Vùng kín của trẻ nhỏ chỉ cần rửa bằng nước ấm sạch, lau nhẹ phần bên ngoài và thấm khô; với bé gái luôn lau từ trước ra sau, với bé trai không kéo tuột bao quy đầu. Không cần xà phòng thơm, dung dịch vệ sinh của người lớn hay bất cứ thứ gì đưa vào bên trong. Phần lớn rắc rối ở vùng này, như đỏ rát, ngứa, tiểu đau, đến từ việc rửa quá kỹ bằng chất tẩy hoặc từ việc để ẩm lâu, hơn là từ việc rửa chưa đủ.
Bài này dành cho trẻ từ sơ sinh đến khoảng 6 tuổi: cách lau rửa hằng ngày cho bé gái và bé trai, những gì là bình thường dù trông lạ, giai đoạn tập tự lau khi bỏ bỉm, và những dấu hiệu cần đưa con đi khám. Chuyện thay tã và tập bô đã có hướng dẫn riêng trong cụm bài về trông trẻ, ở đây không nhắc lại.
Lau rửa cho bé gái
Bộ phận sinh dục ngoài của bé gái có các nếp gấp nhỏ, gần lỗ niệu đạo và hậu môn, nên hướng lau quan trọng hơn lượng nước hay lượng xà phòng:
- Rửa tay sạch trước và sau khi vệ sinh cho con.
- Lau từ trước ra sau, tức từ phía bụng về phía hậu môn, mỗi lượt lau một miếng khăn sạch hoặc một mặt khăn khác. Lau ngược chiều có thể mang vi khuẩn từ phân tới lỗ tiểu.
- Lau các nếp bên ngoài bằng nước ấm, nhẹ tay; tách nhẹ môi lớn để lau phần nếp bên ngoài nếu có cặn phân hay phấn, không banh rộng, không lau vào bên trong.
- Không thụt rửa, không xịt nước mạnh vào trong, không dùng dung dịch vệ sinh phụ nữ cho trẻ.
- Thấm khô bằng khăn mềm, để thoáng một lúc trước khi mặc tã hay quần.
- Mặc quần lót cotton rộng vừa với trẻ đã bỏ bỉm, thay khi ướt; tránh để con ngồi lâu trong đồ bơi ướt.
Trong vài tuần đầu sau sinh, bé gái có thể có dịch trắng hoặc một ít máu như kinh nguyệt ở âm hộ, và vùng này hơi sưng. Đó là ảnh hưởng của hormone từ mẹ khi còn trong bụng, thường tự hết. Chỉ cần lau sạch bên ngoài; nếu chảy máu nhiều, kéo dài hoặc có mùi hôi, hãy hỏi bác sĩ.
Bao lâu rửa một lần? Với trẻ còn mặc bỉm, lau sạch mỗi lần thay tã có phân và rửa nước trong giờ tắm hằng ngày là đủ. Với trẻ đã bỏ bỉm, rửa trong giờ tắm và lau sau mỗi lần đi vệ sinh. Rửa nhiều lần trong ngày bằng xà phòng không làm vùng kín sạch hơn mà làm da khô, dễ rát. Nếu muốn dùng xà phòng cho vùng da quanh mông, chọn loại dịu nhẹ không mùi, chỉ dùng bên ngoài và xả lại thật sạch.
Bé trai và bao quy đầu: vì sao không nên kéo tuột
Ở gần như mọi bé trai mới sinh, lớp da bao quy đầu dính tự nhiên vào đầu dương vật và không kéo lùi được. Đây là cấu tạo bình thường, đôi khi được gọi là hẹp bao quy đầu sinh lý, không phải bệnh. Theo thời gian, lớp dính này tự tách ra dần nhờ sự phát triển và những lần cương tự nhiên. Thời điểm bao quy đầu tuột được rất khác nhau: có trẻ vài tuổi, nhiều trẻ phải đến tuổi dậy thì.
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên không kéo tuột bao quy đầu ở bé trai chưa cắt bao quy đầu. Cố kéo lùi gây rách nhỏ, đau, chảy máu, và khi lành có thể để lại sẹo làm bao quy đầu hẹp thật sự. Một tình huống nguy hiểm khác là bao quy đầu đã kéo lùi ra sau mà không trả về được, thắt lấy đầu dương vật làm sưng phù; đó là tình trạng cần đi cấp cứu ngay.
Vệ sinh hằng ngày cho bé trai vì vậy đơn giản: rửa phần bên ngoài dương vật, bìu và các nếp bẹn bằng nước ấm, thấm khô. Không cần lật bao quy đầu ra để rửa. Khi bao quy đầu đã tự tuột được một phần ở trẻ lớn, có thể lùi nhẹ tới chỗ nó tự đến, rửa bằng nước, rồi luôn kéo da trở lại vị trí cũ. Bé trai đã cắt bao quy đầu thì làm theo hướng dẫn chăm sóc của bác sĩ đã thực hiện.
