Chơi là cách trẻ dưới 6 tuổi học về thế giới, về cơ thể mình và về người khác. Một báo cáo lâm sàng của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ năm 2018 có tên "Sức mạnh của chơi" đã khuyên bác sĩ nhi nhắc bố mẹ rằng chơi tự do và chơi cùng người lớn không phải là thời gian thừa mà là một phần cốt lõi của phát triển: ngôn ngữ, vận động, tự điều chỉnh cảm xúc, giải quyết vấn đề đều được luyện trong lúc chơi.
Cách trẻ chơi thay đổi theo tuổi, từ ngậm, lắc, ném đồ vật, sang giả vờ cho búp bê ăn, rồi đóng vai bán hàng với bạn, rồi chơi có luật. Người lớn không cần biết thật nhiều hoạt động; điều quan trọng hơn là hiểu con đang ở kiểu chơi nào và tham gia sao cho con vẫn là người dẫn. Bài này mô tả từng giai đoạn, cách chơi cùng, chơi ngoài trời, chuyện tranh giành đồ, và những tín hiệu nên hỏi bác sĩ.
Trẻ chơi thế nào ở mỗi giai đoạn
Các giai đoạn dưới đây gối lên nhau và không có ranh giới cứng. Trẻ bốn tuổi vẫn thích đổ đầy rồi trút ra như trẻ một tuổi, chỉ là thêm những kiểu chơi mới:
| Khoảng tuổi | Kiểu chơi hay thấy | Người lớn có thể |
|---|---|---|
| 0–6 tháng | Nhìn mặt người, nghe giọng, nắm, ngậm, đạp | Chơi mặt đối mặt, hát, bắt chước biểu cảm của con, cho nằm sấp với đồ trước mặt |
| 6–12 tháng | Khám phá đồ bằng miệng, tay; ném, đập; ú oà; tìm đồ bị giấu | Chơi ú oà, giấu đồ dưới khăn, đưa đồ an toàn với nhiều chất liệu |
| 1–2 tuổi | Đổ đầy, trút ra, xếp chồng, đẩy, kéo; bắt chước việc người lớn | Cho con giúp việc nhà nhỏ, chơi với hộp, nồi, thìa; đi chậm theo nhịp con |
| 2–3 tuổi | Giả vờ đơn giản (cho búp bê ăn, gọi điện), chơi cạnh trẻ khác hơn là cùng chơi | Tham gia màn giả vờ con dựng, thêm một chi tiết nhỏ |
| 3–4 tuổi | Đóng vai có câu chuyện, chơi cùng bạn, xây dựng, vẽ, nặn | Làm "khách hàng", "bệnh nhân" theo vai con giao; giúp nhóm chia lượt |
| 4–6 tuổi | Câu chuyện dài, đặt luật riêng, chơi có luật đơn giản, vận động phức tạp | Chơi theo luật con đặt, cùng làm đồ từ hộp giấy, ra sân chạy nhảy |
Nếu con thích một kiểu chơi "trẻ hơn tuổi" trong nhiều ngày, thường không có gì đáng lo; trẻ hay quay lại những gì làm mình thấy giỏi và an toàn, nhất là khi vừa có thay đổi như đi nhà trẻ, có em.
Chơi cùng con mà không biến thành giờ dạy
Để con dẫn. Ngồi xuống ngang tầm con, quan sát vài phút xem con đang làm gì, rồi tham gia theo hướng đó. Con xếp ô tô thành hàng, bạn đặt thêm một chiếc vào hàng. Con nấu cơm cho búp bê, bạn làm người đang đói.
Mô tả thay vì hỏi dồn. "Con đặt khối đỏ lên khối xanh. Cao quá!" có ích hơn "Khối này màu gì? Đếm xem có mấy khối?" Mô tả cho con từ ngữ mà không biến cuộc chơi thành bài kiểm tra.
Chịu được lặp lại. Trẻ thích làm đi làm lại một việc: đổ nước, giấu đồ, đọc một quyển sách. Lặp lại là cách trẻ nắm vững và tự tin. Người lớn chán trước con là bình thường; cố thêm vài lượt rồi mới gợi ý cái mới.
Giúp vừa đủ. Khi con loay hoay, chờ một chút, rồi giúp một phần nhỏ thôi: giữ cái hộp cho con mở nắp, không mở hộ. Cảm giác "con tự làm được" quan trọng hơn kết quả.
Chấp nhận "sai cách". Cái xẻng dùng làm micro, nồi úp làm trống, bộ xếp hình không xếp theo mẫu. Đó là trí tưởng tượng, không cần sửa.
