Khi trẻ nôn và tiêu chảy, mối nguy lớn nhất là mất nước. Việc quan trọng nhất ở nhà là bù nước sớm bằng dung dịch bù nước pha đúng hướng dẫn trên gói, cho uống từng ít một nhưng đều đặn, tiếp tục cho bú mẹ và cho ăn khi trẻ ăn được. WHO coi bù nước bằng đường uống và tiếp tục cho ăn là hai trụ cột chăm trẻ tiêu chảy.
Phần lớn đợt nôn, tiêu chảy ở trẻ nhỏ do vi rút, tự khỏi sau vài ngày. Nhưng trẻ càng nhỏ càng mất nước nhanh, có khi chỉ trong vài giờ. Bài này giúp người lớn nhận biết mức mất nước, bù nước đúng cách, chọn thức ăn khi trẻ đang tiêu chảy, tránh những thức uống làm tiêu chảy nặng hơn, và biết rõ lúc nào phải đưa trẻ đi viện. Bài không chẩn đoán nguyên nhân và không đề cập thuốc; mọi thuốc cho trẻ cần bác sĩ khám và kê.
Nhận biết mức mất nước
Bảng dưới dựa trên cách phân loại mà WHO dùng trong hướng dẫn chăm sóc trẻ bệnh, viết lại cho người chăm ở nhà. Mục đích là biết khi nào cần đi khám, không phải để tự xử lý mức nặng.
| Dấu hiệu | Chưa có dấu hiệu mất nước rõ | Có mất nước | Mất nước nặng |
|---|---|---|---|
| Tỉnh táo | Tỉnh, chơi được | Quấy, kích thích, vật vã | Li bì, lơ mơ, khó đánh thức |
| Mắt | Bình thường | Trũng | Trũng sâu |
| Uống | Uống bình thường | Khát, uống háo hức | Uống kém hoặc không uống được |
| Véo da bụng | Mất ngay | Mất chậm | Mất rất chậm |
| Nước tiểu, tã ướt | Bình thường | Ít hơn hẳn, sẫm màu | Rất ít hoặc không có nhiều giờ |
| Khác | Có nước mắt khi khóc | Môi miệng khô, khóc ít nước mắt, thóp lõm ở trẻ nhỏ | Tay chân lạnh, da nổi vân |
Trẻ có từ hai dấu hiệu ở cột "có mất nước" trở lên cần được nhân viên y tế đánh giá trong ngày. Trẻ có dấu hiệu ở cột "mất nước nặng" cần đi viện ngay hoặc gọi 115. Cách véo da: dùng hai ngón tay véo nhẹ da bụng cạnh rốn, giữ một giây rồi thả, xem nếp da trở về nhanh hay chậm.
Bù nước ở nhà cho trẻ chưa mất nước rõ
Bù nước sớm ngay từ những lần tiêu chảy, nôn đầu tiên giúp phòng mất nước. Cách làm theo nguyên tắc của WHO:
- Tiếp tục cho bú mẹ thường xuyên hơn, kể cả khi trẻ đang nôn. Trẻ bú sữa công thức tiếp tục bú, pha đúng tỉ lệ, không pha loãng.
- Dùng dung dịch bù nước (ORS) mua ở hiệu thuốc, loại độ thẩm thấu thấp mà WHO khuyến nghị. Pha đúng lượng nước ghi trên gói bằng nước sạch đã đun sôi để nguội. Không pha một phần gói, không pha đặc hơn hay loãng hơn, không thêm đường, nước ngọt.
- Cho uống từng thìa nhỏ hoặc từng ngụm, cách vài phút một lần. Uống ồ ạt dễ nôn ra hết.
- Sau mỗi lần đi ngoài lỏng hoặc nôn, cho trẻ uống thêm. Lượng cụ thể theo tuổi có trên hướng dẫn của gói và theo tư vấn của nhân viên y tế.
- Nếu trẻ nôn, đợi khoảng mười phút rồi cho uống lại, chậm hơn.
- Dung dịch đã pha dùng trong ngày, đậy kín, phần thừa sau 24 giờ đổ đi và pha mới.
Trẻ dưới 6 tháng bú mẹ hoàn toàn khi bị tiêu chảy, nôn cần được nhân viên y tế đánh giá sớm và hướng dẫn cụ thể việc bổ sung dung dịch bù nước. Trong tiêu chảy, bác sĩ có thể chỉ định thêm kẽm theo khuyến nghị của WHO; loại và thời gian dùng do bác sĩ quyết định.
Những thức uống nên tránh khi trẻ tiêu chảy
Nước ngọt có ga, nước tăng lực. Quá nhiều đường, ít muối, có thể kéo thêm nước vào ruột làm tiêu chảy nặng hơn. Một số loại còn có caffeine.
