Tủ đồ chăm trẻ ốm tại nhà không cần nhiều thuốc. Thứ quan trọng nhất là dụng cụ để theo dõi và chăm sóc: nhiệt kế điện tử, nước muối sinh lý, dụng cụ hút mũi, vài gói dung dịch bù nước còn hạn, gạc và băng sạch, cùng một tờ ghi thông tin sức khoẻ của trẻ. Thuốc chỉ nên có những loại bác sĩ đã dặn dùng cho chính trẻ, kèm ghi chú cách dùng theo cân nặng.
Nhiều nhà tích trữ kháng sinh còn thừa, siro ho của lần trước, thuốc của người lớn để "phòng khi cần". Đó là những thứ dễ gây hại nhất: dùng sai, quá hạn, trẻ tự lấy uống. Bài này đưa danh sách nên có, danh sách không nên tích, cách cất giữ an toàn, cách kiểm tra định kỳ, và tờ thông tin giúp mọi người chăm trẻ, kể cả ông bà và người được thuê trông, xử lý đúng khi trẻ ốm.
Nên có sẵn: dụng cụ theo dõi và chăm sóc
Danh sách tối thiểu cho gia đình có trẻ dưới 6 tuổi. Không cần mua tất cả cùng lúc; ưu tiên ba món đầu.
| Món | Dùng để | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nhiệt kế điện tử | Đo nhiệt độ chính xác | Không dùng nhiệt kế thuỷ ngân; nhà có trẻ nhỏ nên có loại đo được hậu môn hoặc nách, dùng riêng |
| Nước muối sinh lý 0,9% dạng lọ nhỏ hoặc ống | Nhỏ mũi, rửa mắt khi dính bụi | Ống dùng một lần vệ sinh hơn; lọ đã mở dùng trong thời hạn ghi trên lọ |
| Gói dung dịch bù nước (ORS) | Bù nước khi nôn, tiêu chảy | Kiểm tra hạn dùng; pha đúng theo hướng dẫn trên gói |
| Dụng cụ hút mũi dạng bóp | Làm sạch mũi cho trẻ nhỏ | Rửa sạch, để khô sau mỗi lần dùng |
| Gạc vô khuẩn, băng dính y tế, băng cá nhân | Che vết trầy, vết cắt nhỏ | Chọn băng cỡ nhỏ cho trẻ |
| Dung dịch sát khuẩn vết thương phổ thông | Rửa vết trầy xước | Hỏi dược sĩ loại phù hợp với trẻ; không dùng cồn đậm đặc |
| Cốc chia vạch, xi lanh đo thuốc dạng uống | Đo đúng lượng thuốc nước khi bác sĩ kê | Dùng dụng cụ đi kèm thuốc, không dùng thìa ăn cơm để đo |
| Khăn mềm, túi chườm lạnh nhỏ | Lau người, chườm vết va đập | Bọc khăn khi chườm, không áp đá trực tiếp lên da |
Nếu gia đình đã học sơ cứu, có thể thêm bộ sơ cứu cơ bản. Kỹ năng sơ cứu, hồi sức cho trẻ có bài riêng ở chuyên trang cứu hộ; ở đây chỉ nói về đồ chăm ốm vặt.
Thuốc trong tủ: chỉ những gì bác sĩ đã dặn cho chính trẻ
Tủ đồ của trẻ không phải là nơi tích thuốc dự phòng cho mọi tình huống. Nguyên tắc an toàn là: chỉ giữ những thuốc bác sĩ đã kê hoặc dặn có thể dùng cho chính trẻ trong những tình huống cụ thể, ví dụ thuốc hạ sốt khi trẻ khó chịu vì sốt. Kèm theo mỗi thuốc là một ghi chú viết tay: dùng cho ai, khi nào, bao nhiêu theo cân nặng hiện tại, cách bao lâu được dùng lại, tối đa mấy lần một ngày, theo đúng lời bác sĩ hoặc dược sĩ.
Lượng thuốc cho trẻ tính theo cân nặng, nên khi trẻ lớn lên, ghi chú cũ có thể không còn đúng. Mỗi lần đi khám, hỏi lại bác sĩ và cập nhật ghi chú. Đừng dựa vào trí nhớ, nhất là lúc nửa đêm con sốt và người lớn đang lo.
Thuốc dạng nước cho trẻ thường có nhiều nồng độ khác nhau cho cùng một hoạt chất. Hai lọ cùng tên thuốc nhưng khác nồng độ thì lượng dùng khác nhau. Khi mua lại, so kỹ với lọ cũ và hỏi dược sĩ nếu thấy khác.
Đọc kỹ thành phần để tránh dùng trùng: nhiều sản phẩm cảm cúm kết hợp chứa sẵn thuốc hạ sốt, dùng thêm thuốc hạ sốt riêng là vượt quá lượng an toàn. Với trẻ nhỏ, đây là tai nạn dùng thuốc hay gặp.
