Ăn rong và ăn trước màn hình giúp trẻ nuốt được nhiều thìa hơn trong một bữa, nhưng làm trẻ mất nhịp đói no, kéo dài bữa ăn, chậm học kỹ năng tự ăn và tăng nguy cơ hóc. Bỏ hai thói quen này cần chuẩn bị chỗ ngồi, giờ ăn, sự thống nhất của người lớn, rồi chuyển từng bước trong khoảng hai ba tuần, chấp nhận vài ngày đầu con ăn ít và khóc đòi.
Ở nhiều gia đình Việt, cảnh bà bế cháu đi quanh xóm với bát cháo, hay chiếc điện thoại dựng trước bát cơm của con, quen tới mức không ai thấy lạ. Nó tồn tại vì nó có tác dụng trước mắt. Bài này giải thích cái giá phải trả về sau, rồi đưa ra cách chuyển con về bàn ăn từng bước, kể cả khi con ở nhà ông bà hay khi cả nhà đi ăn ngoài.
Vì sao ăn rong và màn hình phổ biến: chúng có tác dụng trước mắt
Một đứa trẻ đang mải nhìn con gà, chiếc xe máy hay đoạn hoạt hình sẽ há miệng theo phản xạ mỗi khi thìa đưa tới. Người lớn đút được hết bát trong khi trẻ gần như không để ý mình đang ăn. Với một gia đình đang lo con biếng ăn, cảm giác "hết bát" là một sự nhẹ nhõm thật sự.
Vấn đề nằm đúng ở chỗ đó: trẻ ăn mà không để ý mình đang ăn. Bữa ăn không còn là việc của trẻ mà là việc của người đút. Mọi tín hiệu tự nhiên như đói, no, thích, không thích đều bị lấn át bởi thứ đang thu hút sự chú ý. Theo thời gian, trẻ không còn chịu ăn nếu không có xe máy, con gà hay màn hình, và người lớn phải tăng dần "liều" giải trí để giữ được lượng ăn.
Nhiều gia đình nhận ra vấn đề khi con bắt đầu đi nhà trẻ: ở lớp không ai bế đi rong, không có điện thoại, và con hầu như không ăn. Hoặc khi người lớn kiệt sức vì mỗi bữa kéo dài cả tiếng đồng hồ.
Ăn rong làm hỏng những gì
Mất nhịp đói no. Bữa ăn kéo dài, trẻ ăn rải rác vài thìa mỗi lần dừng, không bao giờ thực sự đói hay thực sự no. Bữa sau đến khi bữa trước còn chưa xong.
Nguy cơ hóc. Trẻ vừa đi, vừa chạy, vừa cười nói với thức ăn trong miệng là tình huống điển hình của hóc dị vật. Thức ăn đi vào đường thở dễ hơn khi trẻ đang vận động hoặc hít vào mạnh.
Vệ sinh. Bát cháo mở nắp đi quanh đường phố gặp bụi, khói xe; tay trẻ chạm đủ thứ rồi đưa lên miệng; thức ăn để ấm lâu là môi trường cho vi khuẩn.
Không học được cách ăn. Tự xúc, tự cầm, ngồi cùng mâm, nhìn người lớn ăn, nếm món mới — những kỹ năng này chỉ học được khi ngồi ở bàn.
Ngậm thức ăn. Trẻ bị phân tâm hay ngậm thức ăn rất lâu, vừa làm bữa kéo dài vừa không tốt cho răng.
Người lớn kiệt sức. Mỗi ngày ba bữa, mỗi bữa cả tiếng đi bộ quanh xóm, cộng lại là phần lớn thời gian của người chăm.
Ăn trước màn hình làm hỏng những gì
Ăn vô thức. Khi mắt dán vào màn hình, trẻ ăn theo phản xạ và không nhận ra tín hiệu no. Ở trẻ lớn hơn và người lớn, ăn khi xem màn hình liên quan đến ăn nhiều hơn mức cần; ở trẻ biếng ăn, nó che đi việc trẻ không đói.
Không nếm, không nhìn món ăn. Trẻ không học được màu, mùi, vị, kết cấu của thức ăn, nên khó chấp nhận món mới khi không có màn hình.
Mất thời gian trò chuyện. Bữa ăn là một trong những lúc trẻ được nghe và nói nhiều nhất trong ngày. Màn hình thay thế cuộc trò chuyện đó.
