Những vấn đề răng miệng hay gặp nhất ở trẻ dưới 6 tuổi, ngoài sâu răng, là mảng trắng ở lưỡi và má trong của trẻ bú, viêm lợi chảy máu khi chải, vết loét trong miệng, chấn thương răng khi ngã, hôi miệng và ảnh hưởng của thói quen mút tay hay ngậm ti giả. Phần lớn nhẹ và xử lý được bằng vệ sinh đúng cách; một số cần bác sĩ khám để tìm nguyên nhân.
Bài này không giúp tự chẩn đoán, vì nhiều thứ nhìn giống nhau mà nguyên nhân khác nhau. Mục đích là để bạn biết mình đang thấy gì, việc nào làm được ở nhà, việc nào tuyệt đối không nên làm, và dấu hiệu nào nghĩa là cần đi khám trong ngày. Riêng sâu răng sớm do bú bình và đồ ngọt có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Nhìn nhanh: thấy gì trong miệng con và nên làm gì
Bảng dưới gom những gì bố mẹ hay thấy nhất. Cột giữa chỉ là những khả năng thường gặp để bạn hình dung, không phải chẩn đoán:
| Bạn thấy | Thường gặp trong | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Mảng trắng trên lưỡi trẻ bú, lau nhẹ là sạch | Cặn sữa | Không cần xử lý gì; không rơ mạnh |
| Mảng trắng bám chặt ở lưỡi, má trong, lau ra nền đỏ hoặc rớm máu | Nhiễm nấm miệng | Cho con đi khám; không tự rơ bằng mật ong, lá, khăn thô |
| Lợi đỏ, chảy máu khi chải | Viêm lợi do mảng bám | Chải nhẹ mà kỹ hơn; khám nếu không đỡ sau khoảng hai tuần |
| Một hai vết loét nhỏ, trẻ vẫn ăn uống được | Loét do va chạm, cắn phải, nhiệt miệng | Đồ ăn mềm mát, theo dõi; khám nếu lâu lành |
| Nhiều vết loét, sốt, chảy dãi, bỏ ăn uống | Một số bệnh do virus | Đi khám trong ngày; chú ý dấu hiệu mất nước |
| Răng xám dần sau cú va đập | Tổn thương tuỷ răng | Báo nha sĩ, khám để theo dõi |
| Hôi miệng kéo dài dù chải răng đều | Lưỡi bẩn, sâu răng, thở bằng miệng, dị vật mũi | Khám nha hoặc tai mũi họng |
Nguyên tắc chung: bất kỳ vấn đề nào khiến con không bú, không ăn, không uống được, kèm sốt, li bì, hoặc sưng lan ra má, cổ đều phải đi khám ngay, không chờ theo dõi thêm.
Mảng trắng trong miệng trẻ bú: cặn sữa hay nấm
Trẻ bú mẹ hay bú bình thường có một lớp trắng mỏng trên mặt lưỡi sau cữ bú. Lấy gạc sạch thấm nước chín lau nhẹ, lớp này hết ngay và bên dưới là lưỡi hồng bình thường. Đó là cặn sữa, không phải bệnh, và không cần "rơ lưỡi" hằng ngày.
Khác với cặn sữa, nấm miệng thường tạo những mảng trắng như váng sữa đông bám chặt, không chỉ ở lưỡi mà cả mặt trong má, lợi, vòm miệng. Cố lau thì khó sạch, bên dưới đỏ, có khi rớm máu. Trẻ có thể quấy khi bú, bú ngắt quãng. Trường hợp này cần bác sĩ khám để xác định và hướng dẫn điều trị; mẹ đang cho con bú mà đầu ti đỏ, rát kéo dài cũng nên đi khám, vì nấm có thể truyền qua lại giữa mẹ và con.
Một tập quán cũ là rơ lưỡi cho trẻ bằng gạc thấm mật ong, nước lá, hoặc chà thật mạnh cho "sạch tưa". Mật ong không dùng cho trẻ dưới 12 tháng tuổi vì nguy cơ ngộ độc botulinum; chà mạnh làm trầy niêm mạc mỏng, mở đường cho nhiễm trùng. Trong lúc chờ khám, việc nên làm là rửa sạch, luộc hoặc tiệt trùng núm ti, bình sữa, ti giả, và vật con hay ngậm.
Viêm lợi và chảy máu khi chải răng
Lợi khoẻ có màu hồng, ôm sát chân răng, không chảy máu khi chải nhẹ. Khi mảng bám đọng lâu ở viền lợi, lợi phản ứng bằng cách sưng đỏ và dễ chảy máu. Ở trẻ nhỏ, viêm lợi thường đi cùng việc chải răng chưa tới viền lợi hoặc chải lướt qua những chỗ khó với.
