Bắt đầu chải răng cho con ngay khi chiếc răng đầu tiên nhú, hai lần mỗi ngày, bằng bàn chải lông mềm cỡ nhỏ và kem đánh răng có fluor: dưới 3 tuổi lấy lượng kem chỉ bằng hạt gạo, từ 3 đến 6 tuổi lượng bằng hạt đậu. Đây là khuyến nghị chung của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ và Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ từ năm 2014, cũng là hướng của nhiều hướng dẫn nha khoa khác. Trước năm 2014, nhiều nơi khuyên chờ tới 2 hoặc 3 tuổi mới dùng kem có fluor; khuyến nghị được đổi vì sâu răng ở trẻ nhỏ phổ biến hơn nguy cơ của lượng fluor rất nhỏ.
Lần chải quan trọng nhất là lần buổi tối, sau bữa ăn hay cữ sữa cuối cùng, trước khi con ngủ. Người lớn cần chải cho con, hoặc chải lại sau khi con tự chải, cho tới khi con đủ khéo tay, thường là quanh 7–8 tuổi. Phần dưới đây đi qua từng việc: chọn bàn chải, lấy kem, tư thế giữ con, cách chải từng mặt răng và cách xoay xở khi con vùng vằng.
Lượng kem và cách chải theo từng độ tuổi
Lượng kem nhỏ đến bất ngờ là điều nhiều bố mẹ không để ý. Bảng dưới gom lại những gì thay đổi theo tuổi:
| Độ tuổi | Lượng kem có fluor | Ai chải | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Từ chiếc răng đầu đến dưới 3 tuổi | Một vệt mỏng bằng hạt gạo | Người lớn chải hoàn toàn | Không cần súc miệng; lau bớt bọt bằng gạc nếu con chưa biết nhổ |
| Từ 3 đến 6 tuổi | Bằng hạt đậu | Con tập cầm bàn chải, người lớn chải lại cho sạch | Tập nhổ bọt ra, không nuốt, không súc nước nhiều lần |
| Từ khoảng 6–8 tuổi | Bằng hạt đậu | Con tự chải, người lớn kiểm tra, nhất là buổi tối | Để ý răng hàm vĩnh viễn mới mọc phía sau |
Kem đánh răng có fluor dành cho trẻ thường có hàm lượng fluor được ghi trên vỏ, nhiều hướng dẫn nha khoa khuyên chọn loại có tối thiểu khoảng 1.000 ppm. Hàm lượng phù hợp với con nên hỏi nha sĩ khi khám, vì nó còn tuỳ nguy cơ sâu răng của từng trẻ. Bài này không giới thiệu nhãn kem nào.
Thuốc đánh răng "nuốt được", không fluor, hương trái cây đậm thường được bán như lựa chọn "an toàn" cho bé. Chúng làm sạch mảng bám nhờ động tác chải, nhưng thiếu fluor, thành phần chính giúp men răng chống axit. Với đa số trẻ, kem có fluor ở đúng lượng khuyến nghị vừa an toàn vừa bảo vệ răng tốt hơn.
Fluor bảo vệ răng thế nào và chuyện con lỡ nuốt kem
Cơ chế. Sau mỗi lần ăn, vi khuẩn trong mảng bám biến đường thành axit, axit hoà tan một ít khoáng chất ở bề mặt men răng. Nước bọt sau đó trả khoáng lại. Fluor có mặt trong miệng giúp quá trình trả khoáng diễn ra tốt hơn và tạo ra lớp men chịu axit tốt hơn. Vì vậy fluor có tác dụng chủ yếu khi nằm lại trên bề mặt răng, chứ không phải khi nuốt vào.
Nuốt một lượng nhỏ. Trẻ dưới 3 tuổi chưa biết nhổ nên sẽ nuốt phần lớn vệt kem bằng hạt gạo. Lượng này đã được tính để an toàn khi nuốt hằng ngày, và đó chính là lý do khuyến nghị giữ lượng kem rất nhỏ.
Nhiễm fluor răng là gì. Khi trẻ nhỏ nuốt quá nhiều fluor trong nhiều tháng, lúc răng vĩnh viễn đang hình thành bên trong xương hàm, răng vĩnh viễn mọc ra sau này có thể có những vệt trắng đục. Dạng nhẹ chủ yếu ảnh hưởng thẩm mỹ. Cách phòng là giữ đúng lượng kem, để tuýp kem xa tầm với, không cho con ăn kem đánh răng như ăn kẹo.
Lỡ ăn nhiều kem. Nếu con lén bóp và ăn một lượng lớn kem, hãy cất tuýp kem, ước lượng xem con đã ăn bao nhiêu và gọi ngay cho bác sĩ hoặc đến cơ sở y tế để được hướng dẫn. Nếu con nôn nhiều, đau bụng, lả đi, gọi 115.
Nhổ, không súc. Với trẻ đã biết nhổ, nhổ bọt ra sau khi chải là đủ, không cần súc nhiều nước. Súc kỹ làm trôi mất lượng fluor đang bám trên răng.
