải, không đông đá. Vòng gặm bằng cao su hoặc silicone đặc ruột để ngăn mát tủ lạnh giúp lợi bớt sưng và tê nhẹ. Đừng để ngăn đá: vòng cứng quá có thể làm xước lợi và gây bỏng lạnh. Tránh loại vòng có nước hoặc gel bên trong, vì trẻ gặm mãi có thể làm thủng và nuốt phải chất bên trong. Rửa vòng sau mỗi lần dùng.
Ấn nhẹ bằng ngón tay sạch. Rửa tay, cắt móng ngắn, rồi dùng đầu ngón tay xoa tròn chậm lên chỗ lợi đang sưng chừng một hai phút. Nhiều trẻ thả lỏng hẳn khi được ấn đúng chỗ. Đây cũng là lúc tốt để người lớn nhìn xem răng đang lên ở vị trí nào.
Khăn xô mát. Nhúng một góc khăn xô sạch vào nước chín để nguội, vắt bớt, để vào ngăn mát một lúc rồi cho con nhai. Phải có người lớn ngồi cạnh trong suốt lúc con nhai khăn, và cất khăn đi khi con ngủ.
Đồ ăn mát, mềm cho trẻ đã ăn dặm. Cháo, bột để nguội bớt, trái cây mềm nghiền để mát, sữa chua với trẻ đã quen ăn: miếng ăn mát thường dễ nuốt hơn trong ngày lợi sưng. Không đưa trẻ cầm nguyên khúc cà rốt sống, táo sống hay bánh cứng để "gặm cho đỡ ngứa", vì trẻ có thể cắn đứt một mẩu và hóc.
Lau dãi thường xuyên. Nước dãi đọng ở cằm, cổ và ngực áo làm da đỏ rát. Thấm khô nhẹ bằng khăn mềm, thay yếm ướt, giữ nếp da cổ khô thoáng là đủ phòng phần lớn trường hợp.
Ôm ấp và đổi hướng chú ý. Bế con đi một vòng, hát, chơi cùng con với một đồ vật mới lạ, cho con ra chỗ thoáng. Sự có mặt của người lớn không làm răng mọc nhanh hơn, nhưng làm cơn khó chịu dễ chịu đựng hơn với cả hai bên.
Những thứ không nên dùng dù được truyền tai nhiều
Có những cách được nhiều người kể là "hiệu nghiệm", nhưng rủi ro lớn hơn lợi ích rất nhiều. Bảng dưới gom lại những thứ hay gặp nhất:
| Thứ hay được mách | Vì sao không nên |
|---|---|
| Gel, kem bôi lợi có chất gây tê | Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã khuyến cáo không dùng các sản phẩm bôi lợi chứa chất gây tê cho trẻ dưới 2 tuổi. Thuốc bị nước dãi cuốn trôi nhanh, có thể làm tê cổ họng khiến trẻ nuốt khó, và hiếm gặp nhưng nguy hiểm là một rối loạn làm máu giảm khả năng mang oxy. |
| Viên ngậm, bột "mọc răng" không rõ thành phần | Không biết chính xác bên trong có gì và bao nhiêu. Mọi thứ bôi hay cho trẻ uống, kể cả thuốc giảm đau, cần hỏi bác sĩ trước. |
| Vòng hổ phách, vòng hạt, vòng gỗ đeo cổ hay cổ tay | Nguy cơ siết cổ khi ngủ và hóc hạt khi dây đứt. Không có bằng chứng vòng làm giảm đau. |
| Mật ong xoa lợi hoặc cho ngậm | Với trẻ dưới 12 tháng tuổi, mật ong có thể chứa bào tử gây ngộ độc thịt (botulinum) ở trẻ nhỏ, kể cả lượng rất ít. |
| Xoa rượu, dầu nóng lên lợi | Trẻ nhỏ rất nhạy với cồn; dầu nóng gây rát niêm mạc miệng. |
| Chà lợi bằng khăn thô, đồng xu, nhẫn; "cạo lợi", rạch lợi | Làm trầy, chảy máu, dễ nhiễm trùng. Răng không mọc nhanh hơn nhờ lợi bị rách. |
| Bánh gặm nướu ngọt, kẹo ngậm | Đường bám vào chiếc răng vừa nhú; bánh cứng vụn ra thành mẩu dễ hóc. |
Nếu con đau tới mức không ngủ, không bú được và bạn muốn dùng thuốc giảm đau, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về loại và liều theo cân nặng của chính con. Bài này cố ý không nêu tên hay liều thuốc nào.
