Đôi tay của trẻ khéo dần theo một trình tự khá giống nhau: từ nắm cả bàn tay, sang chuyển đồ từ tay này sang tay kia, rồi nhón bằng đầu ngón cái và ngón trỏ, xúc thìa, vẽ nguệch ngoạc, rồi cầm bút, cài cúc, dùng kéo. Thời điểm từng kỹ năng xuất hiện trải theo khoảng tuổi rộng, và phụ thuộc nhiều vào việc trẻ có được tự tay làm hay không.
Phần lớn vận động tinh không cần "bài tập" nào đặc biệt. Nó lớn lên trong bữa ăn bốc tay, trong lúc tự cởi tất, xếp đồ, nặn bột, nhặt rau cùng bà. Bài này mô tả những thay đổi thường thấy theo khoảng tuổi, những hoạt động hằng ngày giúp đôi tay, chuyện thuận tay trái, chuyện cầm bút trước lớp một, và những tín hiệu nên hỏi bác sĩ.
Những thay đổi thường thấy ở đôi tay theo khoảng tuổi
Các khoảng dưới đây mang tính mô tả, để bạn biết sắp tới con có thể làm gì. Trẻ khoẻ mạnh có thể sớm hơn hoặc muộn hơn vài tháng:
| Khoảng tuổi | Nhiều trẻ hay làm | Gợi ý cho người lớn |
|---|---|---|
| 0–3 tháng | Nắm chặt ngón tay người lớn theo phản xạ, bàn tay mở dần | Đặt ngón tay vào lòng bàn tay con, cho con nằm sấp chống tay |
| 3–6 tháng | Với lấy, nắm đồ bằng cả bàn tay, đưa đồ vào miệng | Đưa đồ nhẹ, dễ cầm, an toàn để ngậm |
| 6–9 tháng | Chuyển đồ từ tay này sang tay kia, đập hai đồ vào nhau | Cho con hai món cùng lúc; cho bốc thức ăn mềm |
| 9–12 tháng | Nhón đồ nhỏ bằng ngón cái và ngón trỏ, chỉ tay, thả đồ vào hộp | Bữa ăn bốc tay, hộp có nắp to để bỏ đồ vào lấy ra |
| 12–24 tháng | Xếp vài khối chồng lên nhau, vẽ nguệch ngoạc, tập xúc thìa (rơi vãi nhiều) | Bút sáp to, giấy lớn; để con tự xúc dù bẩn |
| 2–3 tuổi | Lật từng trang sách, vặn nắp, xâu hạt to, cầm bút bằng cả nắm tay hay vài ngón | Việc nhà nhỏ, nặn bột, đổ nước từ cốc sang cốc |
| 3–4 tuổi | Vẽ hình tròn, tự mặc áo đơn giản, tập dùng kéo trẻ em | Kéo đầu tròn, cắt giấy tự do; cài khuy to |
| 4–6 tuổi | Vẽ người có vài bộ phận, cầm bút bằng các đầu ngón, cài cúc, có trẻ tự viết tên | Vẽ, tô tự do, xếp hình nhỏ, gấp giấy |
Điều đáng chú ý không phải con đã làm được ô nào, mà là con có tiến lên dần, dùng cả hai tay phối hợp, và thích dùng tay để khám phá hay không.
Vì sao "bẩn một chút" lại giúp đôi tay
Phần lớn kỹ năng tay của trẻ nhỏ được luyện trong bữa ăn. Bốc miếng thức ăn mềm, nhón hạt đậu, cầm thìa, cầm cốc là chuỗi động tác phối hợp mắt và tay mà trẻ lặp lại hàng chục lần mỗi ngày. Khi người lớn đút hết để nhanh và sạch, trẻ mất đi giờ luyện tập quý nhất.
Cho con tự xúc chấp nhận rơi vãi, bẩn áo, bẩn sàn trong một thời gian. Có thể trải tấm nilon dưới ghế ăn, cho con một thìa trong khi người lớn cầm một thìa khác để đút xen kẽ. Trẻ thường cầm thìa từ khoảng một tuổi nhưng phải tới khoảng hai tuổi mới xúc khá gọn, và đến ba bốn tuổi mới ít rơi vãi.
Những hoạt động "bẩn" khác cũng vậy: nặn bột, chơi cát, nhào bột làm bánh cùng mẹ, vẽ bằng ngón tay, nghịch nước. Cảm giác của nhiều chất liệu khác nhau trên tay giúp trẻ điều chỉnh lực, phân biệt thô mịn, cứng mềm. Rửa tay sau đó là một việc nữa để tập.
Ông bà và người trông trẻ đôi khi ngại để cháu tự làm vì sợ bẩn, sợ mất thời gian, sợ bị trách. Nói rõ với họ rằng bố mẹ muốn con được tự bốc, tự xúc, tự cởi tất dù chậm, và cùng nhau chuẩn bị cho dễ dọn: yếm có máng hứng, khăn lau sẵn, quần áo cũ cho giờ chơi bẩn. Khi cả nhà cùng một cách, con được luyện tập đều đặn chứ không chỉ vào cuối tuần.
