Khi răng sắp nhú, lợi của bé sưng và đau, nên nhiều bé ăn và bú ít hơn trong vài ngày, đặc biệt với thức ăn phải nhai hoặc khi mút mạnh. Cách đỡ là tạm thời cho ăn mềm hơn và mát hơn, chia bữa nhỏ, cho bé gặm vật làm mát an toàn, rồi quay lại độ thô cũ khi bé hết khó chịu. Sốt cao, tiêu chảy, nôn, bỏ bú hoàn toàn hay li bì không phải do mọc răng và cần đưa bé đi khám.
Mọc răng là chuyện bé nào cũng trải qua, nhưng lại hay bị đổ lỗi cho đủ thứ: sốt, đi ngoài, ho, quấy khóc cả tháng. Bài này giúp tách bạch điều mọc răng thật sự gây ra và điều không, cách điều chỉnh bữa ăn trong những ngày lợi đau, và cách tránh để mấy ngày khó chịu ấy biến thành thói quen ăn uống mới kéo dài hàng tháng.
Mọc răng ảnh hưởng tới bữa ăn thế nào
Chiếc răng sữa đầu tiên thường nhú trong khoảng 6 đến 10 tháng tuổi, nhưng có bé mọc sớm từ 3–4 tháng và có bé tới sau sinh nhật đầu tiên mới có răng; cả hai đều có thể bình thường. Những ngày trước và trong lúc răng xuyên qua lợi, vùng lợi đó có thể sưng, đỏ, nhạy cảm. Mút mạnh và nhai đè lên chỗ đó làm bé đau, nên bé ăn vài miếng rồi đẩy ra, bú vài phút rồi nhả.
Các biểu hiện thường đi kèm là chảy nhiều nước dãi, muốn gặm cắn mọi thứ, cọ tay vào miệng, kéo tai, quấy hơn và ngủ kém hơn. Khó chịu thường tập trung trong vài ngày quanh lúc mỗi chiếc răng nhú, không kéo dài liên tục hàng tháng. Răng hàm thường làm bé khó chịu hơn răng cửa vì bề mặt lớn hơn.
AAP lưu ý mọc răng có thể làm thân nhiệt hơi tăng nhẹ nhưng không gây sốt cao, không gây tiêu chảy, nôn hay phát ban toàn thân. Điều này quan trọng vì đúng độ tuổi mọc răng cũng là lúc bé bắt đầu tiếp xúc nhiều virus hơn, mất dần kháng thể từ mẹ, cho mọi thứ vào miệng. Nếu cứ đổ cho mọc răng, có thể bỏ sót một bệnh nhiễm trùng thật.
Do mọc răng hay do ốm: tách cho rõ
Bảng dưới giúp phân loại nhanh. Khi không chắc, cứ xem như không phải do mọc răng và hỏi nhân viên y tế:
| Biểu hiện | Có thể do mọc răng | Không phải do mọc răng — cần khám |
|---|---|---|
| Thân nhiệt | Hơi ấm hơn bình thường một chút | Sốt cao, sốt kéo dài; bé dưới 3 tháng có sốt dù nhẹ |
| Ăn, bú | Ăn bú kém hơn, nhả ra khi đau, vẫn bú được khi dỗ | Bỏ bú, bỏ ăn hoàn toàn; ít tã ướt hơn hẳn |
| Tiêu hoá | Phân hơi lỏng vì nuốt nhiều nước dãi là điều hay được kể, nhưng chưa có bằng chứng rõ | Tiêu chảy nhiều lần, phân có máu, nôn |
| Da | Mẩn đỏ quanh miệng, cằm do nước dãi | Phát ban toàn thân |
| Hô hấp | Không liên quan | Ho, sổ mũi, thở nhanh, khò khè |
| Tinh thần | Quấy hơn, khó ngủ, vẫn chơi được khi được dỗ | Li bì, khó đánh thức, khóc thét không dỗ được |
Mẩn đỏ quanh miệng do nước dãi đỡ hơn khi lau nhẹ, giữ khô da, thay yếm ướt thường xuyên. Nếu mẩn lan rộng, rỉ nước, hoặc bé có bất kỳ biểu hiện nào ở cột bên phải, đưa bé đi khám thay vì chờ "mọc xong răng".
Điều chỉnh thức ăn trong mấy ngày lợi đau
Mềm hơn một chút, tạm thời. Bé đang ăn cháo hạt hay cơm nát thì mấy ngày này có thể cho mịn hơn một bậc. Không cần quay hẳn về bột xay nhuyễn, chỉ cần bớt phải nhai mạnh.
Mát vừa, không lạnh đá. Thức ăn nguội mát như sữa chua, quả chín nghiền để tủ mát vài phút, cháo để nguội bớt thường dễ chịu hơn đồ nóng. Không cho bé ăn đá viên hay thức ăn đông cứng: có thể làm tổn thương lợi và nguy cơ hóc.
Chia bữa nhỏ hơn, gần hơn. Thay vì cố một bữa lớn, cho ăn lượng nhỏ hơn và thêm một bữa phụ, để tổng trong ngày không giảm quá nhiều.
