Sổ mũi, nghẹt mũi ở trẻ nhỏ phần lớn do cảm lạnh, thường kéo dài khoảng 7 đến 10 ngày rồi tự hết. Việc làm có ích nhất ở nhà là nhỏ nước muối sinh lý để làm loãng dịch mũi, hút nhẹ nhàng khi cần, nhất là trước khi bú và trước khi ngủ. Thuốc nhỏ mũi co mạch, thuốc cảm không kê đơn không được khuyên dùng cho trẻ nhỏ khi không có chỉ định.
Trẻ dưới vài tháng tuổi thở chủ yếu bằng mũi, nên nghẹt mũi làm bé khó bú, khó ngủ hơn trẻ lớn. Bài này giải thích vì sao trẻ hay nghẹt mũi, hướng dẫn từng bước nhỏ mũi và hút mũi an toàn, giải đáp chuyện dịch mũi đổi màu, những việc nên tránh như hút mũi bằng miệng hay nhỏ sữa mẹ vào mũi, và các dấu hiệu cho thấy không chỉ là sổ mũi đơn thuần.
Vì sao trẻ nhỏ hay sổ mũi, nghẹt mũi
Niêm mạc mũi sản xuất dịch nhầy để giữ ẩm và bắt bụi, vi khuẩn, vi rút. Khi bị cảm, vi rút làm niêm mạc sưng lên và tiết nhiều dịch hơn, gây sổ mũi, nghẹt mũi, hắt hơi. Trẻ dưới 5 tuổi có thể bị cảm nhiều đợt trong năm, nhất là năm đầu đi nhà trẻ, vì hệ miễn dịch đang lần lượt gặp từng loại vi rút.
Trẻ sơ sinh có lỗ mũi nhỏ, chỉ cần một lượng dịch nhỏ hay một chút sưng niêm mạc là đã nghe tiếng thở khụt khịt. Nhiều trẻ sơ sinh khoẻ mạnh vẫn thở khò khè ở mũi trong những tuần đầu dù không ốm, do dịch ối còn sót lại, mũi hẹp, không khí khô. Nếu bé vẫn bú tốt, không thở nhanh, không sốt, tiếng khò khè này thường tự đỡ.
Những nguyên nhân khác của sổ mũi kéo dài ở trẻ lớn hơn: viêm mũi dị ứng với bụi nhà, lông thú, phấn hoa; khói thuốc lá và khói bếp; viêm xoang sau cảm; và ở trẻ nhỏ, một dị vật nhét vào mũi, thường gây chảy dịch hôi ở một bên. Mỗi nguyên nhân có cách xử lý riêng, cần bác sĩ phân biệt.
Dịch mũi chảy xuống họng khi nằm là lý do trẻ hay ho về đêm và sáng sớm trong đợt cảm. Làm sạch mũi trước khi ngủ thường giúp giảm ho đêm.
Nhỏ nước muối sinh lý và hút mũi đúng cách
Nước muối sinh lý 0,9% mua ở hiệu thuốc, loại đóng lọ nhỏ hoặc ống dùng một lần, là thứ an toàn để làm loãng dịch mũi. Các bước cho trẻ nhỏ:
- Rửa tay sạch. Chuẩn bị nước muối sinh lý ở nhiệt độ phòng, khăn mềm, dụng cụ hút mũi đã rửa sạch nếu dùng.
- Đặt bé nằm ngửa hoặc nghiêng, đầu hơi nghiêng sang một bên; với bé quấy, nhờ người thứ hai giữ nhẹ đầu.
- Nhỏ vài giọt nước muối vào lỗ mũi phía trên, đợi khoảng nửa phút đến một phút để dịch loãng ra. Bé có thể hắt hơi, đẩy dịch ra ngoài.
- Lau dịch chảy ra bằng khăn mềm. Nếu dịch còn đặc, dùng dụng cụ hút mũi dạng bóp: bóp xẹp bóng trước, đặt đầu hút nhẹ ở cửa mũi, không đưa sâu vào trong, thả tay từ từ để hút.
- Làm tương tự với bên mũi còn lại. Rửa sạch dụng cụ bằng nước ấm và xà phòng, để khô.
Làm trước khi bú và trước khi ngủ là thời điểm có ích nhất. Hút quá nhiều lần trong ngày có thể làm niêm mạc mũi sưng, kích ứng thêm; chỉ hút khi bé thật sự nghẹt. Không dùng bình xịt áp lực mạnh hay rửa mũi bằng lượng nước lớn cho trẻ nhỏ khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
Trẻ lớn biết xì mũi thì dạy trẻ xì nhẹ từng bên, không bịt cả hai bên rồi xì mạnh, sau đó rửa tay.