Không nên tích trữ
Kháng sinh còn thừa từ lần ốm trước. Mỗi đợt kháng sinh được kê cho một bệnh, một cân nặng, một thời gian cụ thể. Dùng lại khi không khám có thể sai bệnh, sai lượng, góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc. Kháng sinh thừa nên hỏi dược sĩ cách huỷ.
Siro ho, thuốc cảm không kê đơn cho trẻ nhỏ. Các hướng dẫn nhi khoa khuyên không dùng cho trẻ dưới 4 tuổi; với trẻ lớn hơn cũng chỉ dùng khi đã hỏi bác sĩ, dược sĩ.
Thuốc của người lớn để chia nhỏ cho trẻ. Không thể ước lượng chính xác, nhiều thuốc không dùng được cho trẻ em.
Thuốc nhỏ mũi co mạch, kem bôi có corticoid tự mua. Có tác dụng phụ đáng kể ở trẻ nhỏ khi dùng không đúng chỉ định.
Dầu gió, dầu có long não, tinh dầu đậm đặc. Ngộ độc nếu trẻ nuốt phải, kích ứng đường thở khi bôi gần mũi trẻ nhỏ. Nếu người lớn dùng, cất riêng ở chỗ trẻ không với tới.
Thuốc, chế phẩm không rõ nguồn gốc, không nhãn tiếng Việt. Không biết thành phần thật, không biết hạn dùng, không biết cách xử lý khi có phản ứng.
Mọi thứ đã quá hạn hoặc đã mở lâu. Thuốc nước, thuốc nhỏ mắt, nhỏ mũi đã mở có hạn dùng ngắn hơn hạn in trên hộp.
Cất giữ an toàn: phòng trẻ tự lấy uống
Ngộ độc thuốc ở trẻ nhỏ phần lớn xảy ra ngay trong nhà, với thuốc của chính gia đình. Phần chi tiết về phòng ngộ độc thuốc và hoá chất có ở chuyên trang trông trẻ; ở đây là những việc gắn với tủ đồ:
- Đặt tủ ở chỗ cao, trẻ không trèo tới, tốt nhất có khoá hoặc chốt an toàn.
- Cất lại ngay sau mỗi lần dùng, kể cả khi sắp dùng lại sau vài giờ. Không để thuốc trên bàn, đầu giường, trong túi xách.
- Giữ thuốc trong bao bì gốc có nhãn, không đổ sang lọ khác, không để chung với bánh kẹo.
- Không gọi thuốc là kẹo để dỗ trẻ uống.
- Nhắc khách, ông bà cất thuốc người lớn của họ khi đến nhà có trẻ nhỏ.
- Tránh nóng ẩm: không để tủ thuốc trong phòng tắm hay cạnh bếp, vì nhiệt và độ ẩm làm hỏng thuốc.
Nếu nghi trẻ đã uống nhầm thuốc hay hoá chất, kể cả khi trẻ trông bình thường, không tự gây nôn, gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, mang theo vỏ chai, vỉ thuốc.
Tờ thông tin sức khoẻ của trẻ: dán trong tủ, chụp lại trong điện thoại
Khi trẻ ốm, nhất là lúc người khác đang trông, một tờ thông tin rõ ràng giúp xử lý nhanh và đúng. Ghi những mục sau:
- Họ tên, ngày sinh, cân nặng gần nhất và ngày cân.
- Dị ứng thuốc, dị ứng thức ăn đã biết; phản ứng đã từng gặp.
- Bệnh nền nếu có, thuốc đang dùng thường xuyên.
- Tiền sử co giật do sốt, hen, các lần nằm viện.
- Các thuốc trong tủ được phép dùng cho trẻ, theo ghi chú của bác sĩ.
- Cơ sở y tế gần nhà và nơi trẻ thường khám; số tổng đài cấp cứu 115.
- Danh sách dấu hiệu phải đưa đi khám ngay: trẻ dưới 3 tháng sốt từ 38°C, li bì, co giật, thở nhanh hoặc rút lõm lồng ngực, tím môi, không uống được, nôn tất cả, dấu hiệu mất nước, phát ban không mất màu khi ấn.
Cập nhật tờ này mỗi khi trẻ đi khám định kỳ. Mang theo khi đưa trẻ đi khám cùng sổ tiêm chủng. Với người được thuê trông trẻ, giải thích từng dòng một lần, đừng chỉ dán lên tường.
