Lịch mọc răng sữa: thứ tự, khoảng tuổi và triệu chứng thật, triệu chứng đổ oan

Chiếc răng sữa đầu tiên thường nhú vào khoảng 6 tháng tuổi, nhưng khoảng bình thường rất rộng: có trẻ mọc từ ba bốn tháng, có trẻ sau sinh nhật một tuổi mới có chiếc đầu tiên. Thường hai răng cửa giữa hàm dưới lên trước, rồi đến răng cửa hàm trên; đến khoảng hai tuổi rưỡi đến ba tuổi, phần lớn trẻ có đủ 20 răng sữa.

Thứ tự và thời gian mọc phần lớn do di truyền, không nói lên con khoẻ hay yếu, thông minh hay không. Mọc răng chỉ gây ra vài triệu chứng nhẹ; sốt cao, tiêu chảy nhiều hay phát ban là bệnh, không phải răng. Bài này nêu thứ tự mọc thường gặp, những biến thể vô hại, những triệu chứng thật và triệu chứng hay bị đổ oan, cùng những trường hợp nên đưa con đi nha sĩ.

Thứ tự mọc răng sữa thường gặp

Bảng dưới là thứ tự và khoảng tuổi thường được các tài liệu nha khoa nhi nêu. Đây là khoảng tham khảo, không phải lịch phải theo: lệch vài tháng sớm hay muộn, hoặc đảo thứ tự một vài chiếc, vẫn rất hay gặp.

Đếm lại, bộ răng sữa gồm 20 chiếc: mỗi hàm 10 chiếc, gồm 4 răng cửa, 2 răng nanh và 4 răng hàm. Răng sữa không có răng tiền hàm như người lớn. Phần lớn trẻ đủ bộ trong khoảng từ hai tuổi rưỡi đến ba tuổi.

Một lối đếm nhanh mà nhiều người dùng: từ khoảng 6 tháng đến 2 tuổi, số răng xấp xỉ bằng số tháng tuổi trừ đi sáu. Phép đếm này chỉ để hình dung, đừng dùng nó để lo lắng khi con thiếu vài chiếc so với "công thức".

Mọc sớm, mọc muộn, đảo thứ tự: biến thể nào là bình thường

Thời điểm mọc răng chịu ảnh hưởng lớn của di truyền: bố mẹ mọc răng muộn thì con cũng hay muộn. Trẻ sinh non thường mọc răng muộn hơn nếu tính theo tuổi từ ngày sinh, nhưng gần đúng hạn hơn nếu tính theo tuổi điều chỉnh. Trẻ có một chiếc răng lên trước rồi vài tháng sau mới có chiếc tiếp theo, hoặc răng hàm trên mọc trước răng hàm dưới, đều thường gặp và không có ý nghĩa bệnh lý. Chế độ ăn của mẹ khi mang thai hay việc con bú mẹ hay bú bình cũng không làm răng mọc nhanh hay chậm theo cách bố mẹ điều chỉnh được.

Răng mọc lệch một chút, có khe thưa giữa các răng sữa cũng không đáng lo. Khe thưa ở hàm răng sữa thậm chí có lợi, vì răng vĩnh viễn to hơn sẽ cần chỗ. Răng mọc chen chúc ngay từ bộ răng sữa mới là điều nha sĩ hay để ý theo dõi về sau.

Có một số rất ít trẻ sinh ra đã có răng, hoặc mọc răng trong tháng đầu đời. Răng này thường lung lay và có thể gây vết loét ở lưỡi hoặc làm mẹ đau khi cho bú. Nha sĩ sẽ xem đó là răng sữa thật mọc sớm hay một chiếc răng thừa, và quyết định giữ hay nhổ; bố mẹ đừng tự xử lý.

Mọc răng gây ra gì và không gây ra gì

Triệu chứng hay đi cùng mọc răng. Quấy hơn thường lệ, muốn gặm cắn, chảy dãi, lợi đỏ và sưng nhẹ ở chỗ răng sắp lên, ngủ chập chờn vài đêm, có khi ăn kém vài bữa. Các triệu chứng này thường dồn vào mấy ngày quanh lúc răng nhú.

Nhiệt độ hơi tăng thì có thể, sốt thật thì không. Các nghiên cứu theo dõi trẻ quanh ngày mọc răng ghi nhận thân nhiệt có thể nhích lên chút ít, nhưng không thấy sốt cao. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cũng nhấn mạnh mọc răng không gây sốt thật sự. Con sốt từ 38 độ C trở lên thì cần tìm nguyên nhân khác.

