Trẻ nên được khám răng lần đầu trong khoảng sáu tháng sau khi chiếc răng đầu tiên mọc, và không muộn hơn sinh nhật một tuổi. Đây là khuyến nghị chung của Viện Hàn lâm Nha khoa Nhi Hoa Kỳ (AAPD) và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP). Lần khám này thường ngắn, nhẹ nhàng, chủ yếu để nha sĩ xem răng, đánh giá nguy cơ sâu răng và hướng dẫn bố mẹ cách chăm.
Ở nhiều gia đình, lần đầu con gặp nha sĩ lại là lúc con đã đau răng hoặc sưng má. Khi đó buổi khám gắn với đau đớn và sợ hãi, khiến những lần sau khó hơn. Đi sớm khi chưa có gì hỏng giúp con làm quen với ghế khám, với người lạ nhìn vào miệng mình, và giúp phát hiện vệt sâu răng ở giai đoạn còn xử lý nhẹ nhàng được. Bài này đi qua cách chọn nơi khám, những gì diễn ra trong buổi khám và cách chuẩn bị cho cả con lẫn bố mẹ.
Vì sao nên khám khi con mới có vài chiếc răng
Nhiều bố mẹ nghĩ "con mới có bốn cái răng, khám gì". Thực ra lần khám đầu không nhằm chữa mà nhằm phòng. Nha sĩ hỏi về những thói quen quyết định sức khoẻ răng của con trong vài năm tới: bú đêm thế nào, có ngậm bình khi ngủ không, ăn vặt bao nhiêu lần, ai chải răng, dùng kem gì, lượng bao nhiêu. Từ đó nha sĩ đánh giá con thuộc nhóm nguy cơ sâu răng thấp hay cao, và hẹn lịch khám lại cho phù hợp.
Lần khám sớm cũng phát hiện những thứ bố mẹ khó tự thấy: vệt trắng mất khoáng ở mặt trong răng cửa trên, men răng kém phát triển, răng mọc bất thường, phanh môi hay phanh lưỡi cần theo dõi. Phát hiện sớm thì cách xử lý thường đơn giản: đổi thói quen, chải kỹ hơn, bôi vecni fluor, thay vì trám hay nhổ về sau.
Và có một lợi ích khó đo nhưng rõ: trẻ được khám khi không đau sẽ coi phòng nha là nơi bình thường. Lần sau, kể cả khi phải làm gì đó, con đã quen người, quen chỗ, quen tiếng máy, nên hợp tác dễ hơn nhiều so với lần đầu đến trong cơn đau. Bố mẹ cũng có một người để hỏi khi lo lắng giữa các lần khám, thay vì tìm câu trả lời rời rạc trên mạng.
Chọn nơi khám răng cho trẻ nhỏ
Bạn có thể đưa con đến phòng khám nha khoa trẻ em, khoa răng hàm mặt của bệnh viện nhi hay bệnh viện đa khoa, hoặc một phòng khám nha tổng quát có bác sĩ quen khám trẻ nhỏ. Không cần tìm nơi "nổi tiếng nhất"; thứ cần để ý là cách họ làm việc với trẻ:
- Bác sĩ có kinh nghiệm khám trẻ dưới 3 tuổi không, hay chủ yếu làm răng cho người lớn. Câu này hỏi thẳng khi đặt lịch là được.
- Có cho bố mẹ ở cạnh, bế con trong suốt buổi khám không. Với trẻ nhỏ, câu trả lời nên là có.
- Bác sĩ có giải thích bằng lời dễ hiểu cho bố mẹ và nói chuyện với con trước khi chạm vào không.
- Dụng cụ có được đóng gói tiệt khuẩn, mở trước mặt bạn không; nhân viên có rửa tay, thay găng giữa các lượt khám không.
- Lần khám đầu có tập trung vào xem, tư vấn, phòng ngừa không, hay đã đề xuất một loạt điều trị và gói chi phí ngay khi chưa thấy vấn đề rõ ràng.
- Nơi khám có gần nhà, giờ khám có hợp nếp ngủ của con không. Một buổi khám lúc con đang buồn ngủ hiếm khi suôn sẻ.
Nếu con có bệnh nền, tim bẩm sinh, dị ứng, đang theo dõi một vấn đề phát triển, hãy chọn nơi có thể phối hợp với bác sĩ nhi đang theo dõi con, và nói rõ khi đặt lịch.
Một buổi khám răng đầu tiên thường diễn ra thế nào
Mỗi nơi có cách làm riêng, nhưng với trẻ dưới 2–3 tuổi, buổi khám thường gồm các bước sau và chỉ kéo dài chừng mười lăm đến ba mươi phút:
- Hỏi chuyện. Nha sĩ hỏi về quá trình sinh, sức khoẻ chung, thuốc đang dùng, dị ứng, thói quen bú, ăn, ngủ, chải răng, mút tay hay ngậm ti giả.
