Trẻ biếng ăn cần đi khám khi biếng ăn đi kèm một trong các dấu hiệu: đường cân nặng hoặc chiều cao trong sổ theo dõi chững lại hay đi xuống, sụt cân, nôn nhiều, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, ho sặc hay khó nuốt khi ăn, đau khi ăn, mệt mỏi xanh xao, chỉ chấp nhận rất ít món và hoảng sợ trước thức ăn mới. Dấu hiệu mất nước, li bì, khó thở, nôn ra máu hay dịch xanh thì phải đi cấp cứu hoặc gọi 115 ngay.
Phần lớn trẻ ăn ít là trẻ khoẻ mạnh đang qua một giai đoạn bình thường, nhưng phân biệt bằng cảm giác thì rất khó, nhất là khi người lớn đang lo. Công cụ khách quan nhất là đường tăng trưởng của chính con. Bài này liệt kê dấu hiệu theo mức độ khẩn, giải thích cách đọc biểu đồ trong sổ theo dõi, cách cân đo ở nhà cho khỏi sai, và việc cần chuẩn bị để buổi khám có ích nhất.
Dấu hiệu cần đi khám ngay hoặc gọi 115
Những dấu hiệu dưới đây không chờ được tới lịch khám. Đưa con tới cơ sở y tế có cấp cứu, hoặc gọi 115 nếu con khó thở, co giật, li bì:
- Dấu hiệu mất nước: môi lưỡi khô, khóc không có nước mắt, tiểu rất ít hoặc nhiều giờ không tiểu, mắt trũng, trẻ nhũ nhi có thóp lõm.
- Trẻ li bì, khó đánh thức, lả đi, hoặc kích thích vật vã bất thường.
- Nôn liên tục không giữ được gì, nôn ra máu hoặc dịch màu xanh.
- Bụng chướng căng, đau bụng dữ dội, phân có máu.
- Khó thở, thở nhanh, tím tái, đặc biệt nếu xảy ra trong hoặc sau khi ăn.
- Nghi hóc dị vật: ho sặc dữ dội đột ngột khi đang ăn, sau đó vẫn thở rít, ho dai dẳng.
- Trẻ dưới 3 tháng có sốt, hoặc trẻ ở mọi tuổi sốt cao kèm bỏ ăn uống.
- Trẻ gần như không ăn, không uống được gì cả ngày.
Dấu hiệu cần đặt lịch khám sớm
Những dấu hiệu sau không phải cấp cứu, nhưng cho thấy chuyện ăn ít có thể không còn là sinh lý. Nên đưa con khám bác sĩ nhi hoặc chuyên khoa dinh dưỡng trong thời gian sớm:
- Đường cân nặng hoặc chiều cao trong sổ theo dõi đi ngang hay cắt xuống qua nhiều lần đo; con sụt cân, hoặc nhiều tháng không tăng cân.
- Nôn trớ nhiều sau mỗi bữa ở trẻ đã lớn, hoặc nôn kèm đau, quấy khóc khi ăn.
- Tiêu chảy kéo dài nhiều tuần, phân nhiều mỡ, bóng, khó dội; hoặc táo bón nặng, đau khi đi ngoài.
- Ho, sặc, nghẹn thường xuyên khi ăn hoặc uống; ngậm thức ăn rất lâu không nuốt; chỉ nuốt được đồ xay nhuyễn ở tuổi đáng lẽ đã ăn được miếng.
- Con chỉ chấp nhận rất ít loại thức ăn, bỏ hẳn cả nhóm, hoảng sợ, oẹ hay khóc thét khi thấy món khác.
- Xanh xao, mệt, kém hoạt bát, hay ốm và chậm hồi phục.
- Ngáy to, thở miệng khi ngủ, hay nghẹt mũi kéo dài — có thể làm ăn uống khó hơn.
- Có dấu hiệu chậm hoặc mất các kỹ năng vận động, ngôn ngữ đã có.
- Bữa ăn trong nhà đã căng thẳng tới mức cả người lớn và trẻ đều sợ.
Điểm cuối cùng trong danh sách là lý do chính đáng để đi khám. Bác sĩ nhi và chuyên gia dinh dưỡng không chỉ tìm bệnh; họ còn giúp gia đình có một kế hoạch cho ăn rõ ràng, điều nhiều khi đủ để bữa ăn dịu đi.
Biểu đồ tăng trưởng là gì và vì sao nó quan trọng hơn con số cân
Biểu đồ tăng trưởng là các đường cong cho biết cân nặng, chiều dài hoặc chiều cao của trẻ khoẻ mạnh thường nằm trong khoảng nào theo tuổi và giới. Việt Nam dùng chuẩn tăng trưởng của WHO công bố năm 2006, xây dựng từ một nghiên cứu đa quốc gia theo dõi trẻ được nuôi dưỡng trong điều kiện thuận lợi, bú mẹ, ở sáu nước trên nhiều châu lục. Chuẩn này mô tả trẻ nên lớn thế nào khi được chăm sóc tốt, chứ không chỉ trẻ đang lớn thế nào ở một nơi.
