Tai của trẻ tự làm sạch: ráy tai được tạo ra ở phần ngoài ống tai rồi tự di chuyển dần ra cửa tai. Việc của người lớn chỉ là lau vành tai, nếp sau tai và phần ráy đã ra tới cửa tai bằng khăn mềm, không đưa tăm bông hay bất cứ vật gì vào trong ống tai.
Ngoáy tai cho con là thói quen của rất nhiều gia đình, thậm chí được coi là một cách chăm chút. Nhưng tăm bông thường đẩy ráy vào sâu hơn, có thể làm trầy ống tai, và nếu con cựa đúng lúc thì có thể làm tổn thương màng nhĩ. Bài này giải thích ráy tai là gì, cách vệ sinh tai hằng ngày, khi nào ráy tai cần bác sĩ lấy, và những dấu hiệu ở tai phải đưa con đi khám.
Ráy tai là gì và vì sao tai tự sạch
Ráy tai là hỗn hợp chất tiết của các tuyến ở phần ngoài ống tai, trộn với tế bào da bong ra và bụi. Nó giữ cho da ống tai không khô nứt, bẫy bụi và côn trùng nhỏ, đồng thời có tính kháng khuẩn nhẹ. Ráy tai không phải là "ghét bẩn" cần lấy sạch.
Da ống tai có một đặc điểm ít người biết: lớp da bề mặt mọc dần từ phía màng nhĩ ra phía ngoài, như một băng chuyền rất chậm, mang theo ráy tai. Cử động hàm khi bú, nhai, nói cũng giúp đẩy ráy ra. Vì vậy, phần lớn trẻ không bao giờ cần ai lấy ráy tai giúp.
Ráy tai có màu từ vàng nhạt, cam đến nâu sẫm, có thể ướt dính hoặc khô bong vảy. Kiểu ráy khô hay ướt phần lớn do di truyền, không nói lên tai bẩn hay sạch. Ráy tai ra nhiều hơn sau khi tắm, sau khi con khóc, hoặc khi con đang ốm có thể làm bố mẹ lo, nhưng thường là bình thường.
Ống tai của trẻ nhỏ ngắn và hẹp hơn của người lớn, da mỏng, và với trẻ sơ sinh, phần ngoài ống tai còn mềm. Đó là lý do một thao tác người lớn tự làm cho mình thấy vô hại lại dễ gây trầy hay đẩy ráy ở trẻ. Tai của trẻ sơ sinh cũng hay đọng chất gây trắng còn sót lại sau sinh ở các nếp vành tai trong vài ngày đầu; chất này tự bong khi lau nhẹ lúc tắm, không cần cạy.
Vệ sinh tai hằng ngày cho trẻ
Vệ sinh tai chỉ là một phần nhỏ của giờ tắm, mất chưa tới một phút cho cả hai bên:
- Chuẩn bị khăn mềm sạch hoặc gạc thấm nước ấm, vắt ráo.
- Lau vành tai theo các nếp gấp từ trong ra ngoài, rồi lau mặt sau vành tai và nếp da sau tai, nơi sữa, mồ hôi và nước dãi hay đọng lại. Với trẻ sơ sinh, nếp sau tai là chỗ hay đỏ, đóng vảy; lau nhẹ và thấm khô kỹ.
- Lau phần ráy đã ra tới cửa tai, tức chỗ bạn nhìn thấy được mà không cần kéo tai hay soi đèn. Dừng ở đó.
- Thấm khô vành tai và nếp sau tai bằng khăn khô.
- Khi nước vào tai lúc tắm, nghiêng đầu con sang bên đó một chút để nước tự chảy ra, rồi thấm khô phía ngoài. Nước sạch vào tai lúc tắm hay bơi ở trẻ có màng nhĩ bình thường hiếm khi gây hại, không cần nút bông.
- Không đưa vật gì vào ống tai: tăm bông, que lấy ráy, kẹp tóc, góc khăn vặn nhọn, ngón tay.
Với trẻ sơ sinh, đỡ đầu con chắc chắn trong lòng bàn tay, xoay nhẹ để lau từng bên. Không cần lau tai mỗi ngày nếu tai không bẩn; lau trong lúc tắm là đủ.
Vì sao không nên ngoáy tai cho con
Đẩy ráy vào sâu hơn. Đầu tăm bông to gần bằng ống tai của trẻ. Mỗi lần ngoáy lấy ra một ít ráy ở cửa tai nhưng đẩy phần còn lại vào sâu, nơi nó không thể tự ra được nữa. Lâu dần, ráy nén lại thành nút gây ù tai, nghe kém.
Làm trầy da ống tai. Da trong ống tai rất mỏng. Trầy xước nhỏ mở đường cho vi khuẩn, nấm, gây viêm ống tai ngoài: đau, ngứa, chảy dịch.
Nguy cơ tổn thương màng nhĩ. Trẻ cựa đầu đột ngột, người khác va vào tay người đang ngoáy, là đủ để que đâm sâu. Thủng màng nhĩ gây đau, chảy máu, nghe kém và cần điều trị.