Tiêu chảy, nôn, phát ban toàn thân, ho, sổ mũi. Đây không phải triệu chứng của mọc răng. Giai đoạn 6 tháng đến 2 tuổi là lúc kháng thể từ mẹ giảm dần, trẻ bắt đầu bò, bốc mọi thứ cho vào miệng và tiếp xúc nhiều người hơn, nên nhiễm virus đường ruột, đường hô hấp rất hay gặp, và hay rơi đúng vào lúc đang mọc răng.

Ban đỏ quanh miệng, cằm. Thường do da bị ướt nước dãi liên tục, không phải do răng "nóng". Giữ da khô là cách xử lý chính.

Vì sao phân biệt lại quan trọng. Khi mọi thay đổi đều được giải thích là "tại mọc răng", người lớn dễ để trẻ ở nhà với một đợt tiêu chảy gây mất nước hay một bệnh nhiễm trùng cần khám. Ở trẻ dưới 3 tháng tuổi, sốt luôn là lý do đi khám ngay.

Khi nào nên hỏi bác sĩ hoặc nha sĩ

Phần lớn biến thể về thời gian mọc răng là vô hại. Dù vậy, nên đưa con đến khám nha khoa nhi hoặc hỏi bác sĩ nhi khi gặp những tình huống dưới đây:

• Khoảng 18 tháng tuổi mà chưa có chiếc răng nào: thường vẫn là mọc muộn đơn thuần, nhưng nên khám để bác sĩ xem tổng thể, đôi khi chụp phim để biết mầm răng có sẵn trong xương hàm.
• Răng mọc ra có hình dạng lạ, rất nhỏ, nhọn bất thường, hoặc nhiều răng có màu vàng nâu, đốm, men răng sần ngay từ khi mới nhú.
• Trẻ sinh ra đã có răng, hoặc mọc răng trong tháng đầu, nhất là khi răng lung lay hay làm loét lưỡi.
• Bọc xanh tím trên lợi to dần, chảy máu nhiều, hoặc lợi sưng có mủ.
• Sau khoảng ba tuổi rưỡi mà vẫn thiếu nhiều răng sữa so với bộ 20 chiếc.
• Bất kỳ lúc nào kèm sốt cao, bỏ bú, mất nước, li bì: đi khám nhi ngay, đừng chờ "răng lên là hết".

Những dấu hiệu này không có nghĩa là con chắc chắn có vấn đề; chúng là lý do để người có chuyên môn xem trực tiếp, thay vì so với con nhà hàng xóm.

Từ răng sữa đến răng vĩnh viễn

Răng sữa là những chiếc răng sẽ thay, nhưng không phải vì thế mà xem nhẹ. Chúng giúp trẻ nhai, tập phát âm, và giữ chỗ cho răng vĩnh viễn mọc đúng vị trí. Một chiếc răng hàm sữa sâu vỡ hoặc mất sớm có thể khiến các răng bên cạnh xô lệch vào khoảng trống, làm răng vĩnh viễn sau này mọc lệch.

Răng vĩnh viễn đầu tiên thường xuất hiện quanh 6 tuổi, có trẻ sớm hơn hay muộn hơn một hai năm. Hay gặp nhất là răng cửa giữa hàm dưới thay trước, cùng lúc hoặc trước đó là chiếc răng hàm lớn thứ nhất mọc phía sau răng hàm sữa. Chiếc răng hàm này không thay cho chiếc nào, nên bố mẹ hay tưởng nhầm là răng sữa và lơ là chải chỗ đó, trong khi nó sẽ đi theo con suốt đời. Có trẻ răng vĩnh viễn nhú phía sau trong khi răng sữa chưa rụng, tạo thành "hàm hai hàng"; tình huống này hay gặp ở răng cửa dưới, nên cho nha sĩ xem để quyết định có cần nhổ răng sữa hay chờ.

Thời gian răng sữa rụng cũng trải rộng như lúc mọc: thường răng nào mọc trước thì rụng trước, và trẻ mọc răng muộn hay thay răng muộn. Quá trình thay kéo dài nhiều năm, đến khoảng 10–12 tuổi mới xong các răng hàm sữa cuối cùng. Một chiếc răng sữa lung lay sớm hẳn so với tuổi, nhất là sau một cú va đập, hoặc lung lay mà lợi sưng mủ, là lý do đưa con đi nha sĩ chứ không nên tự nhổ ở nhà.

Ghi lại ngày mọc răng có ích gì

Ghi lại ngày nhú và vị trí của từng chiếc răng không bắt buộc, nhưng có ích hơn người ta nghĩ. Khi đi khám, bác sĩ hỏi "con mọc chiếc đầu lúc nào" thì bạn có câu trả lời chính xác thay vì ước chừng. Khi con quấy, nhìn lại sổ biết được răng nào sắp đến lượt, ví dụ nhóm răng hàm, để chuẩn bị vòng gặm và giữ nếp ngủ.

