Đầy hơi sau bữa ăn ở trẻ nhỏ thường do nuốt nhiều không khí khi ăn uống, ăn quá no, ăn một số thực phẩm sinh nhiều hơi khi được vi khuẩn đường ruột lên men, hoặc do táo bón. Phần lớn trường hợp đỡ sau khi trẻ xì hơi, đi tiêu, vận động nhẹ.
Bụng chướng căng, cứng, kèm nôn ra dịch xanh, đau từng cơn dữ dội, không đi tiêu được, phân có máu là chuyện khác: đó là dấu hiệu cấp cứu. Bài này giải thích vì sao trẻ đầy hơi, cách làm dịu tại nhà không cần thuốc, những điều chỉnh trong bữa ăn giúp giảm tái diễn, những cách làm dân gian nên tránh, và các dấu hiệu bụng cần đi cấp cứu.
Hơi trong bụng trẻ đến từ đâu
Hơi trong ống tiêu hoá có hai nguồn chính. Nguồn thứ nhất là không khí nuốt vào: khi bú bình, bú vội, khóc nhiều, ăn nhanh, vừa ăn vừa nói cười, uống bằng ống hút, uống nước có ga. Phần lớn lượng khí này thoát ra bằng ợ hơi.
Nguồn thứ hai là khí do vi khuẩn trong ruột già tạo ra khi lên men những chất bột, chất xơ mà ruột non chưa tiêu hoá hết. Đậu các loại, bắp cải, súp lơ, hành, một số trái cây, đồ ngọt có đường rượu, sữa ở trẻ kém dung nạp đường sữa đều có thể tạo nhiều hơi hơn. Khí này thoát ra bằng xì hơi. Xì hơi nhiều sau khi ăn rau, đậu là dấu hiệu ruột đang làm việc bình thường, không phải bệnh.
Trẻ nhỏ cảm nhận đầy hơi rõ hơn người lớn vì chưa biết cách thả lỏng bụng, và khi khó chịu thì quấy, gồng người, co chân. Người lớn thấy bụng bé tròn, gõ nghe "bộp bộp" và lo lắng. Bụng trẻ nhỏ vốn tròn và hơi phình do cơ bụng còn mỏng; bụng mềm, ấn không đau, bé vẫn chơi được thì phần lớn không đáng lo.
Đầy hơi đi cùng táo bón rất thường gặp: phân ứ lại ở ruột già vừa làm bụng chướng, vừa làm hơi khó thoát. Xử lý táo bón thường giúp đầy hơi đỡ theo.
Làm dịu đầy hơi tại nhà, không cần thuốc
Những việc dưới đây an toàn cho phần lớn trẻ, làm khi bé tỉnh, không sốt, bụng mềm:
- Cho bé thay đổi tư thế: với trẻ nhỏ, bế đứng tựa vai, hoặc cho nằm sấp trên đùi người lớn khi thức. Với trẻ biết đi, cho đi lại nhẹ nhàng.
- Đạp xe chân: bé nằm ngửa, người lớn nắm nhẹ cổ chân, co gối bé về phía bụng rồi duỗi ra, lặp lại chậm rãi.
- Xoa bụng bằng lòng bàn tay ấm, theo chiều kim đồng hồ quanh rốn, lực nhẹ. Dừng lại nếu bé khóc nhiều hơn hoặc gồng bụng chống lại.
- Chườm ấm nhẹ bằng khăn ấm vừa phải đặt lên bụng trẻ lớn, luôn thử nhiệt trên cổ tay người lớn trước. Không dùng túi chườm nóng, chai nước nóng với trẻ nhỏ vì nguy cơ bỏng.
- Cho trẻ ngồi bô sau bữa ăn khoảng mươi, mười lăm phút nếu trẻ đã tập bô; phản xạ dạ dày đại tràng sau ăn giúp dễ đi tiêu, xì hơi.
Không cần cố "làm cho xì hơi" ngay. Thường sau một lúc vận động nhẹ, bé tự xì hơi hoặc đi tiêu và dễ chịu hơn. Các thuốc giảm đầy hơi, men tiêu hoá, men vi sinh dùng cho trẻ đều nên do bác sĩ quyết định sau khi khám, không mua theo lời truyền miệng.