Ưu tiên món đậm năng lượng. Khi bé chỉ ăn được vài thìa, mỗi thìa nên có chất: cháo có thịt cá và chút dầu, trứng hấp, đậu phụ non, bơ nghiền, chuối.
Thìa mềm, không cọ vào lợi. Thìa silicon hoặc thìa nhựa mềm, đưa vào giữa lưỡi thay vì ấn lên lợi. Bé thích tự bốc thì cho cầm miếng mềm, mát để vừa gặm vừa ăn.
Không ép, không lo quá. Bé khoẻ ăn ít vài ngày rồi thường tự ăn bù khi hết đau. Điều cần để ý là nước: bé vẫn bú, vẫn uống đủ, tã vẫn ướt đều.
Bú mẹ, bú bình trong những ngày mọc răng
Có bé bú mẹ nhiều hơn khi mọc răng, vì bú là cách tự xoa dịu; có bé lại bú ngắn, nhả ra rồi khóc vì mút làm lợi đau. Cả hai kiểu đều thường gặp. Với bé bú kém, thử cho bú ở tư thế khác, cho bé gặm vật làm mát vài phút trước khi bú để lợi bớt nhức, và cho bú lúc bé buồn ngủ, khi bé mút nhẹ nhàng hơn.
Nhiều mẹ lo bé cắn khi bú. Khi bé cắn, bình tĩnh ngắt cữ bú bằng cách đưa ngón tay sạch vào khoé miệng bé để nhả ti, nói nhẹ "không cắn mẹ", nghỉ một chút rồi cho bú lại. Phản ứng giật mình la to đôi khi làm bé sợ và bỏ bú mấy ngày. Bé thường cắn vào cuối cữ, khi đã no và bắt đầu chơi; nhận ra lúc đó và kết thúc cữ bú sớm giúp giảm cắn.
Bé bú bình có thể thích núm mềm hơn, hoặc chịu uống bằng cốc hơn vì không phải mút. Sữa để mát vừa phải cũng dễ chịu hơn sữa ấm. Không tự ý pha sữa đặc hơn để bé "bú ít mà vẫn đủ"; pha sai tỉ lệ có thể làm bé mất nước.
Theo dõi số tã ướt là cách dễ nhất để biết bé có uống đủ không. Nếu tã ướt ít hẳn, nước tiểu sẫm, môi khô, khóc không có nước mắt, hãy đưa bé đi khám.
Cho bé gặm gì để dịu lợi, và những thứ không nên dùng
Lực ép nhẹ và hơi mát giúp lợi dễ chịu hơn. Những cách an toàn:
- Vòng ngậm mọc răng bằng cao su hoặc silicon đặc, rửa sạch, làm mát trong ngăn mát tủ lạnh (không để ngăn đá). Kiểm tra vết rách trước mỗi lần dùng.
- Khăn sạch thấm nước, vắt khô, làm mát trong tủ mát cho bé gặm khi có người lớn ngồi cạnh.
- Ngón tay sạch của người lớn xoa nhẹ lên lợi vài phút.
- Miếng thức ăn mềm, mát, cầm vừa tay với bé đã ăn dặm, luôn có người lớn ngồi cạnh.
Những thứ không nên dùng: vòng hổ phách, vòng hạt đeo cổ, đeo tay — cơ quan quản lý dược phẩm Mỹ (FDA) đã cảnh báo về nguy cơ hóc và siết cổ, trong khi không có bằng chứng giảm đau; gel, thuốc bôi lợi tự mua, đặc biệt loại có chất gây tê, FDA cũng đã cảnh báo không dùng cho trẻ nhỏ; rượu, mật ong, dầu gió xoa lợi; bánh quy cứng, cà rốt sống có thể gãy thành mảnh gây hóc; dây đeo vòng ngậm quanh cổ bé. Việc giảm đau khi mọc răng bằng bất kỳ thuốc nào cũng cần bác sĩ chỉ định.
Gợi ý món cho mấy ngày lợi đau theo độ tuổi
Những gợi ý dưới đây dựa trên nguyên tắc mềm, mát vừa, đậm chất. Dùng những thực phẩm bé đã ăn quen, không thử món mới trong lúc bé khó chịu, để nếu có phản ứng thì dễ phân biệt:
- Bé khoảng 6–8 tháng: bột hoặc cháo mịn có thịt, cá xay và vài giọt dầu; khoai lang, bí đỏ hấp nghiền; chuối, bơ, đu đủ nghiền để mát; sữa chua trắng.
- Bé khoảng 9–12 tháng: cháo hạt nấu nhừ hơn thường ngày một chút; trứng hấp mềm; đậu phụ non; cá hấp gỡ kỹ; miếng quả chín mềm để mát cho bé tự cầm gặm.
- Bé trên 1 tuổi mọc răng hàm: cơm nát chan canh, mì, bún mềm cắt ngắn, thịt băm viên hấp, trứng chưng, quả chín cắt miếng mềm; tránh tạm thời món dai cứng như thịt miếng to, bánh quy giòn.
