Phần lớn trẻ biếng ăn khoẻ mạnh ăn khá hơn khi người lớn sửa ba thứ: để con thật sự đói lúc ngồi vào bữa, giữ bữa ăn ngắn và dễ chịu, và thôi ép. Không có mẹo nào biến một đứa trẻ thành "ăn giỏi" sau vài ngày, và cũng không nên kỳ vọng vậy; mục tiêu thực tế là bữa ăn bớt căng thẳng, con ăn đủ theo nhu cầu của chính mình, và người lớn bớt lo.
Dưới đây là 14 việc cụ thể, chia thành bốn nhóm: nhịp bữa, chỗ ngồi và thời lượng, thứ đặt trên đĩa, lời nói trong bữa. Cuối bài là những "mẹo" phổ biến nhưng nên bỏ, và cách theo dõi để biết mình đang đi đúng hướng. Nếu con có dấu hiệu bệnh lý như sụt cân, nôn nhiều, khó nuốt, hãy đưa con đi khám trước khi thử bất cứ điều gì.
Trước khi dùng mẹo: con biếng ăn thật hay kỳ vọng của người lớn quá cao
Rất nhiều trẻ được gọi là biếng ăn thực ra ăn đủ cho nhu cầu của mình. Dạ dày trẻ nhỏ chỉ to cỡ nắm tay của chính trẻ, và khẩu phần một bữa của trẻ 1–3 tuổi nhỏ hơn nhiều so với hình dung của người lớn. Một bát cháo đầy do bà múc có thể là lượng của hai ba bữa. Khi người lớn đặt chỉ tiêu "hết bát", mỗi bữa không hết đều thành "biếng ăn".
Sức ăn của trẻ cũng lên xuống mạnh giữa các ngày: hôm nay ăn rất ít, mai lại ăn nhiều, cả tuần cộng lại thì đủ. Trẻ khoẻ có khả năng tự điều chỉnh lượng ăn theo nhu cầu năng lượng khá tốt, nếu người lớn không can thiệp quá nhiều vào khả năng ấy.
Cách kiểm đơn giản nhất là mở sổ theo dõi sức khoẻ của con và xem đường cân nặng, chiều cao qua nhiều lần đo. Nếu đường đó đi đều theo kênh của con, con đang ăn đủ, dù mỗi bữa trông ít. Nếu đường đó chững lại, đi ngang hoặc cắt xuống, việc cần làm là đi khám, không phải tìm thêm mẹo. Đừng đặt con cạnh cân nặng của con nhà hàng xóm; mỗi trẻ lớn theo đường riêng.
Nhóm 1 — Nhịp bữa: con phải đói khi ngồi vào bàn
1. Giờ ăn cố định. Ba bữa chính và hai hoặc ba bữa phụ vào giờ gần như giống nhau mỗi ngày. Cơ thể trẻ quen nhịp sẽ đói đúng lúc. Với trẻ 1–5 tuổi, khoảng cách giữa hai lần ăn thường khoảng hai đến ba giờ.
2. Giữa các bữa chỉ có nước lọc. Một hộp sữa, vài cái bánh, một cốc nước ngọt "cho đỡ đói" lúc mười giờ là đủ làm hỏng bữa trưa. Sữa và đồ ăn vặt được đưa vào thành bữa phụ có giờ, không rải rác cả ngày.
3. Sữa đặt sau bữa, không trước bữa. Với trẻ trên 1 tuổi, sữa uống ngay trước bữa là nguyên nhân thường gặp nhất của việc chê cơm. Dời cữ sữa ra sau bữa ăn hoặc vào bữa phụ cách bữa chính hai giờ.
4. Vận động trước bữa. Một buổi chơi ngoài trời, đi bộ, chạy nhảy trước bữa giúp trẻ đói tự nhiên hơn mọi lời dỗ. Trẻ ngồi một chỗ cả buổi chiều thường ăn tối ít.
Nhóm 2 — Chỗ ngồi và thời lượng bữa ăn
5. Một chỗ ngồi cố định. Ghế ăn có tựa lưng, chân có chỗ đặt, ngồi ngang tầm bàn. Trẻ ngồi vững thì tập trung vào ăn hơn và nuốt an toàn hơn. Bữa ăn diễn ra ở bàn, không ở sân, không ở xe đẩy.
6. Bữa ăn có giờ kết thúc. Khoảng 20 đến 30 phút là đủ cho một bữa của trẻ nhỏ. Hết thời gian, hoặc khi con rõ ràng không muốn ăn nữa, dọn bát một cách bình thản, không trách, không đe doạ. Bữa ăn kéo dài một tiếng không làm con ăn thêm được bao nhiêu mà làm cả nhà mệt.
7. Tắt màn hình, cất đồ chơi. Trẻ ăn trước màn hình nuốt theo phản xạ, không nhận ra mình no hay đói, và không học được cách ăn. Bàn ăn chỉ có thức ăn và người.