Điều chỉnh bữa ăn để giảm đầy hơi tái diễn
Đầy hơi lặp lại sau nhiều bữa thường có liên quan tới cách ăn. Những điều chỉnh này không phải để kiêng khem, mà để thử và quan sát.
| Thói quen | Vì sao gây đầy hơi | Thử thay đổi |
|---|---|---|
| Ăn rong, vừa ăn vừa chạy nhảy, xem màn hình | Nuốt nhiều không khí, ăn không biết no | Ngồi bàn ăn, bữa ăn trong khoảng thời gian vừa phải |
| Ép ăn hết bát, ăn quá no | Dạ dày căng, khó chịu | Để trẻ tự quyết định lượng, dọn bớt khi trẻ không muốn ăn |
| Uống nhiều nước ngọt có ga, nước ép, đồ ngọt | Khí CO2 và đường lên men trong ruột | Ưu tiên nước lọc, sữa; giới hạn đồ uống ngọt |
| Thêm đậu, rau họ cải rất nhiều trong một lần | Vi khuẩn lên men tạo hơi | Tăng dần lượng, nấu chín mềm, không bỏ hẳn vì vẫn là thực phẩm tốt |
| Uống bằng bình, núm chảy không phù hợp | Nuốt hơi | Chọn núm phù hợp tuổi, giữ bình nghiêng đủ |
| Uống rất nhiều sữa mỗi ngày ở trẻ lớn | Có thể chướng bụng, táo bón, chán ăn bữa chính | Hỏi bác sĩ về lượng sữa phù hợp với tuổi |
Ghi lại trong một tuần: trẻ ăn gì, khi nào đầy hơi, có táo bón không. Nhiều gia đình nhận ra quy luật rõ ràng, chẳng hạn trẻ chỉ đầy hơi sau những bữa ăn vội buổi sáng. Nếu nghi trẻ không dung nạp sữa hay một nhóm thực phẩm, hỏi bác sĩ trước khi tự loại bỏ, vì bỏ sữa ở trẻ nhỏ cần có cách bù canxi, đạm phù hợp.
Trẻ dưới 6 tháng đầy hơi: những điểm khác trẻ lớn
Với trẻ còn bú, phần lớn hơi trong bụng là không khí nuốt vào khi bú và khi khóc. Bé bú bình nuốt hơi nhiều hơn khi núm chảy không phù hợp hoặc bình để thấp làm bé hút cả không khí. Bé bú mẹ nuốt hơi khi khớp ngậm chưa kín hoặc khi sữa phun mạnh. Vỗ ợ hơi giữa và sau cữ bú, cho bú khi bé có dấu hiệu đói sớm trước khi khóc to, là hai việc giúp ích nhiều nhất.
Ở trẻ vài tuần tuổi, những cơn quấy khóc chiều tối hay bị gán cho đầy hơi. Bé khóc, gồng bụng, đỏ mặt, co chân, xì hơi, nên người lớn nghĩ bé đau bụng vì hơi. Thực tế, khóc nhiều làm bé nuốt thêm hơi, nên đầy hơi có khi là hệ quả hơn là nguyên nhân. Cách dỗ bé trong giai đoạn khóc dai có bài riêng ở mục chăm trẻ sơ sinh.
Với trẻ dưới 6 tháng, không cho uống nước gừng, nước lá, nước cam thảo, không bôi dầu lên bụng, không dùng thuốc giảm đầy hơi khi chưa hỏi bác sĩ. Bụng bé tròn, mềm, bé vẫn bú và tăng cân tốt là dấu hiệu yên tâm. Bụng chướng căng, bé nôn, bỏ bú, đi tiêu bất thường thì cần khám ngay, vì ở tuổi này những dấu hiệu bụng tiến triển nhanh.
Mẹo dân gian khi trẻ đầy bụng: cái nào nên tránh
Bôi dầu gió, dầu tràm, cao xoa lên bụng, rốn trẻ nhỏ. Da trẻ hấp thu tốt, một số loại dầu chứa long não, tinh dầu đậm đặc có thể gây kích ứng, ngộ độc nếu bé đưa tay dính dầu lên miệng. Không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi; với trẻ lớn cũng không cần thiết.
Đắp gừng giã, muối rang, lá ngải cứu nóng lên bụng. Nguy cơ bỏng nhiệt và bỏng do gừng, tỏi trên da mỏng của trẻ. Khăn ấm vừa phải đã đủ tạo cảm giác dễ chịu.
Cho uống nước gừng, nước lá, nước vỏ quýt. Trẻ dưới 6 tháng không uống gì ngoài sữa. Với trẻ lớn, chưa có bằng chứng giúp giảm đầy hơi, nước đậm có thể gây kích ứng dạ dày.
Thụt hậu môn, chọc que, cọng lá chấm dầu để "thông hơi". Nguy cơ trầy xước, nứt hậu môn, nhiễm trùng, và làm trẻ sợ đi tiêu, dẫn tới táo bón kéo dài. Không tự làm.
Cạo gió, chích lể khi trẻ đau bụng. Không giúp gì cho bụng, còn có thể che lấp và làm chậm việc khám bệnh cấp cứu như lồng ruột, viêm ruột thừa.
Đầy hơi hay đau bụng thật: phân biệt bằng quan sát
Trẻ nhỏ chưa nói được nơi đau, nên người lớn phải đọc qua hành vi. Đầy hơi thông thường: bé khó chịu, uốn éo, có khi khóc, nhưng dỗ được, đỡ hẳn sau khi xì hơi hay đi tiêu, giữa các lúc khó chịu bé vẫn chơi, vẫn ăn. Bụng mềm, ấn nhẹ không thấy bé đau thêm.