Cộng vào tổng thời gian màn hình. Hướng dẫn năm 2019 của WHO về vận động, thời gian ngồi và giấc ngủ cho trẻ dưới 5 tuổi khuyên trẻ dưới 2 tuổi không xem màn hình, trẻ 2–4 tuổi không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Ba bữa ăn trước màn hình mỗi ngày đã có thể vượt mức đó.
Phụ thuộc. Trẻ quen ăn với màn hình sẽ phản đối dữ dội khi tắt, khiến người lớn ngại thay đổi hơn nữa.
Chuẩn bị trước khi chuyển con về bàn ăn
Vài việc chuẩn bị giúp những ngày đầu bớt vất vả:
- Một chiếc ghế ăn phù hợp: có tựa lưng, có chỗ đặt chân, có dây đai cho trẻ nhỏ, đặt sát bàn của gia đình.
- Giờ ăn cố định và lịch bữa phụ rõ ràng, để con đến bữa thật sự đói.
- Cắt ăn vặt và sữa sát bữa, vì một đứa trẻ no sẽ không chịu ngồi yên trước bát cơm.
- Khẩu phần nhỏ, có món con thích, để bữa đầu tiên ở bàn không phải cuộc vật lộn với món lạ.
- Thống nhất với mọi người cho con ăn: bố mẹ, ông bà, người trông trẻ cùng làm một cách.
- Chọn thời điểm bắt đầu khi con khoẻ, không đang ốm hay mọc răng, và người lớn có vài ngày rảnh để kiên nhẫn.
- Nói trước với con bằng câu ngắn: "Từ hôm nay mình ngồi ghế ăn cùng cả nhà nhé."
Chuyển từng bước trong hai ba tuần
Cắt đột ngột cả ăn rong lẫn màn hình cùng lúc đôi khi hiệu quả với trẻ lớn, nhưng với nhiều trẻ, đi từng bước dễ giữ hơn:
- Bắt đầu với bữa dễ nhất, thường là bữa con đói nhất, ví dụ bữa sáng. Bữa đó ăn ở ghế, không màn hình, cả nhà cùng ngồi.
- Nếu đang dùng màn hình, giảm từng nấc: từ video sang nhạc không hình, rồi bỏ hẳn; hoặc đặt điện thoại xa dần khỏi bàn.
- Nếu đang đi rong, thu hẹp phạm vi: từ đi quanh xóm sang chỉ trong nhà, rồi chỉ quanh bàn, rồi ngồi ghế.
- Giữ bữa ăn ngắn: khoảng 20–30 phút rồi dọn, không bình luận.
- Mỗi vài ngày chuyển thêm một bữa sang cách mới, cho tới khi mọi bữa đều ở bàn.
- Bữa phụ cũng ngồi ăn, không cầm bánh đi lại.
- Ghi lại đại khái con ăn gì để thấy xu hướng theo tuần, không đánh giá theo từng bữa.
Trong một hai tuần đầu, tổng lượng con ăn có thể giảm. Nếu đường tăng trưởng của con ổn và con vẫn chơi, vẫn hoạt bát, đây là giai đoạn chuyển tiếp bình thường.
Khi con khóc đòi điện thoại, chạy khỏi ghế
Bình thản, ngắn gọn. "Giờ ăn mình không xem điện thoại. Ăn xong mình đọc sách nhé." Không giảng giải dài, không mặc cả.
Con chạy khỏi ghế thì hiểu là con đã ăn xong bữa đó. Dọn bát, không chạy theo đút. Bữa sau đúng giờ mới có thức ăn. Với trẻ quá nhỏ, có thể đưa con trở lại ghế một hai lần, nhưng không biến nó thành cuộc rượt đuổi.
Thay màn hình bằng sự có mặt. Ngồi cùng con, ăn cùng con, nói về món ăn, về ngày của con, gọi tên màu sắc, kể chuyện ngắn. Trẻ ngồi lại vì có người, không phải vì có màn hình.
Cho con việc để làm. Tự cầm thìa, tự bốc, rót nước vào cốc nhỏ, chọn giữa hai món. Có việc thì con ít bồn chồn hơn.
Đừng dùng màn hình làm phần thưởng sau bữa. "Ăn hết thì được xem" chỉ dời màn hình từ trong bữa ra sau bữa và vẫn gắn ăn uống với nó.
Khi người trông trẻ là người cho con ăn hằng ngày
Với nhiều gia đình, người cho con ăn bữa trưa và bữa xế không phải bố mẹ mà là người trông trẻ hoặc ông bà. Người trông trẻ thường bị đánh giá qua câu hỏi "hôm nay con ăn được bao nhiêu", nên họ có lý do rất mạnh để dùng điện thoại hay bế đi rong cho bát cơm hết. Muốn thay đổi, bố mẹ phải đổi trước câu hỏi của mình.