Màu dịch mũi nói gì và không nói gì
Nhiều gia đình nghĩ dịch mũi chuyển xanh, vàng là "nhiễm trùng" và cần kháng sinh. Thực tế không đơn giản như vậy.
| Dịch mũi | Thường gặp khi | Có cần lo không |
|---|---|---|
| Trong, loãng | Mấy ngày đầu cảm, viêm mũi dị ứng | Thường không |
| Trắng đục, đặc dần | Giữa đợt cảm | Thường không |
| Vàng, xanh | Giai đoạn sau của cảm lạnh do vi rút, do tế bào bạch cầu và chất của chúng | Không tự nó là dấu hiệu nhiễm khuẩn; cần xét thêm thời gian và triệu chứng khác |
| Có vệt máu nhỏ | Niêm mạc khô, hút hoặc lau nhiều, trẻ ngoáy mũi | Thường không nếu ít và tự hết; chảy máu nhiều, kéo dài thì đi khám |
| Một bên, mùi hôi | Có thể có dị vật trong mũi | Cần khám, không tự gắp |
Điều đáng chú ý hơn màu sắc là thời gian và các dấu hiệu đi kèm: sổ mũi kéo dài trên khoảng 10 đến 14 ngày không đỡ, hoặc đang đỡ lại nặng lên kèm sốt, đau mặt, đau tai, là lúc nên đi khám để bác sĩ xem có viêm xoang, viêm tai giữa hay không. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ xác định có nhiễm khuẩn.
Những việc nên tránh khi trẻ nghẹt mũi
Hút mũi cho trẻ bằng miệng người lớn. Cách làm truyền thống ở nhiều nơi. Nó đưa vi khuẩn, vi rút từ miệng người lớn tới trẻ và ngược lại, khó kiểm soát lực hút. Dụng cụ hút mũi rửa được an toàn hơn.
Nhỏ sữa mẹ vào mũi. Sữa mẹ rất tốt khi bé bú, nhưng nhỏ vào mũi có thể đọng lại, là môi trường cho vi khuẩn phát triển. Nước muối sinh lý là lựa chọn phù hợp.
Dùng thuốc nhỏ mũi co mạch, thuốc nhỏ mũi của người lớn. Thuốc co mạch có thể gây tác dụng phụ ở trẻ nhỏ và làm nghẹt mũi nặng lên khi dùng kéo dài. Chỉ dùng khi bác sĩ kê cho trẻ, đúng thời gian.
Bôi dầu gió, dầu tràm, dầu có long não lên mũi, dưới mũi. Có thể gây kích ứng đường thở, co thắt thanh quản ở trẻ nhỏ, độc nếu nuốt phải. Không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi.
Xông hơi nồi nước nóng. Nguy cơ bỏng rất thật. Không khí ẩm vừa phải trong phòng, tắm nước ấm, nhỏ nước muối đã đủ giúp dịch loãng.
Ngoáy sâu bằng tăm bông. Dễ đẩy dịch vào sâu hơn, gây trầy, chảy máu. Chỉ lau phần dịch ở cửa mũi.
Giúp trẻ dễ bú, dễ ngủ khi nghẹt mũi
Với trẻ còn bú, làm sạch mũi ngay trước cữ bú. Cho bú với tư thế đầu cao hơn bụng một chút, cho bé nghỉ giữa chừng khi thấy bé nhả ra để thở. Bé có thể bú ít hơn mỗi cữ, nên cho bú nhiều cữ hơn. Đếm tã ướt để chắc bé vẫn nhận đủ sữa.
Khi ngủ, trẻ dưới 12 tháng vẫn nằm ngửa trên mặt phẳng, không kê gối hay nêm cao đầu, kể cả khi nghẹt mũi. Trẻ lớn hơn có thể kê đầu cao một chút nếu thấy dễ chịu. Không cho trẻ ngủ chung giường với người lớn chỉ vì muốn để ý trẻ thở; có thể đặt nôi cạnh giường.
Không khí quá khô làm dịch mũi đặc hơn, nhất là phòng điều hoà và những ngày hanh khô ở miền Bắc. Máy tạo ẩm hơi nước mát có thể giúp, với điều kiện dùng nước sạch, vệ sinh hằng ngày để không thành nơi nấm mốc phát triển, và đặt xa tầm tay trẻ. Máy tạo ẩm hơi nóng không được khuyên dùng vì nguy cơ bỏng. Những ngày nồm ẩm thì ngược lại, cần giảm ẩm, chống mốc.
Cho trẻ uống đủ nước, ăn uống bình thường theo khả năng. Đợt cảm là lúc tránh tuyệt đối khói thuốc lá trong nhà.