Tư thế và cách chải từng mặt răng
Chải răng cho trẻ nhỏ là việc của tư thế nhiều hơn của sức tay. Khi con nằm hay tựa vững và người lớn nhìn rõ trong miệng, hai phút trôi qua nhẹ nhàng hơn rất nhiều:
- Cho con nằm trên đùi. Với trẻ dưới 2–3 tuổi, ngồi trên sàn hoặc giường, cho con nằm ngửa với đầu tựa vào đùi bạn. Bạn nhìn từ phía trên xuống như nha sĩ nhìn, thấy được cả mặt trong của răng. Hai người lớn có thể ngồi đối gối nhau, đầu con trên đùi người này, chân trên đùi người kia.
- Với trẻ lớn hơn, đứng sau lưng con. Cho con đứng trước gương, bạn đứng phía sau, một tay đỡ cằm, ngửa nhẹ đầu con tựa vào người bạn.
- Lấy kem đúng lượng. Bóp kem ngang các sợi lông bàn chải để ước lượng hạt gạo hay hạt đậu, đừng bóp dọc cả chiều dài.
- Chải mặt ngoài. Nghiêng đầu lông về phía viền lợi, rung nhẹ và xoay tròn từng nhóm hai ba răng. Viền giữa răng và lợi là nơi mảng bám đọng nhiều nhất.
- Chải mặt trong. Mặt trong răng cửa trên là chỗ sâu răng ở trẻ bú bình hay bắt đầu, nên cần chải kỹ. Dựng bàn chải theo chiều dọc để lướt vào mặt trong răng cửa.
- Chải mặt nhai răng hàm. Chà tới lui trên các rãnh của răng hàm, nơi thức ăn hay mắc lại.
- Đủ khoảng hai phút, cả hai hàm. Với trẻ còn ít răng, thời gian tự nhiên ngắn hơn; quan trọng là mỗi mặt răng đều được chạm tới.
Khi hai răng đã sát nhau không còn khe, nha sĩ có thể hướng dẫn dùng chỉ nha khoa cho chỗ đó. Bàn chải nên thay khi lông bắt đầu xoè, thường vài tháng một lần, và sau khi con khỏi một đợt ốm.
Chọn bàn chải và dụng cụ cho từng giai đoạn
Với vài chiếc răng đầu tiên, miếng gạc sạch quấn ngón tay hoặc bàn chải xỏ ngón bằng silicone giúp con quen cảm giác được chạm vào trong miệng. Chúng lau được mảng bám mặt ngoài nhưng khó làm sạch viền lợi, nên khi con có nhiều răng hơn thì chuyển sang bàn chải thật: đầu nhỏ vừa miệng, lông mềm, tay cầm dày để người lớn cầm chắc.
Bàn chải điện cho trẻ có thể giúp với trẻ thích tiếng rung, nhưng không bắt buộc; một bàn chải tay dùng đúng cách làm sạch đủ tốt. Thứ quan trọng hơn là có hai bàn chải: một cho con nghịch và tập, một cho người lớn chải thật. Trẻ hay nhai nát đầu lông khi cầm bàn chải, mà bàn chải xơ lông thì chải kém hẳn.
Cất bàn chải dựng đứng cho khô, không chụp nắp kín khi còn ướt, không để bàn chải của các thành viên chạm vào nhau. Không dùng chung bàn chải giữa người lớn và trẻ, vì vi khuẩn gây sâu răng có thể truyền qua nước bọt.
Khi con không chịu mở miệng
Gần như đứa trẻ nào cũng có giai đoạn chống lại việc đánh răng, thường rõ nhất trong khoảng một đến ba tuổi khi trẻ bắt đầu muốn tự làm và muốn nói "không". Một vài cách đã giúp được nhiều gia đình:
- Giữ cùng một giờ và cùng thứ tự mỗi ngày: tắm, mặc đồ ngủ, đánh răng, đọc sách, đi ngủ. Khi việc chải răng là một nếp cố định, trẻ ít mặc cả hơn.
- Cho con quyền chọn trong những thứ không quan trọng: chọn bàn chải màu nào, chải hàm trên hay hàm dưới trước, nằm trên đùi bố hay mẹ.
- Cho con chải răng cho búp bê hoặc cho bạn trước, rồi đổi lượt.
- Hát một bài vừa đủ dài, hoặc đếm chậm, để con biết lúc nào thì xong.
- Bình tĩnh và ngắn gọn khi con vùng vằng. Nếu hôm đó con khóc nhiều, chải nhanh những mặt quan trọng nhất (mặt trong răng cửa trên, mặt nhai răng hàm), không biến nó thành cuộc vật lộn kéo dài.
- Khen việc con hợp tác bằng lời cụ thể: "con há miệng to nên mẹ thấy hết răng rồi", thay vì thưởng bằng kẹo, thứ đi ngược hẳn mục đích.
