Bé dưới 12 tháng cần tránh mật ong (kể cả đã nấu), muối và đường thêm vào thức ăn, sữa tươi làm đồ uống chính, đồ sống hoặc tái, các loài cá lớn có nhiều thuỷ ngân, trà, cà phê, nước ngọt và những thức ăn cứng tròn dễ gây hóc. Mỗi điều cấm có một lý do cụ thể: mật ong có thể chứa bào tử của vi khuẩn gây ngộ độc thần kinh, muối làm thận non phải làm việc quá sức, sữa tươi uống thay sữa mẹ làm bé dễ thiếu sắt.
Ngược lại, có rất nhiều kiêng khem truyền miệng không có cơ sở, như kiêng tôm cá khi bé ho, kiêng thịt bò vì "nóng", kiêng trứng đến hết năm đầu. Kiêng sai làm bé mất đi nguồn đạm và sắt quý. Bài này đi qua từng nhóm cần tránh thật, giải thích lý do, rồi tách riêng những kiêng khem nên bỏ.
Mật ong: tránh hoàn toàn trước 12 tháng
Mật ong, kể cả mật ong nguyên chất, mật ong đã đun nấu hay có trong bánh, siro tự làm, có thể chứa bào tử của vi khuẩn Clostridium botulinum. Ở người lớn và trẻ lớn, hệ vi khuẩn đường ruột đã ổn định ngăn bào tử phát triển. Ở trẻ dưới một tuổi, bào tử có thể nảy mầm trong ruột và sinh độc tố gây ngộ độc thịt ở trẻ nhũ nhi, một bệnh thần kinh hiếm nhưng nguy hiểm. Bào tử chịu nhiệt tốt nên nấu chín không loại bỏ được.
Vì vậy các khuyến nghị nhi khoa, trong đó có AAP, đều thống nhất: không cho trẻ dưới 12 tháng ăn mật ong dưới bất kỳ hình thức nào. Mẹo dân gian dùng mật ong chấm lưỡi, mật ong hấp quất, mật ong pha nước ấm cho trẻ sơ sinh "chữa" ho, tưa lưỡi là những thói quen cần dừng hẳn.
Dấu hiệu ngộ độc botulinum ở trẻ nhỏ thường diễn tiến từ từ: táo bón vài ngày, bú yếu, mút kém, khóc yếu, mặt kém biểu cảm, mí mắt sụp, người mềm nhũn, đầu khó giữ. Bất kỳ trẻ nhỏ nào bú yếu dần, mềm người, khó thở đều phải được đưa đi cấp cứu ngay hoặc gọi 115, kèm thông tin trẻ đã ăn gì.
Muối, nước mắm, hạt nêm và đồ chế biến sẵn
Vì sao không nêm. Thận của trẻ dưới một tuổi chưa xử lý tốt lượng muối dư. Thịt, cá, rau, sữa đã có sẵn natri tự nhiên đủ cho nhu cầu của bé. Thêm muối không giúp bé "có sức" mà tăng gánh cho thận và tập cho bé quen vị mặn.
Muối giấu ở đâu. Hạt nêm, bột canh, nước dùng gói, xì dầu, dầu hào, tương ớt; giò chả, xúc xích, lạp xưởng, thịt nguội, ruốc bông mua sẵn; phô mai mặn, bánh quy mặn, khoai tây chiên. Đọc thành phần và bảng dinh dưỡng trên bao bì để thấy natri hoặc muối.
Muối iốt thì sao. Muối iốt quan trọng với người lớn và trẻ sau một tuổi. Với bé dưới một tuổi, iốt đến từ sữa mẹ (khi mẹ ăn muối iốt) hoặc sữa công thức và thực phẩm; không cần nêm muối cho bé để lấy iốt.
Bé đi ăn cùng gia đình. Chọn phần chưa nêm, xin món luộc, hấp, hoặc pha loãng nước dùng. Một bữa lỡ mặn không gây hại ngay, nhưng đừng để thành thói quen.