Kết thúc nhẹ nhàng. Báo trước vài phút: "Chơi thêm một lượt nữa rồi mình đi tắm." Kết thúc đột ngột là nguồn của nhiều cơn khóc.
Đồ chơi: ít mà dùng được nhiều cách
Trẻ nhỏ thường chơi lâu hơn với những thứ dùng được nhiều cách: khối gỗ, bóng, hộp các cỡ, búp bê, bộ nồi niêu, xe đẩy, bút sáp, đất nặn, cát và nước. Đồ chơi bấm nút phát nhạc, có đèn nhấp nháy hấp dẫn lúc đầu nhưng thường làm thay phần việc của trẻ. Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận khi chơi với đồ chơi điện tử phát tiếng, bố mẹ và trẻ nói chuyện với nhau ít hơn so với khi chơi với khối gỗ hay sách.
Không cần nhiều. Một rổ đồ đầy ắp khiến trẻ đổ ra hết rồi bỏ đi. Cất bớt một phần, mỗi tuần hay hai tuần đổi một lượt; đồ cũ cất lâu lấy ra lại thành đồ mới. Đồ trong nhà như hộp giấy, chai nhựa sạch, thìa gỗ, vải vụn là nguồn chơi phong phú mà gia đình nào cũng có.
An toàn đi trước: đồ chơi cho trẻ dưới ba tuổi không có chi tiết nhỏ dễ hóc, không có pin cúc áo dễ tháo, không có nam châm nhỏ rời, dây không dài quá mức có thể quấn cổ. Đồ chơi trôi nổi không rõ nguồn gốc, sơn bong tróc, mùi nhựa nồng nên tránh. Về chọn đồ chơi và học liệu theo tuổi một cách chi tiết, đó là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ đồ đơn giản và người lớn chịu ngồi chơi cùng là đủ.
Chơi ngoài trời và chút mạo hiểm có kiểm soát
Hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới khuyên trẻ từ một đến bốn tuổi có ít nhất 180 phút vận động các loại mỗi ngày, rải rác trong ngày; với trẻ ba bốn tuổi, ít nhất 60 phút trong số đó nên là vận động từ vừa đến mạnh. Chơi ngoài trời là cách tự nhiên nhất để đạt được điều đó: chạy, leo, đào cát, nhặt lá, đuổi bắt.
Ngoài trời còn có những thứ trong nhà không có: ánh sáng tự nhiên, khoảng cách xa để mắt nhìn, mặt đất không bằng phẳng để chân học giữ thăng bằng, và những tình huống trẻ phải tự đánh giá: bậc này có cao quá không, cành này có chắc không. Các nhà nghiên cứu về chơi gọi đó là chơi có chút mạo hiểm. Người lớn ở gần, loại bỏ nguy hiểm thật (đường xe chạy, ao hồ, độ cao lớn, vật sắc), rồi để con tự thử trong giới hạn an toàn.
Ở thành phố chật chội, không cần công viên lớn: sân chung cư, vỉa hè rộng buổi sáng sớm, sân trường cuối tuần, bãi cỏ ven hồ. Cho con mặc đồ có thể bẩn, đội mũ khi nắng, mang nước uống, và tránh giờ nắng gắt buổi trưa mùa hè.
Chơi với anh chị em, với bạn: tranh giành là bình thường
Trẻ dưới ba tuổi thường chơi cạnh nhau hơn là cùng nhau, và chưa hiểu "của bạn" theo nghĩa người lớn hiểu. Giành đồ, giật lại, khóc khi bạn cầm đồ của mình là chuyện của tuổi này, không phải trẻ ích kỷ. Bắt chia sẻ ngay lập tức ("đưa cho bạn đi!") thường khiến trẻ ôm đồ chặt hơn.
Cách giúp hữu ích hơn là chia lượt: "Bạn đang chơi xe. Khi bạn chơi xong sẽ đến lượt con. Trong lúc chờ, con muốn chơi bóng không?" Đồng hồ cát, đếm đến mười, bài hát ngắn giúp trẻ hình dung thời gian chờ. Với trẻ lớn hơn, người lớn có thể hỏi "hai bạn có cách nào để cùng chơi không?" và để trẻ tự nghĩ.
Khi có va chạm, can thiệp ngay nếu có đánh, cắn, xô đẩy, giữ an toàn cho cả hai, rồi nói ngắn gọn về cảm xúc và cách khác để làm. Chuyện cắn bạn, đánh bạn ở lớp và cách bố mẹ phối hợp với nơi gửi trẻ là chủ đề riêng của nuôi dạy hành vi; ở đây chỉ cần nhớ chơi cùng bạn là kỹ năng phải tập dần nhiều năm.