Đau bụng cần lưu ý: bé đau thành cơn, khóc thét, co chân lên bụng, mặt tái, giữa các cơn thì lả đi, mệt mỏi. Kiểu này ở trẻ từ vài tháng đến vài tuổi gợi ý lồng ruột, một tình trạng cấp cứu khi đoạn ruột này lồng vào đoạn ruột kia; phân có thể có nhầy máu như mứt dâu ở giai đoạn sau. Ở trẻ lớn hơn, đau bắt đầu quanh rốn rồi khu trú xuống hố chậu phải, đau tăng khi đi lại, sốt, nôn có thể gợi ý viêm ruột thừa.
Một dấu hiệu khác cần để ý ở bé trai là đau bụng dưới kèm sưng, đau bìu. Bé gái và bé trai đều cần được nhìn vùng bẹn khi đau bụng, vì thoát vị bẹn nghẹt có thể biểu hiện như đau bụng, nôn.
Táo bón lâu ngày cũng có thể gây đau bụng từng cơn, hay ở quanh rốn hoặc bụng dưới bên trái, đỡ sau khi đi tiêu. Đây là nguyên nhân rất hay gặp ở trẻ đi học mẫu giáo nhịn đi vệ sinh ở trường; xử lý táo bón thường làm cơn đau thưa dần.
Những tình huống này không chẩn đoán được ở nhà. Nguyên tắc đơn giản: đau mà dỗ không được, đau tăng dần, đau kèm nôn, sốt, bụng cứng hay thay đổi màu phân thì đi khám ngay.
Dấu hiệu đi cấp cứu ngay hoặc gọi 115
Không chườm, không xoa, không chờ thêm khi trẻ có:
- Bụng chướng căng, cứng, gõ vang, bé đau khi chạm nhẹ.
- Nôn ra dịch xanh lá, vàng xanh, hoặc nôn ra máu, dịch bã cà phê.
- Đau từng cơn dữ dội, khóc thét, co chân, rồi lả đi; phân nhầy máu.
- Không đi tiêu, không xì hơi được kèm nôn và bụng ngày càng to.
- Sốt kèm đau bụng tăng dần, trẻ lớn đi lại khom người vì đau.
- Sưng đau vùng bẹn, bìu.
- Dấu hiệu mất nước, li bì, lơ mơ, co giật: gọi 115.
Khi đến cơ sở y tế, kể rõ cơn đau bắt đầu từ lúc nào, đau liên tục hay từng cơn, lần đi tiêu và xì hơi gần nhất, trẻ đã ăn gì, nôn mấy lần, màu gì. Nếu có phân bất thường, mang theo tã hoặc chụp ảnh. Những thông tin này giúp bác sĩ quyết định nhanh có cần siêu âm, chụp phim hay không.
Trong lúc chờ, không cho trẻ ăn uống thêm nếu nghi cấp cứu ngoại khoa, không cho uống thuốc giảm đau hay thuốc gì khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế, vì có thể che dấu hiệu bác sĩ cần thấy.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ xì hơi nhiều và rất thối có sao không?
Xì hơi nhiều sau các bữa ăn có đậu, rau họ cải, trứng, thịt thường là bình thường. Nếu kèm tiêu chảy kéo dài, phân mỡ, nhạt màu, sụt cân hoặc chậm tăng cân, nên đi khám để bác sĩ đánh giá khả năng kém hấp thu.
Có nên cho trẻ uống men vi sinh khi đầy hơi không?
Hiệu quả của men vi sinh khác nhau theo từng chủng và từng tình trạng, bằng chứng cho đầy hơi thông thường ở trẻ chưa rõ ràng. Không nên tự mua dùng kéo dài; hỏi bác sĩ khi đầy hơi tái diễn để tìm nguyên nhân trước.
Trẻ hay đầy bụng có phải do bất dung nạp sữa không?
Bất dung nạp đường sữa thật sự ít gặp ở trẻ dưới 2 tuổi, hay gặp hơn tạm thời sau một đợt tiêu chảy. Biểu hiện thường là đầy hơi, tiêu chảy, đau bụng sau uống sữa. Cần bác sĩ đánh giá trước khi cắt sữa của trẻ.
Ăn xong chạy nhảy có làm trẻ đầy bụng không?
Chạy nhảy mạnh ngay sau bữa no có thể làm trẻ khó chịu, đau sóc hông, buồn nôn. Vận động nhẹ như đi lại thì giúp tiêu hoá. Cho trẻ nghỉ một chút sau bữa chính trước khi chơi vận động mạnh.
Đầy hơi kéo dài nhiều tuần thì cần khám gì?
Bác sĩ thường hỏi kỹ thói quen ăn, đi tiêu, khám bụng và xem biểu đồ tăng trưởng trước khi quyết định có cần xét nghiệm hay không. Mang theo bản ghi ăn uống và đi tiêu trong một hai tuần sẽ giúp ích nhiều.