8. Ăn cùng người lớn. Trẻ học ăn bằng cách nhìn. Một bữa con ngồi cùng mâm, thấy bố mẹ ăn rau, ăn cá, nói chuyện vui vẻ có giá trị hơn nhiều bữa con ngồi một mình với người đút.
Nhóm 3 — Trên đĩa có gì
9. Khẩu phần nhỏ, xin thêm thì cho. Bắt đầu bằng một lượng nhỏ hơn bạn nghĩ con sẽ ăn. Một cái đĩa vơi khiến trẻ thấy làm được, và việc xin thêm là cảm giác dễ chịu hơn nhiều so với việc bị giục ăn hết.
10. Luôn có một món con chắc chắn ăn. Cơm, cháo, bánh mì hoặc một món quen. Trẻ biết bữa nào cũng có thứ mình ăn được thì bớt căng thẳng với món mới.
11. Món mới cạnh món quen, lượng rất nhỏ. Một hai miếng món mới đặt cạnh, không bắt nếm. Trẻ thường cần thấy và thử một món nhiều lần mới chấp nhận.
12. Cho con tự xúc, tự bốc. Tự ăn chậm hơn, vương vãi hơn, nhưng trẻ được kiểm soát nên ít chống đối hơn. Người lớn có thể xúc phụ, nhưng để con cầm thìa của mình. Độ thô của thức ăn hợp tuổi cũng quan trọng: trẻ đã có răng mà vẫn ăn cháo xay nhuyễn dễ chán.
Nhóm 4 — Lời nói và thái độ trong bữa
13. Không thưởng, không phạt bằng đồ ăn. Câu "ăn hết cơm thì được kem" dạy trẻ rằng cơm là thứ phải chịu đựng còn kem là phần thưởng. Tráng miệng nếu có thì là một phần bình thường của bữa, không gắn điều kiện.
14. Không khen chê theo lượng ăn. Khen "giỏi quá, ăn hết bát" nghe vô hại nhưng đặt sự chú ý vào lượng, khiến trẻ ăn vì người lớn chứ không vì đói. Hãy nói về chuyện khác: món này màu gì, hôm nay con chơi gì, ai nấu canh. Nếu muốn khen, khen việc con ngồi cùng bàn, tự cầm thìa, nếm thử món mới.
Thêm một điều về người lớn: sự lo lắng của bố mẹ, ông bà truyền sang trẻ rất nhanh. Bữa ăn mà cả nhà nhìn chằm chằm vào từng thìa của con là bữa ăn căng thẳng, dù không ai nói lời nào nặng. Đặt mục tiêu cho người lớn là "bữa này dễ chịu", không phải "bữa này con ăn được bao nhiêu".
Khi nhiều người cùng cho con ăn: thống nhất trước vài điều
Ở nhiều gia đình, bữa sáng do mẹ cho ăn, bữa trưa do bà, bữa xế do người trông trẻ, bữa tối cả nhà. Mỗi người một cách thì mọi mẹo ở trên đều mất tác dụng. Những điều nên thống nhất, tốt nhất viết ra giấy dán cạnh bếp:
- Giờ của từng bữa chính và bữa phụ, và giữa các bữa con được ăn gì (thường chỉ nước lọc).
- Chỗ ngồi ăn: luôn ở ghế ăn, ở bàn; không đi rong, không ăn trên xe đẩy.
- Không màn hình trong bữa, kể cả khi con khóc đòi.
- Không ép, không doạ, không thưởng bằng bánh kẹo; con không ăn thì dọn sau khoảng nửa giờ.
- Lượng sữa trong ngày và giờ uống sữa, để không ai bù thêm một bình "cho chắc".
- Một cuốn sổ chung ghi đại khái con ăn gì mỗi bữa, để người sau biết người trước đã cho ăn những gì.
Khi có bất đồng, hãy dựa vào một nguồn chung mà mọi người đều tin, như lời dặn của bác sĩ nhi ở buổi khám gần nhất, thay vì để bữa ăn của con thành chỗ tranh luận giữa người lớn. Trẻ nhận ra rất nhanh khi người lớn không thống nhất và sẽ tìm người dễ dãi nhất để đòi.
Những "mẹo" phổ biến nên bỏ
Một số cách được truyền tai rất rộng giúp con nuốt thêm vài thìa trước mắt, nhưng làm vấn đề nặng hơn về lâu dài, có cách còn nguy hiểm:
- Đút lúc trẻ ngủ hoặc ngủ gà gật: phản xạ nuốt khi buồn ngủ kém, nguy cơ sặc thức ăn vào đường thở.
- Bóp mũi, giữ tay, đổ thức ăn vào miệng: nguy cơ hít sặc thực sự, và tạo nỗi sợ ăn có thể kéo dài.
