Phần lớn mẹo dân gian khi trẻ ho, cảm không chữa được bệnh, vì ho và sổ mũi ở trẻ thường do vi rút và tự khỏi sau một đến hai tuần. Một số mẹo vô hại và có thể làm bé dễ chịu hơn; một số khác gây hại thật: mật ong cho trẻ dưới 12 tháng, xông hơi nồi nước sôi, dầu nóng bôi gần mũi trẻ nhỏ, cạo gió, chích lể.
Ông bà, hàng xóm thường có sẵn một bài thuốc cho cháu, và lời khuyên đến từ tình thương. Bài này không phán xét chuyện đó, mà đặt từng mẹo phổ biến lên bàn cân: cơ chế người ta tin là gì, bằng chứng hiện có nói gì, và rủi ro nằm ở đâu. Cuối bài là các dấu hiệu cho thấy đã đến lúc dừng mọi mẹo và đưa bé đi khám.
Vì sao mẹo dân gian luôn có vẻ "hiệu nghiệm"
Cảm lạnh ở trẻ nhỏ thường kéo dài khoảng một tuần, ho có thể kéo dài hai đến ba tuần rồi tự hết. Bất cứ thứ gì được dùng vào ngày thứ ba, thứ tư của đợt cảm cũng sẽ "có tác dụng" vào ngày thứ bảy, thứ tám, vì đó là lúc bệnh tự lui. Người lớn nhớ rằng "uống nước hẹ ba hôm là khỏi" mà không biết rằng không uống gì thì cũng khỏi gần như vậy.
Thêm nữa, nhiều mẹo đi cùng những việc thật sự giúp bé dễ chịu: được ôm ấp, được uống thêm nước ấm, được nghỉ ngơi, được người lớn để ý hơn. Cảm giác đỡ hơn là thật, nhưng không đến từ lá cây hay vị thuốc.
Hiểu điều này giúp gia đình tránh hai thái cực. Không cần chế giễu mọi thứ ông bà làm, vì có những việc vô hại và mang lại sự yên tâm. Nhưng cũng không nên để một mẹo nào thay cho việc theo dõi dấu hiệu nặng, và tuyệt đối tránh những mẹo đã biết là gây hại.
Một câu hỏi đơn giản giúp quyết định: nếu mẹo này không có tác dụng, nó có làm hại bé không, và có làm cả nhà chậm đi khám không? Mẹo nào trả lời "có" cho một trong hai vế thì nên bỏ.
Soi từng mẹo phổ biến
Bảng xếp theo mức rủi ro, không theo mức "hiệu nghiệm" vì hầu như mẹo nào cũng thiếu bằng chứng chữa bệnh.
| Mẹo | Người ta tin là | Đánh giá |
|---|---|---|
| Cho uống nước ấm, sữa ấm, ăn cháo loãng ấm | Dịu họng, loãng đờm | Vô hại, giúp bé đủ nước và dễ chịu; với bé dưới 6 tháng thì chỉ bú sữa |
| Nước muối sinh lý nhỏ mũi, hút mũi nhẹ | Thông mũi | Hữu ích và an toàn khi làm đúng cách; xem bài riêng về sổ mũi |
| Hấp lá hẹ, quất, chanh với đường phèn cho trẻ trên 1 tuổi | Trị ho | Không có bằng chứng chữa ho; phần lớn vô hại nếu sạch, ít đường. Chú ý vỏ, hạt quất gây hóc |
| Mật ong cho trẻ trên 12 tháng | Dịu ho | Một số hướng dẫn nhi khoa có nhắc như cách làm dịu ho đêm cho trẻ trên 1 tuổi; không dùng cho trẻ dưới 12 tháng |
| Mật ong, chanh mật ong cho trẻ dưới 12 tháng | Trị ho, sạch đờm | Nguy hiểm: nguy cơ ngộ độc botulinum. Không dùng dưới mọi hình thức |
| Dầu tràm, dầu khuynh diệp, dầu gió bôi ngực, lòng bàn chân, gần mũi | Giữ ấm, thông mũi | Rủi ro ở trẻ nhỏ: kích ứng đường thở, co thắt thanh quản; long não, tinh dầu đậm đặc độc nếu nuốt |
| Xông hơi nồi nước sôi, nồi lá | Thông mũi, ra mồ hôi | Nguy hiểm: nguy cơ bỏng nặng do đổ nồi, hơi nóng; không giúp khỏi bệnh |
| Cạo gió, đánh cảm, chích lể, giác hơi | Đẩy "gió độc" ra ngoài | Gây bầm, trầy, nhiễm trùng da, chảy máu; làm chậm đi khám. Nên bỏ hẳn với trẻ |
| Đắp lá, đắp gừng, tỏi lên ngực, gan bàn chân | Kéo đờm, hạ sốt | Tỏi, gừng có thể gây bỏng hoá chất trên da trẻ; nên bỏ |
Đường phèn, đường mía thêm vào nước hấp nên dùng ít; trẻ dưới 2 tuổi không cần đường bổ sung. Những bài "thuốc" có thành phần không rõ, mua theo lời truyền miệng, thì dù quảng cáo là thảo dược cũng không nên cho trẻ uống.