Đường, đồ ngọt và nước ép
Đường thêm vào (đường cát, đường phèn, sữa đặc, mật mía, siro) không cần thiết cho bé dưới một tuổi và nhiều khuyến nghị nhi khoa quốc tế khuyên tránh trong hai năm đầu. Đường tạo năng lượng rỗng, chiếm chỗ của thức ăn có chất, tập cho bé quen vị ngọt, và là thức ăn chính của vi khuẩn gây sâu răng ngay từ những chiếc răng sữa đầu tiên.
Nước ép trái cây, kể cả nước ép tươi không đường, theo AAP không nên cho trẻ dưới 12 tháng. Nước ép cung cấp đường tự nhiên tập trung mà thiếu chất xơ của quả, dễ làm bé no mà lười ăn, lười bú, và có thể gây tiêu chảy khi uống nhiều. Bé nên ăn quả nghiền hoặc quả cắt miếng thay vì uống nước ép.
Bánh kẹo, chè, kem, bánh ngọt sinh nhật, sữa chua có đường, bột ngũ cốc có đường là những nguồn đường hay gặp. Thỉnh thoảng một miếng trong dịp đặc biệt không phải thảm hoạ, nhưng không nên là món thường ngày của bé.
Sữa tươi: dùng được trong nấu ăn, không làm đồ uống chính
Trước 12 tháng, sữa bò tươi (và sữa dê, sữa tiệt trùng, sữa thanh trùng) không nên thay thế sữa mẹ hoặc sữa công thức làm đồ uống chính. Lý do: sữa bò có ít sắt và làm giảm hấp thu sắt từ thức ăn khác; có hàm lượng đạm và khoáng cao hơn mức thận bé xử lý thoải mái; và ở một số trẻ, uống nhiều sữa bò sớm có thể gây mất máu vi thể qua ruột, góp phần gây thiếu máu thiếu sắt. Đây là khuyến nghị của AAP và được nhiều hướng dẫn quốc gia áp dụng.
Tuy vậy, một lượng nhỏ sữa tươi dùng để nấu cháo, làm bánh, trộn khoai nghiền thì được, vì không chiếm chỗ của sữa chính. Sữa chua và phô mai làm từ sữa đã tiệt trùng hoặc thanh trùng có thể cho bé từ khoảng 6 tháng, chọn loại không đường, phô mai ít muối.
Sữa đặc có đường không phải là sữa cho trẻ, dù trước đây từng được dùng. Sữa đậu nành, sữa hạt, sữa gạo tự làm cũng không thay được sữa mẹ hay sữa công thức cho bé dưới một tuổi. Chuyện chọn sữa sau 12 tháng được bàn ở danh mục riêng về sữa và vi chất của trang.
Đồ sống, tái và thực phẩm nguy cơ nhiễm khuẩn
Hệ miễn dịch của bé còn non, nên những thực phẩm có thể chứa vi khuẩn, ký sinh trùng mà người lớn chịu được lại nguy hiểm hơn với bé.
- Trứng lòng đào, trứng chần, món có trứng sống (mayonnaise tự làm, kem trứng sống): trứng cho bé phải chín kỹ cả lòng trắng và lòng đỏ.
- Thịt tái, gỏi, nem chua, cá sống, hàu sống, sushi.
- Sữa và phô mai chưa tiệt trùng hoặc thanh trùng, sữa vắt trực tiếp từ bò, dê không qua xử lý nhiệt.
- Pate, thịt nguội, xúc xích ăn liền chưa đun lại.
- Rau mầm sống, rau sống: nấu chín trước khi cho bé.
- Thức ăn để qua đêm ở nhiệt độ phòng, cháo nấu một nồi để cả ngày.
- Đồ hộp phồng, móp, rỉ: bỏ đi, không nếm thử.
