Trẻ được coi là sốt khi nhiệt độ cơ thể từ 38°C trở lên. Sốt là phản ứng của cơ thể khi chống lại nhiễm trùng, phần lớn do vi rút và tự lui sau vài ngày. Mục tiêu khi chăm trẻ sốt là giúp trẻ dễ chịu, đủ nước và theo dõi dấu hiệu nặng, không phải kéo nhiệt độ về bình thường bằng mọi giá.
Có một ngoại lệ không được quên: trẻ dưới 3 tháng tuổi có nhiệt độ từ 38°C trở lên cần được đưa đi khám ngay, kể cả khi trông vẫn khoẻ. Bài này hướng dẫn đo nhiệt độ đúng theo tuổi, những việc nên làm và nên tránh khi trẻ sốt ở nhà, vì sao độ cao của sốt không phải thước đo duy nhất của bệnh nặng, và danh sách dấu hiệu phải đi khám ngay. Việc dùng thuốc hạ sốt, loại nào và bao nhiêu, cần theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ dựa trên cân nặng của trẻ; bài không nêu lượng thuốc.
Sốt là gì và vì sao không cần sợ sốt
Thân nhiệt được một vùng trong não gọi là vùng dưới đồi điều chỉnh, giống như bộ điều nhiệt. Khi cơ thể gặp vi rút hay vi khuẩn, các chất do hệ miễn dịch tiết ra làm bộ điều nhiệt đặt mức cao hơn. Cơ thể tìm cách đạt mức mới bằng cách co mạch ngoài da, run, nên lúc sốt đang lên trẻ thường tay chân lạnh, rét run, nổi da gà. Khi sốt lui, mạch giãn ra, trẻ vã mồ hôi.
Sốt giúp hệ miễn dịch làm việc hiệu quả hơn và làm nhiều tác nhân nhân lên chậm hơn. Sốt do nhiễm trùng thông thường không tự gây tổn thương não; nhiệt độ tăng tới mức nguy hiểm cho não chủ yếu xảy ra trong say nóng, sốc nhiệt, khi cơ thể không thể toả nhiệt, chứ không phải trong sốt thông thường. Các hiệp hội nhi khoa như AAP dùng cụm từ "sợ sốt" để nói về nỗi lo quá mức của cha mẹ, dẫn tới đánh thức trẻ dậy uống thuốc, dùng thuốc sai, lau người bằng nước lạnh.
Điều đáng lo không phải con số trên nhiệt kế, mà là nguyên nhân gây sốt và tình trạng chung của trẻ. Một trẻ sốt 39,5°C nhưng sau khi hạ sốt lại chơi, ăn, cười có thể ít đáng lo hơn một trẻ sốt 38,3°C mà li bì, thở nhanh, bỏ ăn.
Sốt sau tiêm vắc xin có đặc điểm và cách theo dõi riêng, đã có bài ở chuyên trang tiêm chủng; ở đây nói về sốt do ốm thông thường.
Đo nhiệt độ cho đúng theo tuổi
Nhiệt kế điện tử là lựa chọn được khuyên dùng. Nhiệt kế thuỷ ngân không nên dùng cho trẻ vì nguy cơ vỡ và nhiễm độc thuỷ ngân. Sờ trán bằng tay không đủ chính xác.
| Cách đo | Phù hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hậu môn (nhiệt kế điện tử) | Trẻ dưới khoảng 3 tuổi, nhất là dưới 3 tháng, theo khuyến nghị của AAP | Chính xác nhất ở trẻ nhỏ; bôi trơn đầu nhiệt kế, đưa vào nông, giữ chặt, dùng nhiệt kế riêng |
| Nách | Mọi lứa tuổi, dùng để sàng lọc | Thường thấp hơn nhiệt độ thật; kẹp sát, da nách khô. Nếu nghi sốt ở trẻ nhỏ, đo lại bằng cách khác chính xác hơn |
| Tai (hồng ngoại) | Thường dùng cho trẻ trên khoảng 6 tháng | Kéo vành tai đúng hướng; ráy tai, ống tai nhỏ làm sai lệch |
| Trán (hồng ngoại) | Nhiều lứa tuổi, tiện lợi | Độ chính xác phụ thuộc thiết bị và cách đo; mồ hôi, gió làm sai lệch |
| Miệng | Trẻ lớn, khoảng 4–5 tuổi trở lên ngậm được | Không đo ngay sau khi ăn uống nóng lạnh |
Đo khi trẻ nằm yên, không vừa tắm, không vừa ủ chăn. Ghi lại giờ đo, cách đo, nhiệt độ và thuốc đã dùng nếu có. Bảng ghi này giúp bác sĩ hiểu diễn tiến sốt hơn bất cứ mô tả nào.
Không cần đánh thức trẻ đang ngủ yên để đo nhiệt độ hay cho uống thuốc hạ sốt, trừ khi bác sĩ dặn khác. Giấc ngủ giúp trẻ hồi phục.
