Táo bón ở trẻ là khi phân cứng, khô, đi khó và đau, hoặc đi thưa hơn hẳn so với nhịp thường ngày của chính trẻ. Số ngày không đi một mình chưa đủ để kết luận: trẻ bú mẹ có thể vài ngày mới đi một lần mà phân vẫn mềm, đó không phải táo bón.
Phần lớn táo bón ở trẻ nhỏ là táo bón chức năng, không do bệnh thực thể, thường bắt đầu ở những giai đoạn chuyển đổi: bắt đầu ăn dặm, chuyển sang sữa công thức hoặc sữa tươi, tập ngồi bô, đi nhà trẻ. Chăm tốt bằng ăn uống, vận động, thói quen đi vệ sinh giúp phần lớn trẻ đỡ dần. Bài này mô tả phân bình thường theo tuổi, vì sao táo bón dễ kéo dài thành vòng luẩn quẩn, những việc làm ở nhà, những việc nên tránh, và dấu hiệu cần đi khám.
Phân bình thường thay đổi theo tuổi
Mốc dưới đây là khoảng thường gặp. Điều quan trọng hơn con số là phân mềm, trẻ đi không đau, và nhịp ổn định so với chính trẻ.
| Tuổi | Thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bú mẹ hoàn toàn, vài tuần đầu | Nhiều lần mỗi ngày, phân vàng lỏng sệt | Đi ít bất thường trong tuần đầu cần báo nhân viên y tế |
| Bú mẹ, sau khoảng 6 tuần | Có bé vẫn đi hằng ngày, có bé vài ngày một lần | Phân mềm, bé khoẻ thì không phải táo bón |
| Bú sữa công thức | Thường một đến vài lần mỗi ngày, phân đặc hơn | Dễ táo bón hơn bé bú mẹ |
| Bắt đầu ăn dặm | Phân đặc hơn, màu và mùi thay đổi theo thức ăn | Hay táo bón nhất ở giai đoạn này |
| Từ 1 đến 6 tuổi | Khoảng từ vài lần mỗi tuần đến vài lần mỗi ngày | Phân mềm, thành khuôn, đi không đau |
Nhiều tài liệu nhi khoa dùng mốc khoảng dưới ba lần mỗi tuần kèm phân cứng, đau khi đi, hoặc có những khối phân to làm nghẹt bồn cầu để nghĩ tới táo bón chức năng ở trẻ. Các tiêu chí chính xác do bác sĩ áp dụng khi khám; ở nhà, cứ quan sát độ cứng của phân và thái độ của trẻ khi đi.
Trẻ nhũ nhi rặn đỏ mặt, ọ ẹ vài phút rồi ra phân mềm thì không phải táo bón; bé đang học phối hợp cơ bụng và cơ hậu môn.
Vòng luẩn quẩn của táo bón: vì sao một lần đau kéo theo nhiều tuần khó khăn
Ở trẻ nhỏ, táo bón hay bắt đầu từ một lần đi ra phân cứng, to, gây đau, có khi rách nhẹ hậu môn và dính máu. Trẻ nhớ cảm giác đau đó, nên lần sau khi buồn đi thì trẻ nín lại: kiễng chân, khép chặt mông, đứng nép góc nhà, mặt đỏ. Người lớn nhìn tưởng trẻ đang rặn, thực ra trẻ đang cố giữ.
Phân bị giữ lại trong ruột già càng lâu thì càng bị hút nước, càng khô và to. Lần đi sau lại đau hơn, trẻ lại nhịn nhiều hơn. Ruột già giãn dần, cảm giác buồn đi kém nhạy đi. Có trẻ bắt đầu són phân lỏng ra quần vì phân mềm phía trên rỉ quanh khối phân cứng; người lớn tưởng trẻ tiêu chảy hoặc "lười", trong khi trẻ không kiểm soát được.
Những giai đoạn dễ mở đầu vòng luẩn quẩn này là tập ngồi bô quá sớm hay quá ép, bắt đầu đi nhà trẻ với nhà vệ sinh lạ, một đợt ốm ăn uống kém, chuyến đi xa đổi giờ giấc. Hiểu cơ chế này giúp người lớn nhìn táo bón như một vấn đề cần thời gian để gỡ, không phải lỗi của trẻ, và không trách mắng khi trẻ nhịn hay són.
Việc gỡ thường gồm hai phần: làm phân mềm lại để trẻ hết đau, và xây lại thói quen đi vệ sinh đều. Phần đầu đôi khi cần bác sĩ hỗ trợ; phần sau là việc của cả nhà trong nhiều tuần.
Chăm bằng ăn uống, vận động, thói quen
Những việc dưới đây phù hợp với trẻ đã ăn dặm và trẻ lớn hơn. Với trẻ dưới 6 tháng bị táo bón, hỏi bác sĩ trước khi thay đổi bất cứ điều gì.