Ngủ, bú và ăn trong những ngày mọc răng
Nhiều trẻ thức giấc nhiều hơn vài đêm khi răng sắp nhú. Cách đỡ cho cả nhà là giữ nếp ngủ như cũ: cùng giờ, cùng các bước trước khi ngủ, dỗ con bằng tiếng nói, vỗ nhẹ, xoa lợi. Bế lên cho bú mỗi lần con cựa thì dễ dịu ngay, nhưng làm liên tục nhiều đêm có thể tạo thói quen thức để bú kéo dài cả sau khi răng đã lên. Nếu con đã ăn dặm và đã có răng, tránh cho con ngủ thiếp với bình sữa trong miệng.
Trẻ bú mẹ có khi cắn ti trong những ngày ngứa lợi. Khi bị cắn, đưa nhẹ ngón tay vào khoé miệng con để tách lợi ra, nói ngắn "con không cắn mẹ" bằng giọng bình thản rồi tạm dừng cữ bú một chút. Phần lớn trẻ thôi cắn sau vài lần. Trước cữ bú có thể cho con gặm vòng mát một lúc.
Ăn ít đi vài bữa là chuyện thường. Thay vì ép cho đủ "định lượng", chọn món mềm, mát, chia bữa nhỏ, và giữ đủ sữa, đủ nước với trẻ đã lớn. Khi con bỏ hẳn bú, tã ướt ít hẳn đi, môi khô, mệt lả thì không còn là chuyện răng nữa mà phải đi khám.
Khi con quấy không phải vì răng: dấu hiệu đi khám
Mọc răng hay bị dùng để giải thích mọi thay đổi ở trẻ từ 6 tháng đến 2 tuổi, đúng độ tuổi trẻ cũng hay ốm vặt nhất. Đổ hết cho răng có thể làm chậm việc phát hiện bệnh thật. Đưa con đi khám khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Sốt từ 38 độ C trở lên, đặc biệt ở trẻ dưới 3 tháng tuổi: trẻ dưới 3 tháng sốt là phải đi khám ngay, dù có thấy gờ răng hay không.
- Tiêu chảy nhiều lần, nôn, phát ban, ho hoặc chảy mũi kéo dài: những thứ này không do mọc răng gây ra.
- Con kéo tai, khóc thét khi nằm, quấy liên tục cả ngày lẫn đêm, không dỗ được.
- Bỏ bú, ít tã ướt, mắt trũng, môi khô, li bì hoặc khó đánh thức.
- Lợi sưng to, có mủ, chảy máu không cầm, hoặc có nhiều vết loét trong miệng kèm sốt.
- Co giật, khó thở, tím tái, da nổi bầm tím: gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất.
Một nguyên tắc dễ nhớ: răng giải thích được sự quấy nhẹ, chảy dãi và muốn gặm; còn khi con trông "ốm", hãy coi đó là ốm cho tới khi bác sĩ nói khác.
Chuẩn bị sẵn trong nhà cho những đợt mọc răng
Từ 6 tháng đến khoảng 3 tuổi, răng sẽ lên theo từng đợt, và đợt nào cũng hay rơi vào lúc người lớn bận nhất. Chuẩn bị sẵn vài thứ giúp không phải xoay xở lúc nửa đêm:
- Hai ba chiếc vòng gặm đặc ruột, chất liệu khác nhau (mềm, có gai nhẹ, dẹt dễ cầm), để luân phiên: một chiếc trong ngăn mát, một chiếc đang dùng, một chiếc đang rửa.
- Vài chiếc khăn xô sạch và yếm thấm nước có lớp chống thấm, đủ thay trong ngày con chảy dãi nhiều.
- Một nhiệt kế dùng được cho trẻ nhỏ, để khi con nóng người thì đo thật thay vì sờ trán đoán. Con số đo được giúp phân biệt "hơi ấm vì quấy khóc" với sốt cần đi khám.
- Một chỗ ghi chép trên điện thoại hoặc sổ: ngày răng nhú, con quấy mấy đêm, ăn ngủ thế nào. Lần sau nhìn lại biết đợt này có giống đợt trước không.