Chăm trẻ sốt tại nhà: những việc nên làm
Những việc dưới đây áp dụng cho trẻ trên 3 tháng, không có dấu hiệu nặng ở cuối bài:
- Mặc đồ mỏng, thoáng, đắp chăn mỏng nếu trẻ thấy lạnh. Khi trẻ đang rét run, có thể đắp nhẹ cho dễ chịu, rồi bỏ bớt khi trẻ hết run.
- Giữ phòng thoáng mát vừa phải, không đóng kín cửa, không để quạt hay điều hoà thổi thẳng vào trẻ.
- Cho uống đủ: bú mẹ nhiều hơn với trẻ còn bú; trẻ lớn uống nước, sữa, nước canh, ăn cháo, trái cây mọng nước. Sốt làm mất nước qua da và hơi thở nhiều hơn.
- Cho nghỉ ngơi, không ép ăn nhiều; trẻ thường ăn ít khi sốt, lấy lại sau khi khỏi.
- Theo dõi nhiệt độ, nhịp thở, lượng nước tiểu, mức tỉnh táo, phát ban, vài giờ một lần hoặc khi thấy trẻ thay đổi.
- Dùng thuốc hạ sốt khi trẻ khó chịu, đúng loại và đúng lượng theo cân nặng như bác sĩ, dược sĩ đã hướng dẫn. Đọc kỹ thành phần để không dùng hai sản phẩm trùng hoạt chất. Không dùng aspirin cho trẻ em khi không có chỉ định của bác sĩ.
Lau người bằng khăn ấm có thể giúp trẻ thấy dễ chịu hơn, nhưng các hướng dẫn hiện nay không khuyên dùng nó như cách chính để hạ sốt, và nếu trẻ run, khó chịu khi lau thì nên dừng.
Những việc nên tránh khi trẻ sốt
Ủ kín, đắp chăn dày cho "ra mồ hôi". Làm trẻ khó toả nhiệt, nhiệt độ có thể tăng thêm, trẻ mất nước nhiều hơn. Đây là thói quen nên bỏ.
Lau người bằng cồn, rượu, nước đá, nước lạnh. Cồn có thể hấp thu qua da và hơi cồn bị hít vào, gây ngộ độc ở trẻ nhỏ. Nước lạnh, nước đá làm trẻ rét run, co mạch, khó chịu hơn mà không giúp hạ sốt bền.
Đánh thức trẻ dậy để cho uống thuốc theo giờ. Nếu trẻ ngủ yên, thở bình thường, không cần đánh thức chỉ để hạ sốt.
Cạo gió, chích lể, đắp lá, đắp trứng gà lên người. Gây trầy da, nhiễm trùng, bỏng, che lấp phát ban và làm chậm đi khám.
Dùng kháng sinh còn thừa, thuốc người lớn chia nhỏ. Phần lớn sốt do vi rút, kháng sinh không có tác dụng. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ khám và kê.
Kiêng tắm, kiêng gió suốt nhiều ngày. Trẻ sốt vẫn có thể được lau người, tắm nhanh bằng nước ấm khi thấy khoẻ hơn, trong phòng kín gió, giúp trẻ sạch sẽ, dễ chịu.
Co giật do sốt: việc làm trong lúc trẻ đang co giật
Một số trẻ từ khoảng 6 tháng đến 5 tuổi có thể co giật khi sốt, thường lúc nhiệt độ tăng nhanh. Phần lớn cơn co giật do sốt ngắn, dưới vài phút, tự hết, và không để lại tổn thương não. Dù vậy, chứng kiến con co giật là trải nghiệm rất đáng sợ, nên người lớn cần biết trước phải làm gì.
Trong lúc trẻ co giật: giữ bình tĩnh, đặt trẻ nằm nghiêng trên mặt phẳng an toàn, dọn đồ cứng, đồ sắc xung quanh, nới lỏng quần áo ở cổ. Không cho bất cứ thứ gì vào miệng trẻ, không cạy răng, không đổ nước hay thuốc, không giữ chặt tay chân, không bấm huyệt hay chích lể. Xem giờ để biết cơn kéo dài bao lâu, và nếu được, nhờ người khác quay lại một đoạn video ngắn cho bác sĩ.
Gọi 115 khi cơn co giật kéo dài quá năm phút, trẻ co giật lần đầu, trẻ khó thở hoặc tím tái, trẻ không tỉnh lại sau cơn, co giật lặp lại, hoặc trẻ dưới 6 tháng. Sau mọi cơn co giật lần đầu, trẻ cần được bác sĩ khám để tìm nguyên nhân gây sốt và loại trừ các bệnh nặng như viêm màng não.
Dùng thuốc hạ sốt sớm không được chứng minh là ngăn được co giật do sốt. Đó là lý do không cần đánh thức trẻ suốt đêm để uống thuốc với mục đích này.