Những thứ trông lạ nhưng thường là bình thường
Cục trắng dưới da bao quy đầu. Ở bé trai, đôi khi thấy những cục nhỏ màu trắng vàng nằm dưới lớp da bao quy đầu, nhìn xuyên qua da. Đó thường là chất bã tế bào tích lại trong lúc bao quy đầu đang tách dần, sẽ tự đi ra. Không nặn, không cố lấy.
Bao quy đầu phồng lên khi tiểu. Một số bé trai có bao quy đầu phồng nhẹ khi đi tiểu rồi xẹp xuống. Nếu con tiểu dễ, tia nước bình thường, không đau, thường không đáng lo; kể với bác sĩ ở lần khám định kỳ.
Cương nhẹ. Bé trai, kể cả trẻ sơ sinh, có những lúc dương vật cương tự nhiên, thường khi bàng quang đầy hoặc khi thay tã. Đây là phản xạ bình thường.
Bé chạm vào bộ phận sinh dục. Trẻ nhỏ tò mò về cơ thể mình, kể cả vùng kín, và có thể chạm vào khi thay đồ hay khi buồn ngủ. Đó là khám phá bình thường. Phản ứng bình thản, không quát mắng hay làm con xấu hổ; với trẻ lớn hơn, nói nhẹ rằng đó là việc riêng, làm ở chỗ riêng.
Dịch trắng, máu ít ở bé gái sơ sinh. Như đã nói ở trên, thường do hormone của mẹ, hết sau vài tuần.
Những thói quen làm vùng kín dễ bị kích ứng
Rất nhiều lần trẻ đỏ rát, ngứa, kêu xót khi đi tiểu là do da vùng kín bị kích ứng chứ không phải nhiễm trùng. Những nguyên nhân hay gặp:
- Tắm bồn bọt, ngâm lâu trong nước có xà phòng, dầu tắm tạo bọt.
- Dùng sữa tắm, xà phòng thơm hay dung dịch vệ sinh của người lớn để rửa vùng kín cho trẻ.
- Khăn ướt có hương liệu, cồn dùng nhiều lần trong ngày.
- Quần chật, quần vải tổng hợp bí; mặc đồ bơi ướt hàng giờ.
- Lau không kỹ sau khi đi vệ sinh, nhất là giai đoạn trẻ mới tự lau.
- Nhịn tiểu lâu, uống ít nước, táo bón: những thứ này cũng liên quan tới tiểu buốt và nhiễm khuẩn tiết niệu ở trẻ.
Với bé gái, cách đi tiểu cũng ảnh hưởng: ngồi bô hay bồn cầu với hai đùi dạng ra, chân có chỗ tì, ngồi đủ lâu cho tiểu hết giúp nước tiểu không đọng lại ở các nếp. Bé trai lớn hơn khi đứng tiểu cần được nhắc kéo quần xuống đủ thấp để quần không bị ướt và cọ xát.
Bỏ các nguyên nhân kích ứng thường làm vùng đỏ dịu đi trong vài ngày. Nếu không đỡ, hoặc có dịch bất thường, có mùi, có máu, hãy cho con đi khám thay vì tự mua thuốc bôi.
Khi con tập tự lau sau khi đi vệ sinh
Khi bỏ bỉm, trẻ bắt đầu tập tự lau, nhưng phải mất khá lâu mới làm sạch được, thường đến khoảng 5–6 tuổi hoặc hơn. Trong thời gian đó, người lớn vẫn cần lau lại hoặc kiểm tra, nhất là sau khi con đi đại tiện. Dạy bé gái lau từ trước ra sau ngay từ đầu; với bé trai, dạy rũ nhẹ và lau đầu dương vật bằng giấy nếu cần.
Cách dạy hiệu quả là làm mẫu bằng lời đơn giản và để con làm trước, người lớn lau lại sau: "con lau trước, mẹ lau lại cho sạch nhé". Rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh là bước cuối cùng không bao giờ bỏ. Ở nhà trẻ, hỏi cô giáo lớp con hỗ trợ trẻ đi vệ sinh thế nào và thống nhất cách lau giống ở nhà.
Đây cũng là giai đoạn tốt để dạy con gọi đúng tên các bộ phận cơ thể, kể cả bộ phận sinh dục, và quy tắc vùng riêng tư: đó là phần cơ thể của con, chỉ bố mẹ hay người chăm con được giúp lau rửa khi cần, bác sĩ được khám khi có bố mẹ ở đó, và con có thể kể với bố mẹ bất cứ điều gì làm con thấy không ổn. Trẻ biết gọi đúng tên và biết rằng mình được kể là trẻ được bảo vệ tốt hơn.