Nếu con nôn oẹ mỗi khi bàn chải chạm vào trong miệng, chảy máu lợi nhiều, hoặc chống đối kịch liệt kéo dài nhiều tháng, hãy nói với nha sĩ hoặc bác sĩ nhi khi khám, để xem có nguyên nhân nào khác như đau răng, nhạy cảm vùng miệng.
Những lỗi hay gặp khi chải răng cho trẻ
Phần lớn gia đình đã chải răng cho con mỗi ngày, nhưng một vài thói quen nhỏ làm công sức ấy kém hiệu quả hơn nhiều:
- Bóp kem kín cả chiều dài lông bàn chải như của người lớn: trẻ dưới 3 tuổi nuốt gần hết, nên đây là cách dễ dẫn tới nuốt quá nhiều fluor.
- Chỉ chải mặt ngoài răng cửa, nơi nhìn thấy khi con cười, mà bỏ qua mặt trong răng cửa trên và mặt nhai răng hàm.
- Chà ngang thật mạnh với lực tay của người lớn: làm đau lợi khiến con càng sợ, mà không sạch hơn động tác rung nhẹ ở viền lợi.
- Chỉ chải buổi sáng, buổi tối "để con ngủ cho nhanh": bỏ đúng lần chải quan trọng nhất.
- Bỏ hẳn mấy hôm vì con khóc, rồi thành nếp không chải.
- Để con tự chải từ sớm và tin là đủ: trẻ 3–4 tuổi chải rất hăng nhưng chủ yếu là nhai bàn chải.
- Súc miệng kỹ ngay sau khi chải, rồi lại cho con uống sữa hoặc ăn bánh trước khi ngủ.
Sửa một hai lỗi trong số này thường mang lại khác biệt rõ hơn là đổi sang loại kem hay bàn chải mới.
Lần chải buổi tối và những chi tiết hay bị bỏ qua
Ban đêm nước bọt tiết ra ít, nên axit do vi khuẩn tạo ra đọng lâu trên răng hơn. Đó là lý do lần chải tối, sau bữa cuối và cữ sữa cuối, quan trọng hơn lần chải sáng. Sau khi đã chải tối, tránh cho con ăn uống thêm thứ gì ngoài nước lọc. Nếu con còn bú đêm, trao đổi với nha sĩ về cách lau răng sau cữ bú.
Một số chi tiết thường bị bỏ qua: răng hàm vĩnh viễn thứ nhất mọc quanh 6 tuổi nằm sâu phía sau nên hay bị chải sót; trẻ đi nhà trẻ ăn xế ngọt rồi về nhà ngủ trưa mà không ai lau răng; và ông bà, người trông trẻ chải răng theo thói quen cũ không dùng kem có fluor. Thống nhất một cách chải cho mọi người chăm con giúp mọi công sức không bị đứt quãng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ dưới 1 tuổi dùng kem đánh răng có fluor có an toàn không?
Có, khi dùng đúng lượng. Các khuyến nghị nha khoa nhi hiện nay khuyên dùng kem có fluor ngay từ chiếc răng đầu, với lượng chỉ bằng hạt gạo. Lượng này được tính để an toàn kể cả khi trẻ nuốt. Điều cần làm là không bóp nhiều hơn và cất tuýp kem xa tầm tay con.
Con đánh răng xong có cần súc miệng bằng nước không?
Với trẻ đã biết nhổ, chỉ cần nhổ bọt ra là đủ, không súc nhiều nước, để lượng fluor còn lại bám trên răng. Với trẻ dưới 3 tuổi chưa biết nhổ, có thể lau bớt bọt bằng gạc sạch. Uống một ngụm nước nhỏ sau đó cũng không sao.
Bao giờ thì con tự đánh răng được mà không cần bố mẹ?
Phần lớn trẻ cần người lớn chải lại hoặc kiểm tra cho đến khoảng 7–8 tuổi, khi tay đủ khéo để chải sạch viền lợi và răng hàm. Một cách ước lượng người ta hay dùng là khi con tự buộc được dây giày hoặc viết chữ gọn gàng.
Có nên dùng nước muối để vệ sinh răng cho bé thay kem đánh răng?
Nước muối không thay được kem có fluor. Muối không giúp men răng chống axit, còn có thể làm rát niêm mạc nếu pha đậm. Động tác chải mới là phần lấy mảng bám đi, và fluor là phần giúp men răng khoẻ. Kết hợp đúng hai thứ đó là đủ.
Răng con bị ố vàng dù đánh răng đều, có phải sâu răng không?
Chưa chắc. Răng có thể ố do mảng bám chải chưa sạch ở viền lợi, do màu từ thức ăn, hoặc do vết trắng đục chuyển sang nâu của sâu răng giai đoạn đầu. Hãy cho con đi nha sĩ xem, vì sâu răng sớm phát hiện thì xử lý nhẹ nhàng hơn rất nhiều.