Nếu bé nôn, tiêu chảy nhiều lần, sốt, phân có máu, li bì, ít đi tiểu sau khi ăn một món nghi ngờ, hãy đưa bé đi khám. Mang theo thông tin về thức ăn bé đã dùng.
Cá, trà, cà phê, nước ngọt và các đồ uống khác
Cá lớn săn mồi. Cá kiếm, cá mập, cá thu vua và một số loài cá ngừ lớn có thể tích tụ thuỷ ngân. Bé vẫn nên ăn cá thường xuyên, chỉ cần chọn các loài cá nhỏ, cá nuôi phổ biến và xoay vòng nhiều loại.
Trà, cà phê, nước tăng lực, nước ngọt có ga. Có caffeine hoặc đường, hoặc cả hai. Trà còn chứa chất làm giảm hấp thu sắt. Không cho bé dưới một tuổi dùng.
Nước "mát" tự nấu. Nước rau má, nước sâm, nước lá, trà thảo mộc thường được cho bé uống "giải nhiệt". Chúng không cần thiết, có thể chứa đường, làm bé no nước mà bớt bú. Một số loại lá, thảo mộc chưa rõ độ an toàn cho trẻ nhỏ.
Nước gạo rang, nước cháo thay sữa. Không cung cấp đủ chất và chiếm chỗ của sữa. Chỉ dùng khi có hướng dẫn của nhân viên y tế trong trường hợp cụ thể.
Thức ăn dễ gây hóc: tránh hoặc đổi cách cắt
Có những thực phẩm không độc hại gì nhưng hình dạng, độ cứng hoặc độ dính khiến bé dưới một tuổi dễ hóc. Theo danh sách mà AAP và nhiều hướng dẫn phòng hóc nêu, nhóm nguy cơ cao gồm thức ăn tròn, trơn, cứng, giòn hoặc dẻo dính. Việc phòng hóc trong nhà nói chung được trình bày ở bài riêng dành cho người trông trẻ; ở đây chỉ nhắc những món hay gặp trong bữa ăn.
- Hạt nguyên: lạc, hạt điều, hạt dẻ, hạt hướng dương. Nếu cho, nghiền thành bột hoặc bơ hạt pha loãng.
- Quả tròn nhỏ: nho, cà chua bi, nhãn, vải, việt quất. Bỏ hạt và cắt làm bốn theo chiều dọc.
- Rau củ quả sống cứng: cà rốt sống, táo sống, dưa chuột sống cứng. Hấp mềm hoặc nạo.
- Xúc xích, lạp xưởng cắt khoanh tròn: hình dạng vừa khít khí quản của trẻ. Với bé dưới một tuổi thì nên tránh hẳn vì cả muối lẫn hình dạng.
- Bỏng ngô, kẹo cứng, kẹo dẻo, thạch rau câu dạng viên: không dùng.
- Thịt dai, thịt khô, thịt nướng cháy cạnh: thay bằng thịt băm, thịt xé mềm.
- Đồ nếp dẻo dính, bơ hạt đặc múc nguyên thìa: dễ dính vòm họng.
Ngoài chọn món, cách cho ăn cũng quyết định: bé ngồi thẳng, có người lớn ngồi cạnh, không ăn khi chạy chơi, không nhét thức ăn khi bé đang khóc hoặc cười. Mọi người chăm bé nên học sơ cứu hóc dị vật cho trẻ nhỏ và gọi 115 khi bé không thở được.