Trên biểu đồ có nhiều đường cong song song, gọi là các kênh. Một trẻ khoẻ thường lớn men theo một kênh của mình: có trẻ đi ở kênh cao, có trẻ đi ở kênh thấp, cả hai đều có thể hoàn toàn bình thường, tuỳ di truyền và vóc dáng của bố mẹ. Biểu đồ vì thế không phải bảng xếp hạng; nó không nói con hơn hay kém ai, mà nói con có đang đi đều trên con đường của chính mình không.
Vì mỗi trẻ có kênh của mình, việc bố mẹ thấy con "nhỏ hơn bạn cùng lớp" gần như không mang thông tin gì. Câu hỏi đúng là: so với chính con ba tháng, sáu tháng trước, con có còn đi trên đường cũ không. Đặt câu hỏi theo cách đó giúp cả nhà bớt hoảng trước những lời bình phẩm của người ngoài.
Sổ theo dõi sức khoẻ bà mẹ và trẻ em mà nhiều gia đình được phát có trang biểu đồ cân nặng theo tuổi. Mỗi lần cân ở trạm y tế, phòng khám, một điểm được chấm lên. Nối các điểm lại là thấy đường của con. Một điểm riêng lẻ nói rất ít; ba bốn điểm nối nhau mới cho thấy xu hướng.
Đọc đường tăng trưởng của con thế nào
Đường đi song song với các kênh: con đang lớn đều. Dù kênh của con thấp hơn nhiều bạn, đây là dấu hiệu tốt.
Đường hơi lên xuống quanh một kênh: thường bình thường. Một đợt ốm có thể làm điểm cân tụt nhẹ, sau đó trẻ ăn bù và trở lại kênh cũ.
Đường đi ngang trong nhiều tháng trong khi các kênh vẫn đi lên: con không tăng cân dù vẫn lớn tuổi. Cần đi khám.
Đường cắt xuống băng qua các kênh: con đang tụt so với đường của mình. Nhiều bác sĩ coi việc cắt xuống qua hai kênh chính là dấu hiệu cần đánh giá kỹ. Sụt cân thực sự luôn cần khám.
Giai đoạn 6–18 tháng có ngoại lệ. Một số trẻ sinh ra to hoặc bú rất tốt trong những tháng đầu có thể dịch dần về kênh thấp hơn, gần với vóc dáng di truyền của gia đình, rồi đi ổn định ở kênh mới. Đây là hiện tượng được ghi nhận, nhưng phân biệt nó với chững cân thật là việc của bác sĩ.
Xem cả chiều cao, không chỉ cân nặng. Cân nặng thay đổi nhanh khi ốm; chiều cao phản ánh dinh dưỡng dài hạn. Bác sĩ thường xem thêm cân nặng theo chiều cao để biết con gầy so với chiều cao của chính mình hay không.
Cân đo ở nhà cho khỏi sai
Nhiều nỗi lo đến từ những lần cân sai cách. Nếu muốn tự theo dõi giữa các lần khám:
- Đừng cân hằng ngày, hằng tuần. Cân nặng trẻ dao động theo bữa ăn, lần đi ngoài, tã ướt. Với trẻ trên 1 tuổi khoẻ mạnh, cân mỗi tháng hoặc theo lịch khám là đủ.
- Cùng một chiếc cân, đặt trên nền phẳng, cứng.
- Cùng một thời điểm, tốt nhất buổi sáng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh.
- Ít quần áo nhất có thể, cởi tã; nếu phải bế con lên cân, cân người lớn trước rồi trừ đi, chấp nhận sai số.
- Ghi lại ngày và số đo vào sổ, không chỉ nhớ.
- Để cơ sở y tế đo chiều dài, chiều cao. Trẻ dưới 2 tuổi đo chiều dài nằm cần thước chuyên dụng và hai người; đo ở nhà dễ sai vài phân, đủ để gây hoảng không cần thiết.
Khi thấy một số đo bất thường ở nhà, đừng kết luận ngay. Cân lại vài ngày sau trong cùng điều kiện, và nếu vẫn bất thường, mang số liệu đi khám.
Khám vì biếng ăn thì bác sĩ làm gì
Một buổi khám dinh dưỡng thường bắt đầu bằng câu chuyện: con ăn gì, ăn khi nào, ai cho ăn, bữa ăn diễn ra thế nào, uống bao nhiêu sữa, tiền sử sinh, các đợt ốm, phát triển vận động và ngôn ngữ. Sau đó bác sĩ cân đo, chấm biểu đồ và khám toàn thân, để ý những dấu hiệu như thiếu máu, bệnh tai mũi họng, răng miệng, bụng.