Tạo vòng ngứa – ngoáy. Tai càng ngoáy càng khô, càng ngứa, càng muốn ngoáy. Thói quen này dễ theo trẻ đến lớn.
Khuyến nghị chung. Hướng dẫn thực hành về ráy tai của Hiệp hội Tai Mũi Họng và Phẫu thuật Đầu cổ Hoa Kỳ (cập nhật năm 2017) khuyên không đưa bất kỳ vật gì vào ống tai để làm sạch, kể cả tăm bông. Các bác sĩ tai mũi họng ở Việt Nam cũng thường dặn như vậy.
Những thứ cũng nên tránh. Lấy ráy tai ở tiệm cắt tóc hay bằng bộ dụng cụ lấy ráy bán ngoài chợ; xông nến tai, vừa không có tác dụng vừa có nguy cơ bỏng; tự nhỏ dầu, nước, thuốc vào tai khi chưa có chỉ định, nhất là khi không biết màng nhĩ có lành không.
Những tình huống hay gặp và cách xử lý đúng
Phần lớn băn khoăn về tai của bố mẹ rơi vào vài tình huống quen thuộc. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hay làm theo thói quen và cách nên làm:
| Tình huống | Thói quen hay gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Thấy ráy vàng ở cửa tai sau khi tắm | Lấy tăm bông ngoáy cho hết | Lau phần ráy nhìn thấy ở cửa tai bằng khăn ẩm, dừng ở đó |
| Nếp sau tai trẻ sơ sinh đỏ, đóng vảy | Bôi dầu, kem tự mua | Lau nhẹ, thấm khô kỹ; khám nếu chảy dịch, nứt, lan rộng |
| Nước vào tai khi gội đầu | Nhét bông vào tai, ngoáy cho khô | Nghiêng đầu cho nước chảy ra, thấm khô phía ngoài |
| Con kêu ngứa tai, gãi nhiều | Ngoáy cho đỡ ngứa | Không đưa gì vào tai; khám nếu kéo dài, có dịch hoặc đau |
| Côn trùng bò vào tai | Dùng que, nhíp gắp ra | Giữ con bình tĩnh, nghiêng tai cho côn trùng tự ra; không ra thì đi khám ngay |
| Con nhét hạt, mẩu đồ chơi vào tai | Tự gắp hoặc nhỏ nước cho trôi | Không tự lấy, không nhỏ nước; đưa con đến cơ sở y tế |
| Tai chảy dịch sau đợt sổ mũi | Lau khô, nhỏ thuốc còn thừa | Lau phần bên ngoài, không nhỏ gì; đi khám để soi tai |
Cột giữa không phải để trách ai: đó đều là những việc người lớn làm vì thương con. Chỉ là cách làm ở cột cuối an toàn hơn với một ống tai nhỏ và mỏng như của trẻ.
Khi nào ráy tai cần bác sĩ lấy
Ráy tai chỉ là vấn đề khi nó gây triệu chứng: con nghe kém đi, gọi không quay lại như trước, kêu ù tai hay đau tai, gãi hoặc kéo tai nhiều, hoặc khi bác sĩ cần nhìn màng nhĩ (ví dụ lúc con sốt, đau tai) mà ráy che khuất. Trường hợp đó, bác sĩ tai mũi họng hoặc bác sĩ nhi sẽ lấy ráy bằng dụng cụ chuyên dụng, hút, hoặc hướng dẫn nhỏ thuốc làm mềm ráy trước vài ngày.
Có thể bạn thấy ráy tai của con nhiều, sẫm màu nhưng con nghe bình thường, không khó chịu. Khi đó không cần lấy. Nhiều trẻ khám định kỳ được bác sĩ soi tai và dặn để nguyên.
Nếu con từng có nút ráy, đặt ống thông khí tai, hay đã được bác sĩ dặn cách chăm tai riêng, hãy làm theo hướng dẫn riêng đó. Đừng tự áp dụng mẹo trên mạng cho tai đã có tiền sử bệnh.
Dấu hiệu ở tai phải đưa con đi khám
Trẻ nhỏ chưa nói được "con đau tai", nên bố mẹ phải đọc qua hành vi. Đưa con đi khám khi có những dấu hiệu sau:
- Chảy dịch, mủ hoặc máu từ tai, có hoặc không kèm mùi hôi.
- Con kéo, dụi, đập vào tai kèm sốt, quấy khóc nhiều, khóc thét khi nằm xuống, bỏ bú, ngủ không yên; nhất là sau một đợt sổ mũi.
- Sưng, đỏ, đau ở vùng xương sau tai, hoặc vành tai bị đẩy chìa ra phía trước: đi khám ngay trong ngày.
- Con có vẻ nghe kém: không giật mình với tiếng động lớn, không quay về phía tiếng gọi, xem tivi để âm to hơn, hay hỏi lại, nói ít hơn trước.