Dấu hiệu cần đưa con đi khám
Đưa con đi khám bác sĩ nhi, hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ đến khám ngoại nhi, phụ khoa nhi hay tiết niệu, khi thấy:
- Con đau, khóc khi đi tiểu, đi tiểu nhiều lần, tiểu dầm trở lại sau thời gian đã khô, nước tiểu có mùi bất thường hoặc có máu; nhất là khi kèm sốt. Ở trẻ nhỏ, sốt không rõ lý do đôi khi là biểu hiện duy nhất của nhiễm khuẩn tiết niệu.
- Bé gái có dịch vàng, xanh, có mùi hôi hoặc có máu từ âm hộ ngoài giai đoạn sơ sinh; ngứa, đỏ kéo dài dù đã bỏ các nguyên nhân kích ứng.
- Hai môi bé của bé gái dính liền vào nhau, che bớt lối vào âm đạo: thường gặp và nhiều khi không cần can thiệp, nhưng nên để bác sĩ đánh giá; không tự tách.
- Bé trai có đầu dương vật hoặc bao quy đầu sưng đỏ, đau, chảy mủ; tia tiểu rất nhỏ, phải rặn mới tiểu được.
- Bao quy đầu bị kéo lùi mà không trả về được, đầu dương vật sưng phù: đi cấp cứu ngay.
- Bìu sưng đau đột ngột, một bên tinh hoàn đau dữ dội, trẻ nôn: đi cấp cứu ngay, không chờ sáng hôm sau.
- Sờ không thấy một hoặc cả hai tinh hoàn trong bìu, hoặc có khối phồng ở bẹn, bìu to lên khi con khóc: cho bác sĩ khám trong các lần khám định kỳ hoặc sớm hơn.
- Có vết bầm, vết thương hay thay đổi bất thường ở vùng kín mà không có lời giải thích rõ ràng, hoặc con kể về việc ai đó chạm vào chỗ riêng tư: đưa con đến cơ sở y tế, giữ bình tĩnh, tin con, và liên hệ tổng đài bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.
Khi đi khám, giải thích trước với con rằng bác sĩ cần xem để giúp con khỏi đau, và bố mẹ sẽ ở bên cạnh suốt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng dung dịch vệ sinh phụ nữ cho bé gái không?
Không nên. Dung dịch vệ sinh của người lớn được làm cho cơ thể đã dậy thì, có thể làm khô và kích ứng da vùng kín của trẻ. Với trẻ nhỏ, nước ấm sạch là đủ. Nếu bác sĩ thấy cần dùng sản phẩm nào, họ sẽ hướng dẫn cụ thể.
Bao giờ thì bao quy đầu của bé trai tuột được hoàn toàn?
Rất khác nhau giữa các trẻ. Nhiều trẻ tuột được dần từ vài tuổi, nhưng không ít trẻ phải đến tuổi dậy thì. Đó là bình thường nếu con tiểu dễ, không đau, không viêm. Đừng cố kéo cho tuột; nếu lo lắng, hỏi bác sĩ nhi ở lần khám định kỳ.
Bé gái bị đỏ rát vùng kín có phải nhiễm nấm không?
Không chắc. Đỏ rát ở trẻ nhỏ thường do kích ứng bởi xà phòng, bồn bọt, khăn ướt có hương, quần bí hoặc lau chưa sạch. Bỏ những nguyên nhân đó và giữ khô thoáng vài ngày. Nếu không đỡ, có dịch bất thường hay mùi hôi, hãy đưa con đi khám.
Có nên tắm bồn bọt cho trẻ nhỏ không?
Thỉnh thoảng thì được, nhưng ngâm lâu trong nước có xà phòng tạo bọt dễ gây kích ứng vùng kín, nhất là ở bé gái, và liên quan tới tiểu buốt. Nếu dùng, cho xà phòng vào cuối buổi tắm, xả lại bằng nước sạch và không ngâm lâu.
Con 4 tuổi vẫn chưa tự lau sạch sau khi đi vệ sinh có bình thường không?
Rất bình thường. Phần lớn trẻ cần người lớn lau lại hoặc kiểm tra đến khoảng 5–6 tuổi, có khi lâu hơn, nhất là sau khi đi đại tiện. Cứ để con tập trước rồi người lớn lau lại, và luôn rửa tay sau khi đi vệ sinh.
Bé trai cần cắt bao quy đầu không?
Cắt bao quy đầu không phải việc bắt buộc với trẻ khoẻ mạnh. Quyết định cắt vì lý do y khoa, như viêm tái đi tái lại hay hẹp có sẹo, do bác sĩ ngoại nhi hoặc tiết niệu đưa ra sau khi khám. Gia đình nên hỏi kỹ lợi ích, nguy cơ và các cách điều trị khác trước khi quyết định.