- Đủ nước. Trẻ đã ăn dặm được uống nước lọc trong ngày. Trẻ lớn có cốc nước để sẵn trong tầm tay, uống nhiều hơn khi trời nóng, khi vận động.
- Thêm rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt dần dần. Khoai lang, bí đỏ, các loại rau lá nấu mềm, đu đủ chín, chuối chín, thanh long, lê, mận, cơm có trộn gạo lứt với trẻ lớn. Tăng từ từ để tránh đầy hơi.
- Xem lại lượng sữa. Trẻ trên 1 tuổi uống quá nhiều sữa thường ăn ít rau, cơm và dễ táo bón. Lượng sữa phù hợp với tuổi nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Vận động hằng ngày. Chạy nhảy, leo trèo, đạp xe, chơi ngoài trời giúp ruột co bóp đều.
- Ngồi bô sau bữa ăn. Với trẻ đã tập bô, cho ngồi vài phút sau bữa chính, lúc phản xạ dạ dày đại tràng mạnh. Kê ghế dưới chân để đầu gối cao hơn hông, giúp dễ rặn.
- Không ép, không mắng. Khen khi trẻ chịu ngồi, không chỉ khi trẻ đi được. Nếu trẻ sợ, tạm dừng tập bô và quay lại tã một thời gian.
Những thay đổi này cần vài tuần mới thấy rõ. Ghi nhật ký đi tiêu mỗi ngày, có cả độ cứng của phân, giúp gia đình thấy tiến bộ và giúp bác sĩ nếu cần khám.
Táo bón khi mới ăn dặm và khi chuyển loại sữa
Giai đoạn bắt đầu ăn dặm là lúc nhiều bé lần đầu bị táo bón. Ruột chuyển từ sữa lỏng sang thức ăn đặc, lượng nước bé nhận từ sữa giảm đi trong khi bé chưa quen uống nước. Bột, cháo xay mịn nhiều tinh bột tinh chế, ít rau củ, lại thêm sữa công thức pha đặc, dễ làm phân cứng.
Những điều chỉnh hay giúp ích: cho bé tập uống nước bằng cốc từ khi ăn dặm, từng ngụm nhỏ trong bữa; đưa rau củ nghiền như bí đỏ, khoai lang, cà rốt, rau lá xanh vào bữa từ sớm; dùng trái cây nghiền như đu đủ, lê, mận chín; với bé lớn hơn, tăng dần độ thô để ruột làm việc nhiều hơn. Bột ngũ cốc tinh chế có thể xen kẽ với ngũ cốc nguyên hạt khi bé đã quen.
Khi chuyển từ bú mẹ sang sữa công thức, hoặc từ sữa công thức sang sữa tươi sau 12 tháng, phân thường đặc hơn trong vài tuần đầu. Pha đúng tỉ lệ ghi trên hộp, không pha đặc thêm. Trẻ trên 1 tuổi chuyển sang sữa tươi cần ăn đủ bữa chính, không để sữa chiếm chỗ cơm, rau.
Nếu bé dưới 6 tháng bị táo bón thật sự, phân cứng thành viên, bé đau khi đi, hỏi bác sĩ trước khi cho uống nước hay nước trái cây. Ở tuổi này, các thay đổi cần được nhân viên y tế hướng dẫn cụ thể.
Những việc nên tránh khi trẻ táo bón
Tự thụt hậu môn, nhét que, cọng rau, xà phòng, ớt, cọng lá trầu chấm dầu. Đây là các cách dân gian còn khá phổ biến. Chúng có thể làm trầy, nứt hậu môn, nhiễm trùng, và làm trẻ sợ đi tiêu hơn. Thụt nhiều lần còn làm trẻ phụ thuộc vào kích thích. Không tự làm.
Tự mua thuốc nhuận tràng, thuốc xổ. Có những thuốc bác sĩ dùng cho táo bón ở trẻ, nhưng loại, lượng và thời gian dùng phải do bác sĩ quyết định sau khi khám. Thuốc xổ người lớn không dùng cho trẻ.
Cho uống nước rau má, nước lá, trà "mát" để giải nhiệt. Táo bón không phải do "nóng trong". Nước lá không thay được chế độ ăn đủ xơ và đủ nước, lại có thể không sạch.
Cắt hẳn sữa hoặc đổi sữa liên tục. Trẻ nhỏ vẫn cần sữa. Đổi sữa liên tục ít khi giải quyết được táo bón. Chỉ thay đổi khi có lời khuyên của bác sĩ.
Mắng, phạt khi trẻ són phân ra quần. Són phân trong táo bón kéo dài thường ngoài ý muốn của trẻ. Mắng phạt làm trẻ xấu hổ, nhịn thêm, khiến vòng luẩn quẩn nặng hơn.