- Đồ uống: sữa mẹ hoặc sữa con đang dùng, nước lọc; không cần nước ép hay đồ uống ngọt để dỗ.
Nếu bé từ chối gần hết mọi món trong một hai ngày nhưng vẫn bú, vẫn đủ tã ướt và chơi được, cứ giữ nhịp bữa và mời ăn đều đặn. Khi lợi bớt đau, bé thường tự ăn lại.
Đừng để mấy ngày mọc răng thành thói quen mới
Cái bẫy lớn nhất của giai đoạn mọc răng không phải mấy ngày bé ăn kém, mà là những thay đổi người lớn làm để dỗ bé, rồi giữ luôn sau khi răng đã nhú. Bé đau, được cho xem điện thoại để đút; được bế đi rong cho quên đau; được thêm cữ bú đêm; được quay về cháo xay nhuyễn. Răng mọc xong, mọi thứ vẫn thế, và vài tháng sau gia đình nói "con biếng ăn từ đợt mọc răng".
Vì bé sẽ mọc khoảng hai mươi chiếc răng sữa trong khoảng hai năm rưỡi đầu đời, nếu mỗi đợt mọc răng đều kéo theo một thói quen mới, bữa ăn sẽ trượt dần. Cách giữ: coi các điều chỉnh là tạm thời, có hạn vài ngày; khi bé chơi lại bình thường, ăn lại được đồ mát, ngủ lại ngon, thì quay về độ thô cũ, giờ ăn cũ, chỗ ngồi cũ.
Nếu bé tiếp tục ăn kém, bỏ bú hàng tuần sau khi răng đã nhú, đó không còn là chuyện mọc răng nữa. Nhìn lại nhịp bữa, lượng sữa, cách cho ăn, và đưa bé đi khám nếu kèm theo chững cân.
Khi nào cần đưa bé đi khám
Đi khám ngay, hoặc gọi 115 nếu bé có dấu hiệu nặng, khi:
- Bé dưới 3 tháng có sốt, hoặc bé ở bất kỳ tuổi nào sốt cao, sốt kéo dài.
- Bé bỏ bú, bỏ ăn hoàn toàn; ít tã ướt hẳn, môi khô, khóc không có nước mắt.
- Tiêu chảy nhiều lần, phân có máu, nôn liên tục.
- Bé li bì, khó đánh thức, co giật, thở nhanh hoặc khó thở — gọi 115.
- Lợi sưng to, có mủ, chảy máu nhiều, hoặc bé không chịu cho chạm vào miệng.
- Đến khoảng 18 tháng mà chưa có chiếc răng nào: nên cho bé đi khám nha hoặc nhi để kiểm tra.
- Bé ăn kém kéo dài sau khi răng đã nhú, kèm đứng cân hoặc sụt cân.
Khi đi khám, kể rõ bé ăn bú thế nào trong mấy ngày qua, số tã ướt, nhiệt độ đo được và thời điểm đo, các biểu hiện khác đi kèm. Những chi tiết đó giúp bác sĩ phân biệt nhanh giữa khó chịu do mọc răng và một bệnh đang bắt đầu, thay vì phải đoán dựa trên câu "chắc con mọc răng".
Câu hỏi thường gặp
Bé mọc răng biếng ăn thì kéo dài bao lâu?
Với mỗi chiếc răng, khó chịu thường tập trung trong vài ngày quanh lúc răng nhú qua lợi. Nếu bé ăn kém liên tục nhiều tuần, khó có thể chỉ do mọc răng; cần xem lại nhịp bữa, lượng sữa, và đưa đi khám nếu kèm chững cân.
Có nên cho bé ăn cháo xay lại khi đang mọc răng?
Có thể tạm cho mịn hơn một bậc trong vài ngày lợi đau, nhưng không nên quay hẳn về cháo xay nhuyễn và giữ lâu. Trẻ cần tập nhai với thức ăn có độ thô phù hợp tuổi; khi hết khó chịu, quay về độ thô cũ.
Mọc răng có làm bé đi ngoài phân lỏng không?
Nhiều gia đình kể như vậy, nhưng bằng chứng không cho thấy mọc răng gây tiêu chảy. Bé đi ngoài nhiều lần, phân toé nước, có máu, kèm nôn hay sốt là dấu hiệu của bệnh tiêu hoá và cần được khám, không nên chờ cho răng mọc xong.
Bé không chịu bú bình khi mọc răng thì có sao không?
Thử núm mềm hơn, sữa mát hơn, cho uống bằng cốc hoặc thìa, cho gặm vòng làm mát trước khi bú. Tổng lượng có thể giảm vài ngày. Theo dõi tã ướt; nếu ít hẳn hoặc bé có dấu hiệu mất nước, cần đưa đi khám.
Có nên dùng thuốc giảm đau cho bé mọc răng?
Không tự dùng. Phần lớn bé dễ chịu hơn với vòng ngậm làm mát, xoa lợi và thức ăn mát. Nếu bé khó chịu nhiều, hãy hỏi bác sĩ; bác sĩ sẽ đánh giá có cần thuốc không, loại nào và liều theo cân nặng của bé.