Mật ong: hai mặt của một mẹo quen thuộc
Mật ong là mẹo trị ho phổ biến nhất ở nhiều nước, kể cả trong các hướng dẫn chính thống. Một số nghiên cứu ở trẻ trên 1 tuổi bị ho do cảm thấy mật ong giúp giảm ho đêm và giúp trẻ ngủ ngon hơn so với không dùng gì, với mức hiệu quả khiêm tốn. Vì thế các hướng dẫn nhi khoa như của AAP có nhắc mật ong như một lựa chọn làm dịu ho cho trẻ lớn hơn 12 tháng.
Nhưng với trẻ dưới 12 tháng, mật ong có thể mang bào tử của vi khuẩn Clostridium botulinum. Ruột của trẻ nhỏ chưa đủ hệ vi khuẩn để ngăn bào tử nảy mầm, nên bào tử có thể sinh độc tố, gây yếu cơ, táo bón, bú yếu, khó thở. Nấu chín hay hấp cách thuỷ cùng chanh, quất không diệt được bào tử. Vì vậy không cho trẻ dưới 12 tháng dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả chấm môi hay pha loãng.
Với trẻ trên 1 tuổi, mật ong vẫn là đường, nên không dùng nhiều, không dùng thường xuyên, và vệ sinh răng sau đó. Mật ong không thay được việc theo dõi dấu hiệu nặng: một đứa trẻ thở nhanh, rút lõm ngực thì cần đi khám, không cần thêm thìa mật ong nào.
Cạo gió, chích lể, dầu nóng: vì sao nên bỏ hẳn với trẻ
Cạo gió, đánh cảm. Vết đỏ tím sau khi cạo là mạch máu nhỏ dưới da bị vỡ, không phải "gió độc" được kéo ra. Da trẻ mỏng nên dễ trầy, nhiễm trùng. Nguy hiểm hơn, bé sốt cao được cạo gió rồi ủ kín có thể bị trì hoãn đi khám trong khi đang có bệnh nặng như viêm phổi, sốt xuất huyết hay viêm màng não. Vết bầm còn làm khó việc khám phát ban.
Chích lể. Dùng kim chích da, nặn máu ở đầu ngón tay, giữa hai lông mày, sau gáy. Nguy cơ nhiễm trùng, lây bệnh qua máu nếu kim không vô khuẩn, và gây đau, sợ hãi cho trẻ. Không có cơ sở khoa học cho việc chữa cảm, sốt, co giật bằng chích lể.
Dầu nóng, dầu gió, cao xoa. Nhiều sản phẩm chứa long não, bạc hà, tinh dầu đậm đặc. Bôi gần mũi, ngực trẻ nhỏ có thể gây kích ứng đường thở, có trường hợp co thắt thanh quản. Trẻ liếm tay dính dầu hoặc uống phải có thể ngộ độc, co giật. Không bôi cho trẻ dưới 2 tuổi, và cất xa tầm tay mọi trẻ.
Xông hơi. Trùm chăn cho trẻ ngồi cạnh nồi nước sôi là nguyên nhân bỏng hay gặp ở trẻ nhỏ: nồi đổ, hơi nước nóng phả vào mặt. Hơi nóng không làm vi rút chết và không chữa được cảm. Muốn bé dễ thở hơn, giữ phòng thoáng, đủ ẩm và vệ sinh mũi.
Khi được mách một bài thuốc mới: ba câu nên hỏi
Mỗi đợt con ốm, bố mẹ thường nhận được vài lời mách từ người thân, nhóm mạng, người bán hàng. Thay vì thử ngay, hỏi ba câu sau:
- Thứ này có an toàn với tuổi của bé không? Một thứ vô hại với trẻ năm tuổi có thể nguy hiểm với trẻ năm tháng: mật ong, tinh dầu, dầu xoa, kẹo ngậm, viên nhỏ dễ hóc là ví dụ rõ nhất.
- Thành phần có rõ ràng không? Bài thuốc không biết gồm những gì, cách dùng do người bán tự nói, nguồn gốc không rõ, thì không cho trẻ dùng. Một số chế phẩm trôi nổi từng bị phát hiện trộn thuốc tây không ghi trên nhãn.
- Nếu dùng thứ này, mình có đang chờ đợi thay vì đi khám không? Một mẹo vô hại trở thành nguy hiểm khi cả nhà nghĩ "đang uống thuốc rồi" và bỏ qua dấu hiệu thở nhanh, li bì của bé.
Nếu cả ba câu đều yên tâm, việc dùng một mẹo dân gian vô hại là lựa chọn của từng gia đình. Nếu còn nghi ngờ, mang thứ đó tới hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ ở lần khám tới; người làm chuyên môn quen với những câu hỏi như vậy và sẽ không đánh giá bạn.