Việc nhà và hoạt động chơi cho đôi tay
Không cần mua bộ dụng cụ đắt tiền. Rất nhiều thứ trong nhà dùng được, miễn an toàn và vừa sức. Một vài gợi ý theo độ khó tăng dần:
- Bỏ đồ vào hộp, lấy ra: thìa gỗ, cốc nhựa, quả bóng to vào giỏ (đồ phải đủ lớn để không hóc).
- Mở và đóng: hộp có nắp, túi có khoá dán, ngăn kéo thấp, cửa tủ đồ chơi.
- Xé giấy, vò giấy, bóc miếng dán khỏi tờ giấy.
- Nhặt rau cùng người lớn: nhặt lá rau muống, tách hạt đậu, bóc trứng luộc.
- Đổ và rót: rót nước từ cốc nhỏ sang cốc khác trong chậu, xúc hạt to bằng thìa.
- Xâu: xâu hạt gỗ to vào dây cứng, xâu ống hút cắt khúc vào que.
- Nặn bột, nhào bột làm bánh, lăn viên.
- Vẽ: bút sáp to, phấn trên sàn, cọ to với màu nước, vẽ trên giấy lớn dán xuống sàn.
- Tự phục vụ: cởi tất, kéo khoá áo, cài cúc to, vặn nắp bình nước, cầm cốc uống.
- Với trẻ lớn hơn: cắt giấy bằng kéo đầu tròn có người lớn bên cạnh, gấp giấy, xếp hình nhỏ phù hợp tuổi.
Đồ vật nhỏ như hạt, cúc áo, pin cúc áo, nam châm, viên bi là nguy cơ hóc và nuốt phải với trẻ dưới ba tuổi và với cả trẻ lớn hay cho đồ vào miệng. Các hoạt động với đồ nhỏ luôn cần người lớn ngồi cạnh. Về chọn đồ chơi, học liệu theo tuổi, có nhiều tài liệu chuyên về học liệu mầm non; ở đây chỉ cần nhớ đồ đơn giản, mở, dùng được nhiều cách thường có ích hơn đồ chỉ bấm một nút.
Tay khéo cần thân mình vững
Một điều ít người để ý: đôi tay chỉ làm được việc tỉ mỉ khi vai và thân mình đủ vững để làm điểm tựa. Trẻ ngồi chưa vững phải dùng tay để chống, để giữ thăng bằng, nên tay không rảnh để khám phá đồ vật. Đó là lý do nằm sấp chống tay, bò, leo trèo, đẩy, kéo đồ nặng là những hoạt động quan trọng cho cả vận động tinh, không chỉ cho vận động thô.
Tư thế khi con ngồi làm việc bằng tay cũng quan trọng. Khi con vẽ, nặn, xâu hạt, chọn bàn ghế vừa tầm: bàn chân chạm sàn hoặc có chỗ kê, mặt bàn ngang khoảng khuỷu tay, lưng có chỗ tựa. Trẻ ngồi ghế người lớn với chân lơ lửng thường nhanh mỏi, hay cúi gập người, rồi bỏ đi giữa chừng mà người lớn tưởng là "không tập trung".
Với trẻ hay vụng về, đánh rơi đồ, đôi khi chỉ cần thêm thời gian vận động toàn thân ở sân chơi, cùng với một chỗ ngồi vừa vặn ở nhà, đã thấy đôi tay làm việc dễ hơn. Nếu không cải thiện, đó là lúc hỏi chuyên gia.
Thuận tay phải, thuận tay trái
Trẻ dưới một tuổi thường dùng cả hai tay như nhau, đổi tay liên tục. Xu hướng thuận một tay thường rõ dần trong khoảng hai đến bốn tuổi và ổn định quanh năm, sáu tuổi. Một phần nhỏ trẻ thuận tay trái; đây là biến thể bình thường của con người, có yếu tố di truyền.
Không nên ép trẻ thuận tay trái chuyển sang tay phải. Việc ép có thể làm con lúng túng, chậm trong các việc dùng tay và căng thẳng không cần thiết, mà không mang lại lợi ích nào. Thay vào đó, giúp con với những điều nhỏ: ngồi ăn ở phía bên trái bàn để không va khuỷu tay người bên cạnh, cho con dùng kéo dành cho người thuận tay trái khi cần, khi dạy viết thì đặt giấy hơi nghiêng theo tay con.
Điều đáng để ý ngược lại là trẻ thuận hẳn một tay quá sớm, trước khoảng một tuổi rưỡi, gần như không dùng tay bên kia, hoặc tay bên kia có vẻ yếu, nắm chặt, ít cử động. Khi đó không phải là chuyện thuận tay nữa mà nên cho bác sĩ khám, vì có thể là dấu hiệu của sự yếu ở một bên cơ thể.