Gọi bác sĩ hoặc đến khám: chuẩn bị gì để được tư vấn nhanh
Khi trẻ sốt, những thông tin sau giúp bác sĩ đánh giá nhanh và chính xác, dù là gọi điện hỏi hay đưa đến khám:
- Tuổi và cân nặng gần nhất của trẻ. Cân nặng quyết định lượng thuốc hạ sốt nếu cần dùng.
- Sốt từ khi nào, cao nhất bao nhiêu, đo bằng cách nào. Mang theo bảng ghi nhiệt độ.
- Thuốc đã dùng: tên, lượng, giờ cho uống. Mang theo vỏ hộp, chai thuốc.
- Biểu hiện đi kèm: ho, sổ mũi, nôn, tiêu chảy, phát ban, đau tai, tiểu buốt, quấy khi đi tiểu.
- Ăn uống và tiểu tiện: trẻ uống được bao nhiêu, số lần đi tiểu hay số tã ướt trong ngày.
- Người xung quanh có ốm không, trẻ vừa đi đâu, có tiêm vắc xin gần đây không, trong nhà hay khu phố có ai sốt xuất huyết không.
Chuẩn bị sẵn những thông tin này cũng giúp người lớn bình tĩnh hơn. Khi kể cho bác sĩ, mô tả trẻ khi đã hạ sốt trông thế nào: có chơi, có cười, có ăn không. Đó là thông tin bác sĩ đặc biệt quan tâm.
Dấu hiệu phải đi khám ngay hoặc gọi 115
Đây là danh sách nên dán ở chỗ dễ thấy, cho cả người trông trẻ. Đi khám ngay khi:
- Trẻ dưới 3 tháng tuổi có nhiệt độ từ 38°C trở lên, bất kể trẻ trông thế nào.
- Trẻ li bì, khó đánh thức, lơ mơ, hoặc kích thích vật vã, khóc không dỗ được.
- Thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, thở rên, tím môi.
- Phát ban dạng chấm, mảng đỏ tím không mất màu khi ấn cốc thuỷ tinh trong lên trên.
- Cổ cứng, đau đầu dữ dội, sợ ánh sáng, thóp phồng ở trẻ nhỏ.
- Không uống được, nôn tất cả, tiểu rất ít, khóc không có nước mắt.
- Sốt trên khoảng 3 ngày, sốt lại sau khi đã cắt sốt, hoặc sốt kèm đau bụng, chảy máu cam, chảy máu chân răng trong mùa sốt xuất huyết.
- Co giật kéo dài, co giật lần đầu, hoặc trẻ không tỉnh lại sau cơn: gọi 115.
Trẻ có bệnh nền như tim bẩm sinh, bệnh máu, suy giảm miễn dịch, đang điều trị ung thư thì cần liên hệ bác sĩ điều trị ngay khi sốt, không chờ theo dõi tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sốt bao nhiêu độ thì phải uống thuốc hạ sốt?
Không có một con số bắt buộc. Nhiều hướng dẫn nhi khoa khuyên dùng thuốc hạ sốt khi trẻ khó chịu, mệt, đau, quấy, thay vì chỉ dựa vào nhiệt độ. Loại thuốc, lượng theo cân nặng và khoảng cách giữa các lần dùng cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Uống thuốc hạ sốt rồi mà trẻ vẫn sốt có sao không?
Thuốc hạ sốt thường làm nhiệt độ giảm một phần chứ không phải luôn về bình thường, và sốt có thể lên lại sau vài giờ. Điều đó không có nghĩa bệnh nặng. Quan trọng hơn là trẻ có tỉnh táo, uống được, chơi được khi nhiệt độ đã giảm hay không.
Có nên dùng miếng dán hạ sốt không?
Miếng dán làm mát vùng trán có thể tạo cảm giác dễ chịu nhưng hầu như không làm giảm thân nhiệt. Với trẻ nhỏ, miếng dán có thể bong ra, che mũi miệng gây nguy cơ ngạt. Không nên dựa vào nó.
Sốt cao có làm trẻ bị ảnh hưởng não không?
Sốt do nhiễm trùng thông thường không tự gây tổn thương não. Điều có thể ảnh hưởng tới não là nguyên nhân gây sốt, như viêm màng não, viêm não, hay tình trạng say nóng. Vì vậy cần để ý các dấu hiệu nặng hơn là chỉ nhìn con số.
Trẻ sốt có cho đi nhà trẻ được không?
Trẻ đang sốt thường nên nghỉ ở nhà để hồi phục và tránh lây cho bạn. Thời điểm cho đi gửi lại và cách phối hợp với nơi trông trẻ có bài riêng ở chuyên trang trông trẻ.
Vì sao bác sĩ hỏi trẻ có sốt kèm phát ban không?
Phát ban đi kèm sốt giúp bác sĩ định hướng nguyên nhân, từ những bệnh lành tính tới những bệnh cần xử trí gấp như nhiễm trùng huyết do não mô cầu hay sốt xuất huyết. Chụp ảnh ban lúc rõ nhất để cho bác sĩ xem.