Nhiều bố mẹ thấy máu thì sợ và ngừng chải chỗ đó, khiến mảng bám đọng nhiều hơn và lợi càng viêm. Cách đúng ngược lại: dùng bàn chải lông thật mềm, rung nhẹ ở viền lợi, chải đều hai lần mỗi ngày. Viêm lợi do mảng bám thường đỡ rõ trong vòng một đến hai tuần chải đúng. Lúc răng đang mọc, lợi quanh chiếc răng mới cũng hay đỏ và dễ rớm máu một chút; chải nhẹ vùng đó và theo dõi là đủ.
Nên đưa con đi khám khi lợi chảy máu kéo dài dù đã chải đúng, lợi sưng to, có mủ, đau nhiều; khi máu chảy tự nhiên không do chải; hoặc khi chảy máu lợi đi kèm những dấu hiệu khác như da hay có vết bầm không rõ lý do, chảy máu cam nhiều, mệt, xanh xao, sốt. Những tình huống đó cần bác sĩ khám tổng thể và làm xét nghiệm theo chỉ định, không chỉ khám răng.
Vết loét trong miệng: khi nào để tự lành, khi nào đi khám
Loét nhỏ đơn lẻ. Trẻ cắn phải má, va bàn chải, ngã đập môi có thể để lại một vết loét nhỏ, hơi trắng ở giữa, viền đỏ. Những vết như vậy thường tự lành trong khoảng một hai tuần. Cho con ăn đồ mềm, mát, tránh đồ chua, mặn, cay, và giữ miệng sạch.
Loét tái đi tái lại. Một số trẻ có những đợt loét miệng nhỏ lặp lại nhiều lần, quen gọi là nhiệt miệng. Nếu đợt nào cũng nhiều vết, lâu lành, hoặc đi cùng sụt cân, tiêu chảy kéo dài, sốt định kỳ, hãy kể với bác sĩ để được khám kỹ.
Nhiều vết loét kèm sốt. Ở trẻ từ khoảng 1 đến 5 tuổi, một đợt nhiều vết loét ở lợi, lưỡi, môi kèm sốt, lợi sưng đỏ, chảy dãi, quấy, bỏ ăn có thể là biểu hiện của một số bệnh do virus. Có những bệnh còn kèm nốt ở lòng bàn tay, bàn chân, mông. Cần đi khám để bác sĩ xác định và hướng dẫn chăm sóc, cũng như để biết con có cần nghỉ nhà trẻ không.
Mối lo lớn nhất là mất nước. Trẻ đau miệng thường từ chối uống. Theo dõi số lần đi tiểu, số tã ướt, môi lưỡi khô, mắt trũng, li bì. Cho uống từng ngụm nhỏ đồ uống mát, dùng thìa hoặc cốc nếu con không chịu bú bình. Khi con gần như không uống được gì, đi khám ngay.
Những thứ không nên bôi. Không bôi lá giã, phèn chua, mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi, rượu, kem đánh răng hay các loại thuốc mua tự do lên vết loét. Thuốc bôi, nếu cần, do bác sĩ kê sau khi khám.
Con ngã va răng: làm gì trong những phút đầu
Trẻ một đến ba tuổi tập đi, chạy, leo trèo nên chấn thương răng cửa trên khá thường gặp. Phần lớn chỉ làm rách môi hoặc lung lay nhẹ, nhưng có những trường hợp cần khám ngay:
- Kiểm tra toàn thân trước. Nếu con ngất, nôn nhiều lần, li bì, khó đánh thức, co giật, chảy máu hay dịch trong từ tai, mũi, gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay. Răng tính sau.
- Làm sạch và cầm máu. Rửa tay, lau sạch miệng con, dùng gạc hoặc khăn sạch ấn vào chỗ chảy máu khoảng mười phút. Môi và lợi nhiều mạch máu nên chảy nhìn có vẻ nhiều; chườm mát bên ngoài môi giúp đỡ sưng.
- Răng sữa bật hẳn ra. Không cắm răng sữa lại vào ổ, vì có thể làm hỏng mầm răng vĩnh viễn bên dưới. Giữ chiếc răng nếu tìm thấy để nha sĩ biết răng đã ra nguyên vẹn, rồi đưa con đi khám trong ngày.
- Răng lún vào lợi, lệch chỗ, gãy, lung lay nhiều. Đưa con đi nha sĩ trong ngày. Đừng tự nắn răng.
- Răng vĩnh viễn bật ra (thường ở trẻ từ khoảng 6 tuổi). Đây là cấp cứu răng. Cầm vào thân răng, không chạm chân răng, rửa nhanh bằng nước sạch nếu dính bẩn, rồi đến nha sĩ ngay; trên đường đi giữ răng ngâm trong sữa tươi hoặc trong miệng người lớn. Đến càng sớm, cơ hội giữ được răng càng cao.
- Theo dõi những tuần sau. Răng sữa bị va đập có thể đổi sang màu xám, vàng hoặc hồng sau vài ngày đến vài tuần. Không phải lúc nào cũng cần xử lý, nhưng nên cho nha sĩ xem. Lợi sưng, có nốt mủ ở chân răng bị va là dấu hiệu cần khám sớm.
Chấn thương răng ở trẻ rất hay gặp và không phải lỗi của người trông trẻ trong phần lớn trường hợp. Sau mỗi lần ngã, rà lại những điểm dễ ngã trong nhà thay vì trách nhau.