Cảm lạnh hay viêm mũi dị ứng: phân biệt để chăm cho đúng
Trẻ sổ mũi kéo dài nhiều tuần, cứ hết đợt này lại sang đợt khác, có khi không phải cảm mà là viêm mũi dị ứng. Hai tình trạng chăm khác nhau, và chẩn đoán là việc của bác sĩ. Bảng giúp quan sát:
| Đặc điểm | Thường gợi ý cảm lạnh | Thường gợi ý viêm mũi dị ứng |
|---|---|---|
| Thời gian | Khoảng 7–10 ngày rồi đỡ | Kéo dài nhiều tuần, lặp lại theo mùa hoặc theo nơi ở |
| Sốt | Có thể sốt nhẹ những ngày đầu | Không sốt |
| Dịch mũi | Trong rồi đặc, có thể vàng xanh | Thường trong, loãng |
| Hắt hơi, ngứa | Hắt hơi vài ngày đầu | Hắt hơi thành tràng, ngứa mũi, dụi mũi, ngứa mắt |
| Hoàn cảnh | Người xung quanh cũng ốm | Nặng hơn khi dọn nhà, gần vật nuôi, mùa nồm, có khói |
| Tiền sử | Không đặc biệt | Trẻ hoặc người nhà có chàm, hen, viêm mũi dị ứng |
Trẻ hay dụi mũi lên trên đến mức có một vết nhăn ngang sống mũi, quầng thâm dưới mắt, hay thở miệng khi ngủ, ngáy, cũng là những điều nên kể với bác sĩ. Với viêm mũi dị ứng, giảm tiếp xúc với yếu tố gây dị ứng như bụi nhà, nấm mốc, khói thuốc là phần quan trọng; thuốc, nếu cần, do bác sĩ kê sau khi khám.
Khi nào đi khám, khi nào đi khám ngay
Hẹn khám khi sổ mũi kéo dài hơn khoảng hai tuần, dịch một bên có mùi hôi, trẻ đau tai, kéo tai, chảy dịch tai, hoặc trẻ hay sổ mũi, hắt hơi kéo dài theo mùa. Đi khám ngay hoặc gọi 115 khi:
- Trẻ dưới 3 tháng có nhiệt độ từ 38°C trở lên.
- Thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, thở rên, tím môi.
- Bé bỏ bú hoặc bú rất ít vì không thở được, tã ướt ít hẳn.
- Li bì, khó đánh thức, quấy khóc không dỗ được.
- Sốt cao kéo dài trên hai đến ba ngày, hoặc đang đỡ lại sốt trở lại.
- Sưng đỏ quanh mắt, mi mắt, đau vùng mặt kèm sốt.
- Co giật, ngưng thở, tím tái: gọi 115.
Nghẹt mũi đơn thuần hiếm khi nguy hiểm; dấu hiệu nằm ở nhịp thở, cách bú và mức tỉnh táo của trẻ. Đếm nhịp thở khi trẻ nằm yên là cách theo dõi tốt nhất ở nhà, cách đếm có trong bài về trẻ dưới 5 tuổi bị ho trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự pha nước muối nhỏ mũi cho trẻ ở nhà không?
Không nên. Nước muối tự pha khó đúng nồng độ, khó đảm bảo vô khuẩn, có thể gây xót, kích ứng hoặc nhiễm khuẩn. Nước muối sinh lý 0,9% đóng lọ hoặc ống nhỏ bán ở hiệu thuốc rẻ, dễ mua và an toàn hơn.
Nhỏ nước muối sinh lý hằng ngày có hại không?
Dùng khi trẻ nghẹt mũi, sổ mũi là an toàn với phần lớn trẻ. Không cần nhỏ thường xuyên khi trẻ không có triệu chứng. Hút mũi thì nên hạn chế số lần, vì hút quá nhiều làm niêm mạc sưng thêm.
Trẻ sổ mũi có lây cho em bé trong nhà không?
Vi rút gây cảm lây qua dịch mũi, giọt bắn và tay. Rửa tay sau khi lau mũi, không để trẻ ốm áp mặt vào em bé, vứt khăn giấy đã dùng ngay, và lau sạch đồ chơi chung giúp giảm lây.
Sổ mũi kéo dài có phải viêm xoang không?
Không nhất thiết. Trẻ có thể bị nhiều đợt cảm nối tiếp nhau trông như sổ mũi liên tục. Viêm xoang được nghĩ tới khi sổ mũi, nghẹt mũi kéo dài không đỡ sau khoảng mười ngày, hoặc nặng lên sau khi đã đỡ, kèm sốt. Cần bác sĩ khám để xác định.
Trẻ hay kéo tai khi sổ mũi có sao không?
Kéo tai có thể do mọc răng, buồn ngủ, hoặc thói quen. Nhưng nếu trẻ kéo tai kèm sốt, quấy nhiều, khó ngủ, chảy dịch tai sau một đợt cảm, có thể là viêm tai giữa, nên đi khám.
Cho trẻ ra ngoài trời khi sổ mũi có được không?
Được, nếu trẻ không sốt, không mệt và thời tiết không quá khắc nghiệt. Không khí ngoài trời thoáng thường dễ chịu hơn phòng kín. Mặc đồ phù hợp nhiệt độ và tránh nơi đông người để không lây cho trẻ khác.