Cầm bút và chuyện "luyện chữ" trước lớp một
Cách cầm bút thay đổi theo tuổi. Trẻ nhỏ cầm bút bằng cả nắm tay, đầu bút chĩa xuống. Dần dần trẻ cầm bằng các ngón, rồi khoảng bốn đến sáu tuổi nhiều trẻ chuyển sang cầm bằng ba đầu ngón. Ép cầm "đúng" từ khi tay chưa sẵn sàng thường làm trẻ mỏi và chán vẽ.
Vẽ trước, viết sau. Vẽ nguệch ngoạc, vẽ vòng tròn, đường thẳng, tô màu tự do là cách tay và mắt tập phối hợp. Bút to, ngắn (bút sáp to, phấn bẻ đôi) giúp trẻ tự nhiên cầm bằng đầu ngón.
Không cần ép tập viết chữ ở tuổi mầm non. Chương trình giáo dục mầm non của Việt Nam hướng tới làm quen với chữ qua hoạt động chơi chứ không dạy viết chữ trước lớp một. Trẻ năm tuổi tự muốn viết tên mình là điều tốt; bắt viết từng trang chữ thì khác.
Tay khoẻ từ những việc khác. Leo trèo, bò, treo người ở xà thấp, nặn bột, vắt khăn giúp vai, cổ tay và bàn tay khoẻ, là nền cho việc cầm bút lâu về sau.
Tín hiệu nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia
Tay của mỗi trẻ khéo theo nhịp riêng, nhưng những điều sau là lý do để nhờ người có chuyên môn xem:
- Khoảng 6 tháng con chưa với lấy hay cầm đồ, bàn tay thường xuyên nắm chặt.
- Khoảng 12 tháng chưa chuyển đồ từ tay này sang tay kia, chưa thử nhón đồ nhỏ.
- Dùng một tay rõ rệt hơn hẳn tay kia ở trẻ dưới khoảng một tuổi rưỡi, hoặc một tay có vẻ yếu.
- Run tay rõ, đánh rơi đồ liên tục, khó phối hợp hai tay ở trẻ lớn hơn.
- Trẻ bốn năm tuổi rất khó khăn với những việc tự phục vụ như xúc ăn, cởi áo, kèm né tránh mọi hoạt động dùng tay.
- Mất đi kỹ năng tay đã có.
Nơi bắt đầu là bác sĩ nhi trong lần khám định kỳ. Nếu cần, bác sĩ sẽ giới thiệu đi đánh giá ở khoa phục hồi chức năng hoặc với chuyên viên hoạt động trị liệu. Đánh giá giúp biết con cần hỗ trợ gì, không phải để dán nhãn.
Câu hỏi thường gặp
Bé 10 tháng chưa biết nhón đồ bằng hai ngón có sao không?
Kỹ năng nhón bằng ngón cái và ngón trỏ thường xuất hiện trong khoảng 9 đến 12 tháng, có trẻ muộn hơn. Cho con bốc thức ăn mềm cắt nhỏ trong bữa là cách luyện tự nhiên. Nếu khoảng một tuổi con vẫn chỉ nắm cả bàn tay, không chuyển đồ giữa hai tay, hãy hỏi bác sĩ.
Có nên cho trẻ 3 tuổi tập tô chữ không?
Không cần. Ở tuổi này, vẽ tự do, tô màu, nặn bột, xâu hạt giúp đôi tay nhiều hơn tô chữ. Nếu con thích và tự muốn tô, có thể cho làm ngắn, vui vẻ, không bắt buộc. Ép tập viết sớm dễ khiến trẻ mỏi tay và chán.
Con cầm thìa bằng tay trái, có nên đổi sang tay phải không?
Không nên ép đổi. Ở trẻ dưới ba bốn tuổi, tay thuận chưa ổn định, và trẻ thuận tay trái là bình thường. Cứ đưa thìa vào giữa để con tự chọn tay. Ép đổi tay không mang lại lợi ích mà có thể khiến con lúng túng.
Đồ chơi xếp hình nhỏ cho trẻ mấy tuổi thì an toàn?
Đồ có chi tiết nhỏ thường ghi độ tuổi trên vỏ, nhiều loại dành cho trẻ từ ba tuổi trở lên vì nguy cơ hóc. Với trẻ còn hay cho đồ vào miệng, chọn khối to và luôn có người lớn ngồi cạnh khi chơi với đồ nhỏ.
Trẻ 2 tuổi chưa tự xúc ăn được có chậm không?
Trẻ hai tuổi thường đã xúc được nhưng còn rơi vãi nhiều. Nếu từ trước tới giờ con luôn được đút, con có thể chưa có dịp tập. Hãy cho con một thìa riêng trong mỗi bữa. Nếu con không cầm nắm được đồ vật nói chung, hãy hỏi bác sĩ.