- Khám đối gối. Bố hoặc mẹ ngồi đối diện nha sĩ, hai đầu gối chạm nhau. Con nằm ngửa, đầu trên đùi nha sĩ, thân và chân trên lòng bố mẹ; bố mẹ giữ tay con. Tư thế này giúp con nhìn thấy bố mẹ và nha sĩ nhìn rõ trong miệng.
- Xem răng và miệng. Đếm răng, xem từng mặt răng tìm vệt trắng hay lỗ sâu, xem lợi, lưỡi, niêm mạc, phanh môi, phanh lưỡi, và cách hai hàm khớp với nhau.
- Làm sạch và bôi vecni fluor nếu cần. Vecni là một lớp mỏng quét lên răng, khô nhanh, giúp men răng chống sâu. Có cần bôi hay không và bao lâu một lần do nha sĩ quyết định theo nguy cơ của con.
- Hướng dẫn tại chỗ. Nha sĩ thường chỉ cho bố mẹ tư thế chải, lượng kem, những mặt răng hay bị bỏ sót, ngay trên miệng con.
- Hẹn lần sau. Thường là khoảng sáu tháng, có khi sớm hơn với trẻ nguy cơ cao.
Trẻ khóc trong lúc khám đối gối là rất bình thường, nhất là trẻ một hai tuổi đang sợ người lạ. Khóc còn giúp miệng mở to để nha sĩ nhìn rõ. Bố mẹ giữ giọng bình tĩnh, nói chuyện với con, khen con khi xong là đủ.
Chuẩn bị để con không sợ
Chọn giờ con tỉnh táo. Đặt lịch vào buổi con vừa ngủ dậy, đã ăn nhẹ một chút, không đói và không quá no. Tránh giờ ngủ trưa quen thuộc.
Nói trước bằng lời đơn giản. Với trẻ lớn hơn hai tuổi, kể trước vài ngày: "mình sẽ đến gặp cô nha sĩ, cô đếm răng của con và xem răng có sạch không". Không cần giải thích quá nhiều chi tiết.
Tránh những từ gieo sợ. Câu "không đau đâu" vô tình gợi cho con ý nghĩ sẽ có đau. Câu doạ "không ngoan thì bác sĩ nhổ răng", "không đánh răng thì đưa đi nha sĩ" biến nha sĩ thành hình phạt. Thay bằng câu mô tả trung tính.
Chơi đóng vai ở nhà. Cho con nằm trên đùi, đếm răng con bằng đèn pin nhỏ, rồi đổi lượt cho con đếm răng của bố mẹ, của búp bê. Đọc một quyển sách tranh về đi khám răng nếu có.
Mang theo đồ quen. Một con thú bông, chiếc khăn quen giúp con yên tâm ở chỗ lạ.
Giữ bình tĩnh của chính mình. Trẻ đọc nét mặt người lớn rất nhanh. Bố mẹ từng sợ nha sĩ thì nên để người ít lo lắng hơn bế con trong lúc khám.
Những câu nên hỏi nha sĩ trong buổi khám
Lần khám đầu là dịp tốt nhất để hỏi, vì nha sĩ đang nhìn trực tiếp vào răng của chính con bạn. Ghi sẵn câu hỏi ra giấy hoặc điện thoại:
- Răng của con hiện có chỗ nào cần theo dõi hay phải xử lý không? Nếu có, nhờ nha sĩ chỉ đúng vị trí. (Bố mẹ có thể nhờ nha sĩ chụp ảnh để lần sau so sánh.)
- Nguy cơ sâu răng của con là thấp hay cao, vì sao?
- Lượng kem và loại kem có fluor nào phù hợp với con lúc này?
- Con còn bú đêm, ngậm ti giả hoặc mút tay; thói quen đó ảnh hưởng tới răng ra sao và khi nào nên bỏ?
- Phanh môi, phanh lưỡi của con có gì cần lưu ý không?
- Có cần bôi vecni fluor không, bao lâu một lần?
- Bao lâu thì nên đưa con quay lại, và những dấu hiệu nào thì nên đến sớm hơn hẹn?
Nếu nha sĩ đề xuất điều trị, hỏi rõ vì sao cần làm bây giờ, có cách nào nhẹ hơn để thử trước không, và nhận kế hoạch điều trị bằng văn bản trước khi đồng ý.
Sau buổi khám: biến lời dặn thành thói quen ở nhà
Buổi khám chỉ có giá trị khi những gì nha sĩ dặn được làm mỗi ngày ở nhà. Ngay khi về, ghi lại ba thứ: lượng kem con dùng, những mặt răng nha sĩ chỉ là hay bị sót, và thói quen nào cần đổi (ví dụ chải xong không cho bú thêm, đưa nước ép ra khỏi bình). Gửi bản ghi này cho tất cả những người cùng chăm con, kể cả ông bà và người trông trẻ, vì một nửa số bữa ăn và lần chải răng có thể diễn ra khi bố mẹ đi làm.