Những việc thật sự giúp bé dễ chịu khi bị cảm
Thay cho những mẹo rủi ro, đây là những việc vừa an toàn vừa có ích, dùng được cho mọi gia đình:
- Cho bé bú, uống đủ. Bé dưới 6 tháng bú mẹ hoặc sữa công thức nhiều cữ hơn; bé lớn uống nước ấm, sữa, ăn cháo, súp loãng. Đủ nước giúp đờm loãng hơn.
- Vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý, hút mũi nhẹ nhàng trước khi bú và trước khi ngủ.
- Cho nghỉ ngơi, không ép đi chơi, đi học khi bé mệt. Bé ngủ nhiều hơn khi ốm là chuyện bình thường.
- Giữ không khí trong lành: không hút thuốc trong nhà, không đốt nhang, không đun than, mở cửa thông gió.
- Mặc đồ vừa đủ, không ủ kín khi bé sốt.
- Theo dõi nhịp thở, nhiệt độ, lượng ăn uống hằng ngày và ghi lại để biết bé đang khá lên hay nặng thêm.
Thuốc ho, thuốc cảm mua không cần đơn không được khuyên dùng cho trẻ nhỏ: AAP và nhiều cơ quan y tế khuyên tránh cho trẻ dưới 4 tuổi vì lợi ích không rõ mà có nguy cơ tác dụng phụ. Kháng sinh không có tác dụng với vi rút cảm lạnh. Mọi thuốc cho trẻ chỉ dùng khi bác sĩ đã khám và kê.
Khi nào dừng mọi mẹo và đưa bé đi khám ngay hoặc gọi 115
Ho, cảm thường nhẹ, nhưng có thể là khởi đầu của bệnh nặng hơn. Đi khám ngay khi:
- Bé dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên, hoặc sốt kèm li bì ở bất kỳ tuổi nào.
- Thở nhanh hơn thường ngày, thở rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, thở rít, khò khè nhiều.
- Môi, quanh miệng tím tái, có cơn ngưng thở, hoặc ho thành cơn dài rồi thở rít, nôn, tím.
- Bé bỏ bú, không uống được, nôn tất cả mọi thứ.
- Dấu hiệu mất nước: tiểu rất ít, khóc không có nước mắt, môi khô, mắt trũng.
- Sốt kéo dài quá hai đến ba ngày, ho kéo dài quá ba tuần, hoặc bé đỡ rồi lại sốt trở lại.
- Co giật, li bì khó đánh thức, mềm nhũn: gọi 115.
Khi đi khám, kể với bác sĩ mọi thứ bé đã dùng, kể cả nước lá, dầu xoa, mật ong. Không giấu vì ngại; thông tin đó giúp bác sĩ đánh giá đúng.
Câu hỏi thường gặp
Cho trẻ uống nước lá hẹ hấp có an toàn không?
Với trẻ trên 1 tuổi, nước lá hẹ hấp với chút đường, rửa sạch, ít lượng, phần lớn không gây hại, dù chưa có bằng chứng chữa được ho. Với trẻ dưới 6 tháng thì không cho uống gì ngoài sữa. Không dùng nó để trì hoãn đi khám khi bé có dấu hiệu nặng.
Vì sao bác sĩ không kê thuốc ho cho con?
Ho là phản xạ giúp tống đờm và tác nhân ra khỏi đường thở. Với ho do cảm ở trẻ nhỏ, thuốc ho không kê đơn không cho thấy lợi ích rõ mà có thể gây tác dụng phụ. Bác sĩ thường tập trung vào chăm sóc nâng đỡ và tìm nguyên nhân nếu ho kéo dài hay có dấu hiệu nặng.
Tinh dầu khuếch tán trong phòng có giúp bé thở dễ hơn không?
Tinh dầu bay hơi có thể gây kích ứng đường thở ở trẻ nhỏ, nhất là trẻ có cơ địa hen. Lợi ích chưa rõ ràng. Nếu muốn giữ độ ẩm phòng, máy tạo ẩm nước sạch, vệ sinh thường xuyên là đủ.
Ông bà muốn cạo gió cho cháu thì nói sao?
Nói về lý do cụ thể: da cháu mỏng dễ trầy, vết bầm làm bác sĩ khó khám, và cạo gió có thể làm cả nhà chậm đi khám khi cháu bị bệnh nặng. Đề nghị ông bà làm việc khác có ích như cho cháu uống nước ấm, bế ru cháu nghỉ.
Tắm cho trẻ khi bị cảm có làm bệnh nặng hơn không?
Không. Tắm nước ấm, nhanh, trong phòng kín gió, lau khô và mặc đồ ngay giúp bé sạch sẽ, dễ chịu hơn. Tránh tắm khi bé đang rét run hoặc quá mệt; lúc đó lau người bằng khăn ấm cũng được.
Có nên mua thuốc ho thảo dược cho trẻ không?
Chế phẩm gọi là thảo dược vẫn là thuốc, có thể chứa đường, cồn, mật ong hoặc thành phần không phù hợp với trẻ nhỏ. Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, đọc kỹ thành phần, và không dùng cho trẻ dưới 12 tháng nếu có mật ong.