Nước ép trái cây đóng hộp, nước trái cây ngọt. Đường cao, có thể làm tiêu chảy kéo dài. Không dùng thay dung dịch bù nước.
Nước uống thể thao. Được pha cho người lớn vận động ra mồ hôi, tỉ lệ đường và muối không phù hợp để bù nước khi tiêu chảy ở trẻ.
Nước đường muối tự pha. Rất dễ pha sai tỉ lệ, đặc quá hay loãng quá đều có hại, nhất là với trẻ nhỏ. Khi không có gói bù nước, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất thay vì tự pha theo công thức truyền miệng.
Nước gạo rang đặc, nước cháo muối mặn. Một số hướng dẫn cũ từng nhắc dịch nấu từ gạo, nhưng tự nấu khó kiểm soát lượng muối; mặn quá gây nguy hiểm. Cháo loãng nấu bình thường dùng làm thức ăn thì tốt, không phải dung dịch bù nước.
Nước lá, trà, thuốc nam cầm tiêu chảy. Không rõ thành phần, có thể kích ứng hoặc độc. Cũng không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ, vì có thể giữ tác nhân trong ruột và gây biến chứng.
Cho trẻ ăn thế nào khi đang nôn, tiêu chảy
Quan niệm cũ là cho ruột "nghỉ", nhịn ăn hoặc chỉ ăn cháo trắng vài ngày. Các khuyến nghị hiện nay ngược lại: tiếp tục cho ăn ngay khi trẻ không còn nôn nhiều, vì ruột cần dinh dưỡng để phục hồi, và nhịn ăn làm trẻ sụt cân, mệt thêm, có nguy cơ hạ đường huyết.
Cho trẻ ăn những món quen thuộc, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ: cháo, cơm nát với thịt, cá, trứng, rau nấu mềm, chuối chín, khoai. Không cần kiêng đạm, kiêng dầu mỡ hoàn toàn, chỉ tránh món quá nhiều mỡ, quá ngọt, đồ chiên rán nặng. Trẻ thường ăn kém trong những ngày đầu; không ép, ưu tiên uống đủ.
Sau khi khỏi, trẻ cần ăn thêm một bữa mỗi ngày trong khoảng một đến hai tuần để bù lại phần thiếu hụt, theo khuyến nghị chung của WHO cho trẻ sau tiêu chảy.
Vệ sinh thức ăn trong những ngày này càng quan trọng: nấu chín, ăn ngay khi còn ấm, không để thức ăn nấu sẵn ngoài nhiệt độ phòng nhiều giờ, rửa tay trước khi chuẩn bị bữa của trẻ. Bình sữa, cốc, thìa của trẻ rửa sạch sau mỗi lần dùng. Nước uống phải là nước đã đun sôi hoặc nước đóng chai còn niêm phong, nhất là sau mưa lũ, khi nguồn nước sinh hoạt có thể bị ô nhiễm.
Với trẻ còn bú mẹ, bú mẹ là thức ăn và thức uống tốt nhất, không ngừng bú. Với trẻ bú sữa công thức, phần lớn không cần đổi sang sữa đặc biệt; nếu tiêu chảy kéo dài, bác sĩ mới cân nhắc.
Nôn mà không tiêu chảy: những tình huống cần chú ý hơn
Nôn kèm tiêu chảy ở trẻ phần lớn là viêm dạ dày ruột do vi rút. Nôn đơn độc, không có tiêu chảy, thì có nhiều nguyên nhân hơn và cần chú ý hơn. Ho nhiều đến mức nôn, say xe, ăn quá no, nôn một hai lần khi bắt đầu sốt là những tình huống thường gặp và thường không nguy hiểm nếu trẻ sau đó tỉnh táo, uống được.
Những tình huống cần đi khám sớm: nôn sau khi bị ngã, va đập đầu, nhất là kèm buồn ngủ, đau đầu, quấy khóc khác thường; nôn vọt kèm đau đầu, cổ cứng, sốt; nôn kèm đau bụng tăng dần; nôn ra dịch xanh; nôn ở trẻ vài tuần tuổi thành tia sau mỗi cữ bú; nôn kèm khát nhiều, tiểu nhiều, thở nhanh sâu, có thể gợi ý rối loạn chuyển hoá như tiểu đường. Nôn sau khi trẻ có thể đã uống nhầm thuốc, hoá chất, ăn phải thức ăn lạ thì gọi 115 hoặc đưa đi ngay, mang theo vỏ bao bì.