- Cho xem điện thoại, ti vi để đút: được vài thìa hôm nay, mất khả năng tự ăn về sau.
- Bế đi rong cả xóm: bữa kéo dài, mất nhịp đói no, vừa đi vừa ăn dễ hóc.
- Nấu riêng món khác mỗi khi con chê: dạy trẻ rằng từ chối là cách để có món mình thích.
- Pha sữa vào mọi thứ, cho uống sữa thay bữa: con no sữa, càng ít ăn.
- Tự mua siro, men, sản phẩm "ăn ngon": không giải quyết nguyên nhân, có thể có thành phần không phù hợp với trẻ. Mọi sản phẩm cho trẻ biếng ăn cần bác sĩ khám và chỉ định.
Bỏ những cách này thường làm con ăn ít hơn trong vài ngày đầu. Đó là giai đoạn chuyển tiếp bình thường, khi trẻ đang học lại cách nhận ra cơn đói của chính mình.
Theo dõi thế nào để biết đang đi đúng hướng
Thay đổi cách cho ăn thường cần hai đến bốn tuần mới thấy rõ. Đừng đánh giá theo từng bữa; ghi lại đại khái con ăn gì trong ngày, nhìn theo tuần. Dấu hiệu tốt là bữa ăn ngắn hơn, ít nước mắt hơn, con tự cầm thìa nhiều hơn, đến bữa con chủ động ngồi vào ghế, và dần dần nếm thử món mới mà không cần ai giục.
Lượng ăn có thể chưa thay đổi nhiều ngay, và cũng không cần phải thay đổi nếu con vốn ăn đủ. Cân nặng nên được xem qua các lần đo định kỳ trong sổ theo dõi, không cân mỗi ngày.
Hãy đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu: đường tăng trưởng chững lại hoặc đi xuống qua nhiều lần đo; con sụt cân; con nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, đau bụng khi ăn; con ho sặc, nghẹn hoặc rất khó nuốt; con chỉ ăn được rất ít loại thức ăn và hoảng sợ khi thấy món khác; hoặc khi cả nhà đã kiệt sức với các bữa ăn. Những tình huống đó cần đánh giá chuyên môn, và bố mẹ không có lỗi gì khi cần đến sự giúp đỡ ấy.
Câu hỏi thường gặp
Con ăn có hai thìa đã đòi xuống, có nên cho xuống không?
Nếu con đã ngồi một lúc, đã được mời ăn mà vẫn không muốn, có thể cho xuống và dọn bát bình thản. Bữa sau đúng giờ mới có thức ăn, giữa chừng chỉ có nước lọc. Cách này giúp con nhận ra mối liên hệ giữa đói và bữa ăn. Trẻ khoẻ bỏ dở một bữa không bị ảnh hưởng gì.
Ông bà không chịu được cảnh cháu bỏ bữa, phải làm sao?
Hãy giải thích cho ông bà rằng mục tiêu là để cháu đói đúng bữa, và cùng thống nhất vài nguyên tắc đơn giản: giờ ăn cố định, không ăn vặt giữa bữa, không ép. Cho ông bà xem đường tăng trưởng của cháu trong sổ theo dõi thường giúp giảm lo hơn mọi lời giải thích.
Bữa phụ cho trẻ biếng ăn nên là gì?
Bữa phụ nên là thức ăn thật, lượng vừa: quả, sữa chua, khoai, bánh mì, trứng. Tránh bánh kẹo, nước ngọt làm no nhanh mà ít chất. Bữa phụ cách bữa chính ít nhất hai giờ để không lấn bữa.
Có nên để con nhịn tới khi đói thật mới cho ăn không?
Không nên để trẻ nhịn kéo dài hay dùng việc nhịn như hình phạt. Cách đúng là giữ lịch bữa chính và bữa phụ đều đặn, không cho ăn vặt xen giữa. Như vậy con có cơ hội đói tự nhiên mà không bao giờ phải chịu đói lâu.
Áp dụng các cách trên bao lâu thì con ăn nhiều hơn?
Không có mốc chung. Nhiều gia đình thấy bữa ăn dễ chịu hơn sau vài tuần, nhưng lượng ăn có thể không tăng nhiều, vì có thể con vốn đã ăn đủ. Nếu sau một tháng mọi thứ vẫn rất căng thẳng hoặc đường tăng trưởng đi xuống, hãy đi khám.
Con ăn ở nhà trẻ tốt mà về nhà biếng ăn, vì sao?
Ở lớp, trẻ ăn theo giờ cố định, ngồi cùng bạn, không có lựa chọn khác và không ai dỗ dành. Ở nhà, trẻ có thể đã ăn vặt, uống sữa sau giờ đón, và bữa tối thường có nhiều sự chú ý hơn. Học theo nhịp của lớp thường giúp được.