Kiêng khem truyền miệng: cái nên bỏ, cái có lý
Nhiều kiêng khem quen thuộc khiến bé mất bữa đạm, mất sắt đúng lúc cần. Dưới đây là một số kiêng khem hay gặp, đối chiếu với hiểu biết hiện nay.
| Kiêng khem | Thực tế | Nên làm |
|---|---|---|
| Bé ho thì kiêng tôm, cua, cá | Không có cơ sở chung; trừ khi bé đã được xác định dị ứng | Tiếp tục cho ăn nếu bé không dị ứng |
| Thịt bò "nóng", bé hay rôm sảy thì kiêng | Không có bằng chứng; thịt bò là nguồn sắt, kẽm tốt | Cho ăn bình thường, nấu mềm |
| Kiêng trứng, lòng trắng trứng đến hết năm đầu | Khuyến nghị hiện nay không còn yêu cầu trì hoãn | Giới thiệu trứng chín kỹ quanh 6 tháng |
| Bé có vết thương thì kiêng "đồ tanh" | Không có cơ sở; vết thương cần đạm để lành | Không kiêng; giữ vết thương sạch |
| Bé tiêu chảy thì nhịn ăn, chỉ uống nước cháo | Nhịn ăn làm bé suy kiệt; WHO khuyên tiếp tục cho ăn, bú | Cho bú, ăn nhẹ, bù nước theo hướng dẫn y tế |
| Không cho ăn rau đay, mồng tơi vì "lạnh bụng" | Không có bằng chứng | Nấu chín, thái nhỏ |
Kiêng có lý duy nhất là kiêng theo chỉ định của bác sĩ, khi bé đã được chẩn đoán dị ứng hoặc có bệnh cần chế độ ăn riêng. Còn lại, bé càng ăn đa dạng càng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Bé 10 tháng lỡ ăn một miếng bánh có mật ong thì phải làm gì?
Đa số trường hợp không có chuyện gì xảy ra, nhưng nên theo dõi trong vài tuần các dấu hiệu như táo bón kéo dài, bú yếu, khóc yếu, người mềm, khó nuốt. Nếu thấy bất kỳ dấu hiệu nào, đưa bé đi khám ngay và nói rõ bé đã ăn mật ong. Nên báo bác sĩ ở lần khám gần nhất để được tư vấn.
Nước dùng hầm xương có muối không, cho bé dưới 1 tuổi được không?
Nước hầm xương tự nấu không nêm thì ít muối và dùng để nấu cháo được, nhưng nó không thay được thịt, cá vì chứa rất ít đạm và sắt. Nước dùng gói, viên súp, hạt nêm thì nhiều muối, không nên dùng cho bé dưới một tuổi.
Bé dưới 1 tuổi ăn sữa chua có đường được không?
Nên chọn sữa chua không đường, có thể trộn quả chín nghiền cho ngọt tự nhiên. Sữa chua có đường thỉnh thoảng không gây hại, nhưng ăn hằng ngày sẽ đưa nhiều đường vào bữa ăn của bé và tập bé thích vị ngọt.
Có nên cho bé uống nước dừa không?
Nước dừa không phải đồ uống cần thiết cho bé dưới một tuổi. Nó có đường tự nhiên và khoáng chất, có thể làm bé no nước, bớt bú. Bé khoẻ chỉ cần sữa và nước đun sôi để nguội. Khi bé tiêu chảy, nước dừa không thay được dung dịch bù nước theo hướng dẫn y tế.
Bé ăn dặm có được ăn đồ nếp, xôi không?
Đồ nếp không độc hại, nhưng xôi, bánh nếp dẻo dính, dễ dính vào vòm họng và gây nghẹn ở trẻ nhỏ. Với bé dưới một tuổi, nên hạn chế. Nếu cho, chỉ một lượng nhỏ, vo thật nhỏ, cho ăn khi ngồi thẳng và có người lớn bên cạnh.
Bột ngọt có cần tránh tuyệt đối với bé không?
Bột ngọt được các cơ quan quản lý thực phẩm quốc tế xem là an toàn ở mức sử dụng thông thường. Lý do không nêm cho bé dưới một tuổi là bé không cần thêm gia vị, và bột ngọt chứa natri. Đồ ăn có bột ngọt mà gia đình lỡ cho bé ăn một lần không đáng lo.