Khi trẻ nôn, giữ trẻ ngồi hoặc nằm nghiêng để chất nôn không tràn vào đường thở, lau sạch miệng mũi. Sau khi nôn, cho trẻ nghỉ một chút rồi bắt đầu cho uống từng ngụm nhỏ, tăng dần khi trẻ giữ được. Không cố cho trẻ ăn ngay bữa lớn, cũng không cho uống thuốc chống nôn khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Phòng lây trong nhà và lúc nào trẻ đi học lại
Nhiều tác nhân gây tiêu chảy lây qua tay, đồ dùng, thức ăn, đặc biệt các vi rút đường ruột có thể sống lâu trên bề mặt. Người chăm trẻ rửa tay bằng xà phòng sau khi thay tã, dọn chất nôn, trước khi chế biến thức ăn và trước khi cho trẻ ăn. Dung dịch rửa tay có cồn không đủ với một số vi rút đường ruột, xà phòng và nước vẫn là cách chính.
Dọn chất nôn, phân bằng găng tay hoặc túi nilon, lau bề mặt bằng chất tẩy rửa gia dụng theo hướng dẫn trên nhãn, giặt riêng quần áo, khăn bẩn. Không để trẻ ốm dùng chung khăn, cốc với người khác.
Phần quyết định khi nào cho trẻ đi nhà trẻ lại và cách phòng lây ở nhóm trẻ đã có bài riêng ở chuyên trang trông trẻ. Với tiêu chảy do rota, vắc xin uống trong những tháng đầu đời giúp phòng thể nặng; thông tin chi tiết ở chuyên trang tiêm chủng.
Đi viện ngay hoặc gọi 115 khi
Không chờ "để xem thêm" khi trẻ có bất kỳ dấu hiệu nào sau:
- Dấu hiệu mất nước nặng: li bì, khó đánh thức, mắt trũng sâu, không uống được, véo da mất rất chậm, không tiểu nhiều giờ.
- Nôn tất cả mọi thứ, không giữ được dung dịch bù nước.
- Nôn ra dịch xanh, nôn ra máu, bụng chướng căng, đau bụng dữ dội.
- Phân có máu, phân nhầy máu.
- Trẻ dưới 6 tháng bị tiêu chảy, nôn nhiều; trẻ dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên.
- Sốt cao, co giật, hoặc thở nhanh, thở sâu bất thường.
- Tiêu chảy kéo dài trên khoảng 14 ngày, hoặc trẻ sụt cân rõ.
Trên đường đi, tiếp tục cho trẻ uống từng ngụm dung dịch bù nước nếu trẻ tỉnh và nuốt được, cho bú mẹ nếu trẻ còn bú. Mang theo tã có phân bất thường hoặc ảnh chụp, và ghi lại số lần nôn, đi ngoài, lần cuối trẻ đi tiểu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nôn thì có nên cho uống dung dịch bù nước không?
Có. Nôn không phải lý do ngừng bù nước, chỉ cần cho uống chậm hơn: từng thìa nhỏ, cách vài phút. Phần lớn trẻ vẫn giữ được một lượng đáng kể. Nếu trẻ nôn tất cả và có dấu hiệu mất nước, cần đi viện để được bù dịch theo đường khác.
Trẻ không chịu uống dung dịch bù nước vì vị mặn thì làm sao?
Thử cho uống bằng thìa, bằng cốc nhỏ, uống lạnh vừa phải nếu trẻ thích, hoặc chia rất nhỏ. Không pha thêm đường hay nước trái cây vào vì làm sai tỉ lệ. Trẻ đang mất nước thường chịu uống hơn; nếu trẻ từ chối hoàn toàn và có dấu hiệu mất nước, đưa đi khám.
Có cần nhịn ăn để ruột nghỉ khi trẻ tiêu chảy không?
Không. Các khuyến nghị hiện nay khuyên tiếp tục cho ăn ngay khi trẻ hết nôn nhiều. Nhịn ăn làm trẻ mệt, sụt cân và hồi phục chậm. Chọn món dễ tiêu, chia nhỏ bữa.
Trẻ đi ngoài bao nhiêu lần một ngày thì gọi là tiêu chảy?
Theo định nghĩa thường dùng, tiêu chảy là đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước từ ba lần trở lên trong một ngày, hoặc nhiều hơn hẳn so với bình thường của chính trẻ. Trẻ bú mẹ vốn đi phân lỏng nhiều lần, nên so với nhịp thường ngày của bé.
Men vi sinh có giúp trẻ hết tiêu chảy nhanh hơn không?
Một số chủng men vi sinh đã được nghiên cứu cho tiêu chảy cấp ở trẻ, với kết quả không thống nhất. Không có men vi sinh nào thay được bù nước. Việc dùng hay không nên hỏi bác sĩ.
Trẻ tiêu chảy có cần ngừng sữa công thức không?
Phần lớn trẻ không cần ngừng hay đổi sữa, chỉ cần pha đúng tỉ lệ và bù nước song song. Nếu tiêu chảy kéo dài nhiều ngày hoặc nặng lên mỗi khi uống sữa, bác sĩ sẽ đánh giá và hướng dẫn cụ thể.