Ghi chép còn giúp tránh một cái bẫy quen thuộc: đem số răng của con so với con nhà khác cùng tháng tuổi. Hai đứa trẻ khoẻ mạnh có thể chênh nhau nửa năm về chiếc răng đầu tiên. Điều cần theo dõi là con có mọc dần đều theo thời gian không, răng có lành lặn, sạch sẽ không, chứ không phải con đang "đi trước" hay "đi sau" ai.

Một sổ ghi đơn giản chỉ cần ba cột: ngày, răng nào (ví dụ "cửa giữa dưới bên trái"), và vài chữ về con hôm đó (quấy, ngủ kém, bình thường). Chụp ảnh răng bằng điện thoại cũng được, miễn là không đăng ảnh miệng con lên mạng. Mang sổ hoặc ảnh theo khi đi khám răng lần đầu.

Mọc răng và ăn dặm: không cần chờ có răng

Nhiều gia đình giữ con ở cháo xay nhuyễn rất lâu vì "chưa có răng thì chưa nhai được". Thực ra lợi của trẻ khá cứng và nhai được thức ăn mềm có hạt nhỏ, miếng mềm bóp nát được giữa hai ngón tay. Độ thô của bữa dặm nên tăng theo tháng tuổi và theo khả năng nhai nuốt của con, không chờ theo số răng. Răng cửa dùng để cắn, còn việc nghiền thức ăn chủ yếu do răng hàm, thứ thường chỉ có trong năm thứ hai; trong thời gian đó lợi hàm đảm nhận việc nghiền.

Giữ thức ăn quá nhuyễn quá lâu có thể khiến trẻ khó chấp nhận thức ăn có miếng về sau. Ngược lại, thức ăn tròn, cứng, trơn như hạt nguyên, nho nguyên quả, miếng táo sống vẫn là nguy cơ hóc ở trẻ nhỏ dù đã có vài chiếc răng cửa. Khi băn khoăn về độ thô hợp với con, hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng trong lần khám định kỳ.

Một lưu ý nhỏ: những ngày răng đang nhú, con có thể từ chối miếng thô mà tuần trước vẫn ăn tốt. Lùi về độ mềm hơn vài hôm rồi tăng lại là bình thường, không có nghĩa con "thụt lùi".

Câu hỏi thường gặp

Trẻ 1 tuổi chưa mọc răng có sao không?

Phần lớn trẻ một tuổi chưa có răng vẫn hoàn toàn bình thường, nhất là khi trong nhà có người từng mọc răng muộn. Con vẫn ăn dặm được bằng lợi với thức ăn mềm phù hợp. Nếu khoảng 18 tháng vẫn chưa có chiếc nào, hãy cho con đi khám để được đánh giá.

Mọc răng muộn có phải do thiếu canxi không?

Không thể tự kết luận như vậy. Thời điểm mọc răng phụ thuộc nhiều vào di truyền. Một số tình trạng sức khoẻ có thể làm răng mọc chậm, nhưng chỉ bác sĩ mới đánh giá được sau khi khám. Tự mua canxi hay vitamin cho con uống khi chưa có chỉ định không làm răng mọc nhanh hơn và có thể gây thừa.

Răng sữa mọc lệch thì răng vĩnh viễn có lệch theo không?

Không nhất thiết. Răng vĩnh viễn hình thành riêng, nằm bên dưới răng sữa. Tuy vậy, răng sữa mất sớm vì sâu hoặc chấn thương có thể làm các răng bên cạnh xô lệch và chiếm chỗ. Giữ răng sữa khoẻ đến lúc tự rụng là cách tốt nhất để răng vĩnh viễn có chỗ mọc.

Mọc răng hàm có làm trẻ sốt cao không?

Không. Mọc răng hàm có thể làm trẻ quấy và thân nhiệt hơi nhích lên, nhưng sốt từ 38 độ C trở lên cần tìm nguyên nhân khác. Hãy theo dõi các dấu hiệu đi kèm như ho, tiêu chảy, phát ban, kéo tai, và đưa con đi khám nếu sốt.

Răng cửa trên có khe hở lớn có cần chỉnh không?

Ở hàm răng sữa, khe thưa giữa các răng thường là bình thường và có lợi vì giữ chỗ cho răng vĩnh viễn to hơn. Với khe giữa hai răng cửa trên, nha sĩ có thể xem thêm phanh môi trên khi khám định kỳ, nhưng hiếm khi cần can thiệp ở tuổi răng sữa.