Hãy nói rõ với người trông trẻ điều mình mong: con ngồi ghế, không màn hình, bữa khoảng nửa giờ, con ăn được bao nhiêu thì ghi lại, không cần ép cho hết. Khi đón con, hỏi "hôm nay con ngồi ăn thế nào, tự cầm thìa được không" thay vì hỏi lượng. Cảm ơn khi người trông giữ được nếp mới dù con ăn ít, để họ biết đó mới là điều được ghi nhận.
Nếu người trông trẻ chưa quen cách này, làm mẫu cho họ vài bữa cuối tuần, hoặc cùng ngồi ăn với con trong những ngày đầu. Một tờ giấy ngắn dán cạnh bàn ăn ghi giờ ăn, món, nguyên tắc chính giúp mọi người làm giống nhau khi bố mẹ vắng nhà.
Ở nhà ông bà, ở nhà trẻ và khi đi ăn ngoài
Ở nhà ông bà, nơi thói quen bế cháu đi rong thường đậm nhất, hãy bắt đầu bằng một điều duy nhất thay vì cả danh sách: ví dụ "cho cháu ngồi ghế khi ăn". Mang chiếc ghế ăn quen sang nhà ông bà nếu được. Khi ông bà thấy cháu vẫn ăn được ở ghế, những thay đổi khác dễ đến hơn.
Ở nhà trẻ, hỏi cô giáo con ngồi ăn thế nào ở lớp; nhiều trẻ ăn ở lớp tốt hơn ở nhà chính vì có nhịp và có bạn. Học theo nhịp của lớp là một gợi ý tốt cho bữa ở nhà.
Khi đi ăn nhà hàng, đám cưới, đám giỗ, việc giữ trẻ ngồi yên khó hơn nhiều. Mang theo một vài đồ chơi nhỏ, sách tranh, cho con ăn trước một phần nếu biết sẽ phải chờ lâu, và chấp nhận rằng bữa đó không hoàn hảo. Một bữa ngoại lệ không phá được nếp đã hình thành ở nhà.
Nếu sau vài tuần nỗ lực mà con vẫn không thể ngồi ăn, phản ứng rất dữ dội, hay có kèm dấu hiệu như khó nuốt, oẹ nhiều, chậm phát triển ngôn ngữ, quá nhạy với âm thanh hay kết cấu, hãy đưa con đi khám để bác sĩ đánh giá thêm.
Câu hỏi thường gặp
Cho con xem điện thoại khi ăn thỉnh thoảng có sao không?
Một lần ngoại lệ, như khi đi xa hay lúc con ốm, không phá hỏng mọi thứ. Vấn đề là khi nó thành thói quen hằng ngày, con chỉ chịu ăn khi có màn hình. Giữ nguyên tắc chung cho các bữa ở nhà và coi ngoại lệ là ngoại lệ.
Mở nhạc trong bữa ăn có được không?
Nhạc nhẹ không hình ảnh thường ít ảnh hưởng hơn màn hình, và có thể là một bước trung gian khi bỏ màn hình. Tuy vậy, bữa ăn tốt nhất vẫn là bữa có trò chuyện giữa người lớn và trẻ. Nếu nhạc làm mọi người không nói chuyện với nhau, hãy tắt.
Con mới 10 tháng, có cần ngồi ghế ăn không?
Có, nếu con đã ngồi vững. Tập ngồi ăn ở ghế từ khi bắt đầu ăn dặm giúp con quen nếp, an toàn hơn khi nuốt và dễ hơn nhiều so với việc phải bỏ thói quen ăn rong khi con đã lớn.
Bỏ ăn rong mà con sụt cân thì sao?
Theo dõi cân nặng ở các lần đo định kỳ, không cân hằng ngày. Vài ngày ăn ít lúc đầu thường không làm sụt cân đáng kể ở trẻ khoẻ. Nếu đường tăng trưởng đi xuống thật sự hoặc con mệt mỏi, hãy đi khám và làm kế hoạch cùng bác sĩ.
Ông bà cho rằng cho cháu đi rong để cháu được hít thở không khí, có đúng không?
Ra ngoài trời rất tốt cho trẻ, nhưng có thể tách khỏi bữa ăn: đi chơi trước bữa để con đói và vận động, rồi về nhà ngồi ăn. Như vậy giữ được cái lợi của đi dạo mà không mất cái lợi của bữa ăn ngồi bàn.