Nếu nha sĩ bôi vecni fluor, làm đúng lời dặn kiêng trong vài giờ sau đó. Nếu nha sĩ chỉ ra một vệt trắng cần theo dõi, chụp lại bằng điện thoại cùng một góc mỗi tháng để tự so sánh, và mang ảnh tới lần khám sau.
Để ý cả phản ứng của con sau buổi khám. Trẻ có thể kể lại, chơi đóng vai "khám răng" với búp bê, hay hỏi khi nào đi tiếp. Đó là dấu hiệu tốt. Nếu con sợ hãi rõ, mơ thấy, không cho chạm vào miệng trong nhiều ngày, hãy nói với nha sĩ trước lần sau để họ điều chỉnh cách tiếp cận, chẳng hạn cho con làm quen ghế khám trước khi khám thật.
Lịch khám lại và chi phí
Phần lớn trẻ được hẹn khám lại khoảng sáu tháng một lần. Trẻ có nhiều vệt trắng, đã từng sâu răng, ăn vặt nhiều hay có bệnh nền có thể được hẹn dày hơn. Trẻ nguy cơ thấp đôi khi được hẹn thưa hơn. Lịch hẹn nên dựa trên nguy cơ của con, không phải theo một con số cố định cho mọi trẻ.
Chi phí một buổi khám răng cho trẻ thường gồm phí khám, phí làm sạch hay bôi vecni nếu có, và phí chụp phim nếu cần. Giá khác nhau nhiều giữa bệnh viện công, phòng khám tư và giữa các tỉnh thành. Trước khi khám, hỏi rõ những khoản nào sẽ thu và khoản nào chỉ phát sinh nếu bác sĩ thấy cần. Trẻ dưới 6 tuổi có thẻ bảo hiểm y tế; một số dịch vụ nha khoa có thể nằm trong phạm vi chi trả khi khám đúng nơi đăng ký và đúng quy định, nên hỏi quầy tiếp nhận trước. Nếu một nơi khám đề nghị mua gói chăm sóc dài hạn ngay lần đầu, cứ xin thời gian suy nghĩ; một kế hoạch tốt vẫn còn đó sau vài ngày.
Giữ lại phiếu khám, ghi chú của nha sĩ và ảnh chụp răng nếu có trong một tệp riêng. Khi đổi nơi khám, chuyển nhà hay con bắt đầu đi trường, những thông tin này giúp người khám sau hiểu nhanh tình trạng răng của con.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa có răng nào thì có cần đi khám răng không?
Nếu con chưa mọc răng, chưa cần khám nha riêng. Bác sĩ nhi vẫn xem miệng con trong các lần khám định kỳ. Nếu khoảng 18 tháng vẫn chưa có răng, hoặc bạn thấy gì bất thường ở lợi, lưỡi, môi, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc đưa con đến nha sĩ.
Con khóc suốt buổi khám thì có khám được không?
Với trẻ nhỏ, khóc trong khi khám đối gối là chuyện thường và không làm hỏng buổi khám. Nha sĩ vẫn quan sát được răng, thậm chí rõ hơn khi con mở miệng khóc. Điều quan trọng là bố mẹ giữ bình tĩnh và khen con sau khi xong.
Bôi vecni fluor cho trẻ có an toàn không?
Vecni fluor được dùng rộng rãi cho trẻ nhỏ và được các hiệp hội nhi khoa, nha khoa khuyên dùng cho trẻ có nguy cơ sâu răng. Lượng dùng rất ít, quét thành lớp mỏng và khô nhanh. Nha sĩ sẽ dặn con kiêng ăn đồ cứng hoặc chải răng trong vài giờ sau khi bôi.
Có nên chụp X-quang răng cho trẻ nhỏ không?
Phim chỉ chụp khi nha sĩ cần thấy điều mắt thường không thấy, như sâu răng giữa hai răng sát nhau hay mầm răng trong xương. Với trẻ rất nhỏ, phần lớn lần khám đầu không cần chụp. Nếu nha sĩ đề nghị, bạn có thể hỏi vì sao cần và kết quả phim sẽ thay đổi cách xử lý thế nào.
Bác sĩ nhi khám rồi thì còn cần đưa con đi nha sĩ không?
Bác sĩ nhi có xem miệng và có thể nhận ra vấn đề rõ, nhưng khám răng chi tiết, đánh giá nguy cơ sâu răng và bôi vecni fluor thường là việc của nha sĩ. Hai bên bổ sung cho nhau; nhiều khuyến nghị khuyên trẻ có một nơi khám răng định kỳ từ năm đầu.