Không phải buổi khám nào cũng cần xét nghiệm. Khi thấy cần, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu để tìm thiếu máu, thiếu vi chất, hay các xét nghiệm khác tuỳ nghi ngờ. Một số trẻ được giới thiệu tới chuyên khoa khác: tiêu hoá nếu nghi bệnh đường ruột, tai mũi họng nếu nghẹt mũi kéo dài, chuyên gia âm ngữ trị liệu hoặc can thiệp ăn uống nếu trẻ có khó khăn khi nhai nuốt hoặc phản ứng mạnh với kết cấu thức ăn.
Trong rất nhiều trường hợp, kết luận là con khoẻ, đường tăng trưởng ổn, vấn đề nằm ở nhịp bữa và cách cho ăn. Khi đó, phần có giá trị nhất của buổi khám là kế hoạch cụ thể bác sĩ đưa ra và việc cả nhà nghe cùng một lời khuyên.
Chuẩn bị gì trước buổi khám
Chuẩn bị tốt giúp một buổi khám ngắn trở nên có ích. Mang theo:
- Sổ theo dõi sức khoẻ có các lần cân đo trước, và số liệu tự cân ở nhà nếu có.
- Nhật ký ăn uống ba ngày, gồm cả một ngày cuối tuần: mọi thứ con ăn uống, giờ, lượng ước chừng, ai cho ăn, ăn ở đâu. Ghi cả sữa, bánh kẹo, đồ uống.
- Danh sách và vỏ hộp mọi sản phẩm con đang dùng: sữa, bột, vitamin, men, siro.
- Một đoạn video ngắn quay một bữa ăn điển hình ở nhà. Bác sĩ thấy được cách con ngồi, cách nhai nuốt, cách người lớn cho ăn — những thứ khó tả bằng lời.
- Danh sách câu hỏi viết sẵn, và nếu được, để người chăm con nhiều nhất cùng đi.
Trong lúc chờ khám, đừng thử thêm sản phẩm mới hay thay đổi lớn về sữa, để bác sĩ thấy được tình trạng thật. Tiếp tục giữ giờ ăn đều và không ép.
Câu hỏi thường gặp
Con nằm ở kênh thấp của biểu đồ có phải suy dinh dưỡng không?
Không nhất thiết. Nhiều trẻ khoẻ mạnh lớn đều ở kênh thấp vì vóc dáng di truyền. Điều đáng lo là đường đi ngang hay cắt xuống, hoặc con nằm dưới đường giới hạn dưới của biểu đồ. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được tình trạng dinh dưỡng dựa trên nhiều chỉ số cùng lúc.
Bao lâu nên cân đo con một lần?
Trẻ dưới 1 tuổi thường được cân đo theo lịch khám và tiêm chủng, khá dày. Trẻ từ 1 tuổi trở lên khoẻ mạnh có thể cân mỗi tháng đến vài tháng một lần. Cân quá thường xuyên dễ gây lo lắng vì những dao động không có ý nghĩa.
Nên khám biếng ăn ở chuyên khoa nào?
Bắt đầu với bác sĩ nhi đang theo dõi con hoặc khoa, phòng khám dinh dưỡng nhi. Bác sĩ sẽ giới thiệu chuyên khoa khác như tiêu hoá, tai mũi họng hay can thiệp ăn uống nếu cần. Không cần tự đi nhiều nơi cùng lúc.
Con ăn ít nhưng vẫn tăng cân đều thì có cần khám không?
Thường là không cần khám vì chuyện ăn ít, vì đường tăng trưởng đều là bằng chứng con ăn đủ cho nhu cầu. Vẫn nên khám định kỳ như thường lệ và đi khám nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo khác như nôn, khó nuốt, mệt mỏi.
Biểu đồ trong sổ khác với biểu đồ trên ứng dụng điện thoại thì tin cái nào?
Nhiều ứng dụng dùng chuẩn WHO, nhưng có ứng dụng dùng chuẩn khác hoặc nhập số đo không chuẩn. Tin vào số đo tại cơ sở y tế và cách bác sĩ đọc. Nếu thấy chênh lệch, mang cả hai đến hỏi bác sĩ.
Xét nghiệm máu có giúp tìm nguyên nhân biếng ăn không?
Xét nghiệm có ích khi nghi ngờ thiếu máu, thiếu vi chất hay bệnh lý cụ thể. Nhưng phần lớn biếng ăn ở trẻ khoẻ không cần xét nghiệm để giải quyết, mà cần điều chỉnh nhịp bữa, lượng sữa và cách cho ăn. Bác sĩ sẽ quyết định có cần hay không.