Trẻ ốm lúc nửa đêm: dùng tủ đồ theo thứ tự nào
Phần lớn các lần trẻ ốm bắt đầu vào buổi tối hoặc ban đêm, khi người lớn mệt và phòng khám đã đóng cửa. Một trình tự đơn giản giúp không bỏ sót:
- Nhìn trẻ trước, nhiệt kế sau. Trẻ có tỉnh không, thở có nhanh, có rút lõm không, môi có tím không. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm trong tờ thông tin, gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay, không mất thời gian lục tủ.
- Đo nhiệt độ bằng nhiệt kế điện tử, ghi giờ và kết quả.
- Làm những việc chăm sóc: cởi bớt đồ khi sốt, làm sạch mũi, cho bú hoặc cho uống, bù nước nếu nôn, tiêu chảy.
- Mở tờ ghi chú thuốc nếu trẻ khó chịu và bác sĩ đã dặn có thể dùng thuốc trong tình huống này. Đối chiếu cân nặng, giờ dùng lần trước, tổng số lần trong ngày.
- Ghi lại mọi thứ vào sổ: giờ, nhiệt độ, thuốc, lượng uống, lần đi tiểu. Sáng hôm sau mang theo khi đi khám.
Nếu không chắc nên đi khám ngay hay chờ tới sáng, nghiêng về phía đi khám, nhất là với trẻ dưới 3 tháng hoặc trẻ có bệnh nền. Không ai trách cha mẹ vì đưa con đi khám mà hoá ra bệnh nhẹ.
Kiểm tra tủ đồ định kỳ
Chọn một mốc dễ nhớ, ví dụ đầu mỗi mùa hoặc sau mỗi lần trẻ khám định kỳ, để mở tủ kiểm tra. Nhìn hạn dùng của từng món, bỏ những gì đã quá hạn, đã mở quá thời gian cho phép, đã đổi màu, vón cục hay có mùi lạ. Thay pin nhiệt kế nếu đo chập chờn, so nhiệt kế với một chiếc khác nếu nghi sai lệch.
Xem lại ghi chú về thuốc theo cân nặng mới của trẻ, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ nếu cần cập nhật. Bổ sung gói bù nước, nước muối, gạc nếu đã dùng hết. Rửa và kiểm tra dụng cụ hút mũi, cốc đo thuốc.
Thuốc cần huỷ không nên vứt bừa vào thùng rác nơi trẻ hoặc vật nuôi có thể bới ra, cũng không đổ thẳng xuống bồn cầu nếu không có hướng dẫn. Hỏi hiệu thuốc hoặc cơ sở y tế địa phương về cách huỷ; nếu phải tự bỏ, để trong túi kín, trộn với thứ không ăn được và cho vào thùng rác có nắp.
Khi chuẩn bị đi xa, về quê, đi du lịch, mang theo một túi nhỏ gồm nhiệt kế, gói bù nước, nước muối sinh lý, thuốc bác sĩ đã dặn cho trẻ kèm ghi chú, và ảnh chụp tờ thông tin sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua sẵn kháng sinh để phòng khi con ốm ban đêm không?
Không. Kháng sinh chỉ có tác dụng với nhiễm khuẩn và cần bác sĩ khám để quyết định. Phần lớn ốm vặt ở trẻ do vi rút. Ban đêm, nếu trẻ có dấu hiệu nặng, cần đi cấp cứu chứ không phải một đợt kháng sinh tự cho.
Nhiệt kế loại nào nên mua cho nhà có trẻ sơ sinh?
Nhiệt kế điện tử dùng được để đo hậu môn hoặc nách là lựa chọn được nhiều hướng dẫn nhi khoa khuyên cho trẻ nhỏ. Nhiệt kế đo tai, đo trán tiện cho trẻ lớn nhưng độ chính xác phụ thuộc cách đo. Không dùng nhiệt kế thuỷ ngân.
Gói bù nước mua sẵn có hết hạn không?
Có. Mỗi gói đều có hạn dùng in trên bao bì, và gói bị ẩm, rách, vón cục thì nên bỏ. Kiểm tra định kỳ để khi cần thật sự, gói trong tủ vẫn dùng được.
Ông bà có thói quen giữ thuốc của mình trong túi áo, phải nói thế nào?
Giải thích rằng trẻ nhỏ hay lục túi và cho mọi thứ vào miệng, một viên thuốc huyết áp hay tiểu đường của người lớn cũng có thể nguy hiểm cho trẻ. Chuẩn bị sẵn một hộp có nắp cho ông bà để thuốc, đặt ở chỗ cao.
Có cần mua máy đo nồng độ oxy cho trẻ không?
Phần lớn gia đình không cần. Máy kẹp ngón tay dành cho người lớn có thể đo sai ở trẻ nhỏ. Nếu trẻ có bệnh tim phổi, bác sĩ sẽ hướng dẫn có cần theo dõi tại nhà hay không. Với trẻ khoẻ, theo dõi nhịp thở và màu môi là đủ.