- Có dị vật trong tai: hạt, mẩu đồ chơi, giấy, côn trùng. Đừng tự gắp; gắp sai dễ đẩy sâu hơn. Nếu đó là pin cúc áo, đến cơ sở cấp cứu ngay, vì pin có thể gây tổn thương rất nhanh.
- Tai bị va đập mạnh, vành tai sưng phồng, hoặc chảy dịch trong từ tai sau cú ngã đập đầu: gọi 115 hoặc đến cấp cứu.
- Ngứa tai, đau khi chạm vành tai kéo dài sau những ngày đi bơi.
Đau tai ở trẻ hay đi kèm cảm lạnh vì vòi tai nối giữa họng và tai giữa của trẻ ngắn, nằm ngang, dễ ứ dịch. Việc có cần dùng thuốc hay không do bác sĩ quyết định sau khi soi tai; không tự nhỏ thuốc hay cho uống kháng sinh còn thừa.
Những thói quen giúp tai khoẻ hơn
Không hút thuốc trong nhà và quanh trẻ. Khói thuốc lá thụ động là yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận rõ của viêm tai giữa ở trẻ em, bên cạnh nhiều bệnh hô hấp khác. Đây là thay đổi có ích nhất mà người lớn làm được cho tai của con.
Khi cho bú bình, nhiều bác sĩ khuyên bế con ở tư thế nửa ngồi thay vì để con nằm ngửa hẳn tự ôm bình. Đi máy bay, cho con bú, ngậm ti giả hoặc uống nước lúc máy bay cất và hạ cánh giúp tai cân bằng áp lực dễ hơn. Tiêm chủng đầy đủ theo lịch cũng giúp giảm một số bệnh nhiễm trùng có thể gây biến chứng tai.
Bảo vệ tai khỏi tiếng ồn: tránh để trẻ nhỏ đứng sát loa ở tiệc cưới, quán hát, sự kiện ồn ào; không cho trẻ nhỏ đeo tai nghe nghe to và lâu. Nếu trẻ chưa được tầm soát thính lực sơ sinh, hoặc gia đình có người nghe kém từ nhỏ, hãy hỏi bác sĩ về việc kiểm tra thính lực cho con, vì nghe tốt là nền cho việc học nói. Trẻ từng bị viêm tai giữa nhiều đợt, hoặc bác sĩ nói còn dịch sau tai kéo dài nhiều tuần, cũng nên được kiểm tra lại khả năng nghe theo hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên lấy ráy tai cho bé một lần?
Với phần lớn trẻ, không cần lấy ráy tai định kỳ. Ráy tai tự đi ra cửa tai và chỉ cần lau phần đó khi tắm. Khi ráy gây nghe kém, đau, ù tai hoặc che màng nhĩ lúc bác sĩ cần khám, bác sĩ sẽ lấy bằng dụng cụ chuyên dụng.
Ráy tai của con màu nâu sẫm, có mùi nhẹ có sao không?
Ráy tai có màu từ vàng nhạt đến nâu sẫm và có thể có mùi nhẹ, thường là bình thường. Nên đi khám khi dịch chảy ra loãng, có mủ, máu, mùi hôi rõ, hoặc kèm đau tai, sốt, nghe kém.
Nước vào tai khi tắm có gây viêm tai giữa không?
Ở trẻ có màng nhĩ bình thường, nước sạch vào tai khi tắm không đi vào tai giữa được vì có màng nhĩ ngăn lại. Viêm tai giữa thường liên quan tới cảm lạnh và vòi tai. Chỉ cần nghiêng đầu cho nước chảy ra và thấm khô phía ngoài.
Con hay gãi tai, kéo tai có phải bị viêm tai không?
Không hẳn. Trẻ nhỏ kéo tai khi buồn ngủ, khi mọc răng, khi tự khám phá cơ thể. Đáng lo hơn khi kéo tai đi kèm sốt, quấy khóc nhiều, bỏ bú, chảy dịch tai hoặc xảy ra sau một đợt sổ mũi. Khi đó nên cho bác sĩ soi tai.
Lỡ ngoáy tai làm con chảy máu thì phải làm gì?
Ngừng ngay, không đưa thêm gì vào tai, không nhỏ gì vào tai. Lau phần máu ở bên ngoài và đưa con đi khám để bác sĩ soi xem tổn thương ở ống tai hay màng nhĩ. Đi khám ngay nếu con đau nhiều, chảy máu nhiều hoặc có vẻ nghe kém đi.
Có nên dùng dầu ô liu nhỏ tai cho trẻ để làm mềm ráy không?
Không nên tự nhỏ khi chưa được bác sĩ khám. Nếu màng nhĩ có lỗ thủng hoặc tai đang viêm, nhỏ dầu hay bất kỳ chất gì có thể gây hại. Khi bác sĩ thấy cần làm mềm ráy, họ sẽ hướng dẫn loại dung dịch và cách dùng phù hợp.