- Một danh sách ngắn dán trong bếp cho ông bà, người trông trẻ: dùng gì để làm dịu, không dùng gì (mật ong, gel gây tê, vòng đeo cổ, bánh cứng), và các dấu hiệu phải gọi bố mẹ hoặc đi khám.
- Kế hoạch ngủ cho người lớn: vài đêm con thức nhiều, bố mẹ thay phiên nhau dậy để cả hai không cùng kiệt sức.
Không cần mua nhiều đồ "chuyên cho mọc răng". Phần lớn những thứ hiệu quả nhất có sẵn trong nhà: tay sạch, khăn mát, sự kiên nhẫn và một nếp sinh hoạt ổn định.
Chăm chiếc răng vừa nhú ngay từ hôm đầu
Chiếc răng đầu tiên cũng là lúc bắt đầu đánh răng. Các khuyến nghị nha khoa nhi hiện nay khuyên chải răng cho trẻ hai lần mỗi ngày bằng bàn chải lông mềm cỡ nhỏ và một lượng kem có fluor chỉ bằng hạt gạo, ngay từ khi răng nhú. Với trẻ chưa quen, lau bằng gạc sạch quấn ngón tay cũng được trong vài tuần đầu, rồi chuyển dần sang bàn chải.
Những ngày lợi sưng, con có thể không chịu cho chải chỗ đau. Chải nhẹ phần còn lại, lướt qua chỗ răng mới, đừng bỏ hẳn. Một số trẻ lại thích được chải vì đầu lông mềm cũng là một kiểu xoa lợi. Lần khám răng đầu tiên nên diễn ra trong khoảng sáu tháng sau khi chiếc răng đầu mọc và không muộn hơn sinh nhật một tuổi, để nha sĩ xem răng và hướng dẫn cách chăm theo tình trạng của con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mọc răng có cần uống thuốc giảm đau không?
Phần lớn trẻ chỉ cần các cách làm dịu tại nhà như vòng gặm mát, xoa lợi và bế ấp. Nếu con đau nhiều, không ngủ, không bú được, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi cho dùng bất kỳ thuốc nào, để được chọn loại và liều phù hợp với tuổi và cân nặng của con.
Có nên để vòng gặm vào ngăn đá cho thật lạnh không?
Không nên. Vòng đông đá cứng và lạnh quá, có thể làm xước lợi hoặc gây bỏng lạnh ở môi và lợi. Ngăn mát tủ lạnh là đủ. Chọn loại đặc ruột, không chứa nước hay gel bên trong, và rửa sạch sau mỗi lần dùng.
Bé mọc răng hay cắn ti mẹ thì có phải cai sữa không?
Không cần cai sữa vì chuyện này. Khi bé cắn, đưa ngón tay vào khoé miệng để tách lợi ra, nói ngắn gọn rằng không được cắn rồi tạm dừng một chút. Cho bé gặm vòng mát trước cữ bú cũng giúp. Đa số trẻ bỏ thói quen cắn sau vài ngày.
Mọc răng kéo dài bao lâu thì con hết quấy?
Thường khó chịu dồn vào vài ngày trước và lúc chiếc răng nhú qua lợi, rồi dịu đi. Nếu con quấy liên tục hơn một tuần, hoặc kèm sốt, tiêu chảy, bỏ bú, hãy đưa con đi khám vì nhiều khả năng có nguyên nhân khác ngoài răng.
Vòng hổ phách có thật sự giúp trẻ bớt đau khi mọc răng?
Không có bằng chứng cho thấy vòng hổ phách làm giảm đau mọc răng. Ngược lại, vòng đeo cổ có nguy cơ siết cổ khi trẻ ngủ và hạt rời ra có thể gây hóc. Các cơ quan y tế khuyên không dùng các loại vòng đeo cho trẻ nhỏ.
Con chảy nước dãi nhiều có nghĩa là sắp mọc răng?
Không hẳn. Nhiều trẻ chảy dãi từ ba bốn tháng tuổi dù vài tháng sau mới có răng, vì tuyến nước bọt phát triển trong khi trẻ chưa nuốt khéo. Chảy dãi thường đi cùng mọc răng, nhưng không dùng nó để đoán ngày răng nhú được.