Táo bón khi trẻ bắt đầu đi nhà trẻ, mẫu giáo
Rất nhiều trẻ khởi phát táo bón khi bắt đầu đi gửi. Nhà vệ sinh lạ, bồn cầu to, nhiều bạn xung quanh, ngại xin cô đi vệ sinh, giờ giấc cố định, tất cả làm trẻ nhịn cả ngày và về nhà mới đi, hoặc nhịn luôn.
Bố mẹ có thể trao đổi với cô giáo để trẻ được đi vệ sinh khi cần, có thể theo lịch nhắc sau bữa ăn. Tập cho trẻ nói câu xin đi vệ sinh ở nhà trước. Cho trẻ xem nhà vệ sinh ở trường từ ngày đầu và đi cùng trẻ một lần nếu được. Buổi sáng, dành thời gian cho trẻ ăn sáng và ngồi bô thong thả ở nhà trước khi đi, thay vì vội vàng.
Thức ăn ở nhà trẻ có thể ít rau và trái cây hơn ở nhà; bữa tối và bữa phụ ở nhà là lúc bù lại. Nước uống ở trường cũng cần hỏi: trẻ có cốc riêng, được uống khi khát không.
Nếu trẻ có kế hoạch điều trị táo bón của bác sĩ, báo cho cô biết để cô không vô tình làm khác đi, và để cô báo lại nếu thấy trẻ đau bụng hay són.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám, khi nào đi ngay
Hẹn khám sớm khi táo bón kéo dài quá hai tuần dù đã chăm, trẻ đau nhiều khi đi, có máu dính phân nhiều lần, hoặc trẻ són phân. Đi khám ngay hoặc gọi 115 khi:
- Táo bón bắt đầu ngay từ những tuần đầu sau sinh, hoặc bé chậm đi phân su sau sinh.
- Bụng chướng căng, nôn, nhất là nôn ra dịch xanh.
- Trẻ không đi tiêu, không xì hơi được kèm đau bụng dữ dội.
- Phân có nhiều máu, phân nhầy máu, hoặc trẻ đau từng cơn khóc thét.
- Trẻ sụt cân, chậm tăng cân, chán ăn kéo dài, mệt mỏi.
- Kèm yếu chân, đi lại khác thường, tiểu khó hoặc són tiểu.
- Trẻ sốt, li bì, mất nước: gọi 115 khi trẻ lơ mơ, co giật.
Khi đi khám, mang theo nhật ký đi tiêu, danh sách những gì trẻ ăn uống thường ngày, những thứ đã dùng để xử lý táo bón. Bác sĩ thường khám bụng, khám vùng hậu môn và có thể không cần xét nghiệm nếu mọi thứ phù hợp với táo bón chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bú mẹ 7 ngày chưa đi ngoài có phải táo bón không?
Ở bé bú mẹ hoàn toàn trên khoảng 6 tuần, bú tốt, bụng mềm, không nôn, khi đi ra phân mềm, việc đi thưa có thể là bình thường. Nếu bé khó chịu, bụng chướng, bú kém, hoặc bé còn trong vài tuần đầu, hãy hỏi bác sĩ. Không tự thụt hay kích thích hậu môn.
Ăn chuối có làm trẻ táo bón không?
Chuối chín thường mềm, giàu chất xơ hoà tan và phần lớn trẻ dung nạp tốt. Chuối còn xanh, chát có thể làm phân đặc hơn ở một số trẻ. Quan sát phản ứng của chính con thay vì kiêng chung.
Có nên cho trẻ uống nước ép mận, nước lê khi táo bón không?
Với trẻ đã ăn dặm, một số nước ép trái cây có sorbitol được bác sĩ đôi khi gợi ý dùng ít trong thời gian ngắn. Không dùng cho trẻ dưới 6 tháng khi chưa hỏi bác sĩ. Ăn cả quả nghiền thường tốt hơn uống nước ép vì giữ được chất xơ.
Táo bón có làm trẻ chậm lớn không?
Táo bón chức năng thường không làm trẻ chậm lớn. Nếu trẻ táo bón kèm chậm tăng cân, chán ăn, nôn, mệt, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân khác. Đó là lý do biểu đồ tăng trưởng được xem ở mỗi lần khám.
Trẻ sợ ngồi bồn cầu thì làm sao?
Dùng bô hoặc bệ ngồi nhỏ gác lên bồn cầu, có ghế kê chân để trẻ ngồi vững. Cho trẻ mang theo cuốn sách tranh, ngồi vài phút sau bữa ăn mà không bắt phải đi. Nếu trẻ quá sợ, tạm dùng lại tã và thử lại sau.
Men vi sinh có giúp trẻ hết táo bón không?
Bằng chứng về men vi sinh cho táo bón ở trẻ chưa thống nhất, hiệu quả nếu có thường khiêm tốn và khác nhau theo chủng. Chế độ ăn, nước, vận động, thói quen đi vệ sinh vẫn là nền tảng. Hỏi bác sĩ trước khi dùng.