Chơi trong những ngày bận rộn
Bố mẹ đi làm cả ngày thường thấy tội lỗi vì "không có thời gian chơi với con". Thực ra rất nhiều việc nhà biến thành hoạt động chơi được nếu cho con tham gia: con một tuổi ngồi trên sàn bếp gõ nồi bằng thìa gỗ khi mẹ nấu; con hai tuổi rửa rau trong chậu nước, bỏ quần áo vào máy giặt, ghép đôi tất; con bốn tuổi bày bát đũa, tưới cây, phân loại đồ tái chế. Con vừa được chơi, vừa được ở cạnh bố mẹ, vừa thấy mình có ích.
Những quãng ngắn cũng có giá trị. Mười phút chơi đuổi bắt trước bữa tối, năm phút hát trong lúc chờ nước tắm, một lượt ú oà khi thay đồ. Trẻ nhỏ không đo thời gian chơi bằng phút mà bằng việc người lớn có thật sự ở đó, nhìn và cười cùng mình hay không.
Cuối tuần, thay vì lấp kín lịch bằng các lớp học hay trung tâm vui chơi trong nhà, dành một buổi chơi tự do ở ngoài trời, về quê, ra công viên. Một buổi chiều không có kế hoạch gì đôi khi là món quà lớn với cả trẻ lẫn người lớn.
Khi cách con chơi khiến bố mẹ băn khoăn
Mỗi trẻ chơi một kiểu, có trẻ thích chơi một mình lâu, có trẻ thích náo nhiệt. Điều đó bình thường. Một số điều sau, nhất là khi xuất hiện cùng nhau và kéo dài, là lý do nên hỏi bác sĩ nhi để được đánh giá phát triển:
- Con ít quan tâm tới người, ít nhìn mắt, ít cười đáp lại, không chơi ú oà hay bắt chước người lớn khi đã quá một tuổi.
- Con không chỉ tay để cho người lớn xem thứ mình thích, không mang đồ đến khoe.
- Khoảng sau hai tuổi rưỡi đến ba tuổi mà hầu như không có chơi giả vờ nào.
- Con chỉ chơi lặp lại một cách rất cứng nhắc (xếp hàng, quay bánh xe) và rất khó chịu khi bị thay đổi, đến mức ảnh hưởng sinh hoạt.
- Con mất đi những cách chơi, cách giao tiếp đã có.
Những dấu hiệu này không cho phép kết luận gì; chúng là lý do để có người chuyên môn quan sát con. Đánh giá sớm giúp gia đình biết cần làm gì, và nếu cần hỗ trợ thì bắt đầu sớm có lợi nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày bố mẹ nên chơi với con bao lâu?
Không có con số bắt buộc. Mười lăm hai mươi phút chơi tập trung, tắt điện thoại, để con dẫn, có giá trị hơn nhiều giờ ngồi cạnh mà mắt nhìn màn hình. Phần còn lại, con có thể chơi một mình hoặc chơi cạnh người lớn đang làm việc nhà.
Con chỉ thích chơi một mình có sao không?
Chơi một mình là kỹ năng tốt, giúp con tập trung và tự giải trí. Chỉ đáng để ý khi con gần như không quan tâm tới người, không đáp lại khi người lớn tham gia, không chia sẻ sự chú ý. Khi đó nên hỏi bác sĩ.
Có nên cho trẻ chơi trên điện thoại, máy tính bảng thay đồ chơi không?
Tổ chức Y tế Thế giới khuyên trẻ dưới 2 tuổi không xem màn hình, trẻ 2–4 tuổi không quá một giờ mỗi ngày. Màn hình không thay được chơi bằng tay, bằng cơ thể và chơi với người thật. Nếu dùng, chọn nội dung phù hợp và xem cùng con.
Con trai chơi búp bê, con gái chơi ô tô có cần sửa không?
Không cần. Trẻ chơi với những gì làm mình tò mò. Chơi búp bê giúp tập chăm sóc, đóng vai; chơi ô tô, xếp khối giúp tập không gian, vận động. Cho con tiếp xúc nhiều loại đồ chơi là có lợi.
Trẻ 2 tuổi chưa biết chia sẻ đồ chơi có phải ích kỷ không?
Không. Ở tuổi này, khả năng hiểu quyền sở hữu và chờ lượt mới đang hình thành. Bắt chia sẻ ngay thường phản tác dụng. Tập chia lượt, báo trước, cho con lựa chọn khác trong lúc chờ là cách giúp con học dần.