Hôi miệng, mút tay và ngậm ti giả
Trẻ nhỏ cũng có thể hôi miệng. Nguyên nhân thường gặp là lưỡi đóng bựa, mảng bám, thức ăn mắc kẽ răng, sâu răng. Trẻ hay thở bằng miệng vì nghẹt mũi, ngủ há miệng, ngáy thì miệng khô và dễ có mùi vào buổi sáng. Một nguyên nhân hay bị bỏ qua là dị vật trong mũi: trẻ nhét hạt, giấy, mẩu đồ chơi vào mũi, vài ngày sau một bên mũi chảy dịch đặc, mùi rất hôi. Hôi miệng kéo dài dù chải răng đều, kèm ngáy to, ngủ há miệng, nghẹt mũi một bên, nên đưa con đi khám nha hoặc tai mũi họng.
Mút tay và ngậm ti giả là cách tự trấn an rất tự nhiên ở trẻ nhỏ. Phần lớn trẻ tự bỏ dần trong khoảng hai đến bốn tuổi. Thói quen kéo dài và mạnh sau khoảng ba bốn tuổi, nhất là khi răng vĩnh viễn sắp mọc, có thể làm răng cửa trên chìa ra hoặc hai hàm răng cửa không chạm nhau khi cắn. Mức ảnh hưởng tuỳ trẻ mút mạnh hay nhẹ, bao lâu mỗi ngày.
Không bôi ớt, dầu gió, chất đắng lên ngón tay, không băng hay buộc tay con, không chế giễu. Những cách đó làm trẻ căng thẳng hơn, mà căng thẳng lại là lý do trẻ tìm đến ngón tay. Cách nhẹ nhàng hơn là để ý lúc nào con mút (buồn ngủ, xem gì đó, lo lắng), cho tay con việc khác để làm vào lúc đó, khen khi con tự bỏ tay ra. Khi bố mẹ lo về khớp cắn, nha sĩ sẽ đánh giá và tư vấn thời điểm cần can thiệp.
Với ti giả, vài thói quen nhỏ giúp giảm ảnh hưởng: chọn loại có kích cỡ hợp tuổi, thay khi núm nứt hay dính, không nhúng ti vào đường, mật ong hay sữa đặc để dỗ con, không mút ti để "làm sạch" rồi đưa lại cho con. Dần dần giới hạn ti giả vào lúc ngủ, rồi bỏ hẳn khi con sẵn sàng.
Câu hỏi thường gặp
Có cần rơ lưỡi cho trẻ sơ sinh mỗi ngày không?
Không cần rơ lưỡi hằng ngày nếu lưỡi chỉ có lớp cặn sữa mỏng. Có thể lau nhẹ bằng gạc sạch thấm nước chín. Không dùng mật ong, lá cây hay chà mạnh. Nếu mảng trắng bám chặt, lan ra má trong, lau ra đỏ, hãy đưa con đi khám.
Răng sữa bị gãy một góc có cần làm gì không?
Gãy một góc nhỏ, con không đau, không chảy máu thì vẫn nên cho nha sĩ xem trong vài ngày để đánh giá mức tổn thương và làm nhẵn cạnh sắc nếu cần. Gãy lớn, lộ chấm hồng hoặc đỏ ở giữa răng, hay con đau khi ăn uống thì cần khám trong ngày.
Trẻ bị nhiệt miệng có phải do ăn đồ nóng không?
Quan niệm "nóng trong" không giải thích được loét miệng. Các vết loét nhỏ thường do va chạm, cắn phải hoặc những đợt loét tái phát chưa rõ nguyên nhân. Nhiều vết loét kèm sốt có thể do virus. Thay đổi chế độ ăn không thay được việc khám khi loét nhiều hoặc lâu lành.
Con ngã va răng nhưng không chảy máu, có cần đi khám không?
Nếu răng không lung lay, không lệch, không gãy, con ăn uống bình thường, bạn có thể theo dõi tại nhà. Trong vài tuần tới, theo dõi xem răng có đổi màu, lợi có sưng hay có nốt mủ không. Có bất kỳ thay đổi nào thì cho nha sĩ xem.
Khi nào thói quen mút tay cần được nha sĩ đánh giá?
Khi con vẫn mút mạnh và thường xuyên sau khoảng ba bốn tuổi, hoặc bạn đã thấy răng cửa chìa ra, hai hàm răng cửa không chạm nhau. Nha sĩ sẽ xem khớp cắn và giúp gia đình chọn cách bỏ thói quen phù hợp với tuổi của con.
Trẻ nghiến răng khi ngủ có đáng lo không?
Nghiến răng khi ngủ khá thường gặp ở trẻ nhỏ và thường giảm dần theo tuổi. Nên nói với nha sĩ nếu răng mòn rõ, con kêu đau hàm, hoặc nghiến răng đi kèm ngáy to, ngừng thở khi ngủ, vì khi đó cần khám thêm về đường thở.