Bé 10 tháng có thể ăn hầu hết thực phẩm của gia đình nếu được nấu mềm, không nêm muối và cắt nhỏ cho vừa kỹ năng: cơm nát hoặc cháo hạt, thịt băm, cá xé, rau thái nhỏ, cùng nhiều món bốc tay như que khoai hấp, đậu phụ, chuối, trứng hấp. Đây là giai đoạn bé tập nhón đồ bằng ngón cái và ngón trỏ, tập tự đưa thức ăn vào miệng và tập uống bằng cốc.
Những thay đổi này làm bữa ăn bừa bộn hơn, chậm hơn và đôi khi đáng sợ hơn với người lớn, nhất là nỗi lo hóc. Bài này nói về kích cỡ và độ mềm an toàn cho thức ăn bốc tay, danh sách món dễ làm từ nguyên liệu Việt, cách chuyển từ cháo sang cơm, tập dùng cốc và cách sắp xếp một ngày ăn.
Kỹ năng mới của bé quanh 10 tháng
Quanh 9–10 tháng, đa số bé bắt đầu dùng ngón cái và ngón trỏ để nhặt những vật nhỏ, gọi là cầm nhón. Trước đó bé chủ yếu nắm cả bàn tay. Kỹ năng này mở ra một cách ăn mới: bé có thể tự nhặt từng miếng thức ăn nhỏ trên khay, thay vì chỉ cầm được que dài.
Hàm và lưỡi cũng phát triển. Bé đẩy thức ăn sang hai bên lợi để nghiền, cử động hàm lên xuống, rồi dần dần có cử động xoay. Răng cửa nếu có cũng chỉ để cắn, không để nhai; việc nghiền vẫn do lợi đảm nhiệm, và lợi bé khá cứng. Vì vậy chưa có răng hàm không phải lý do để tiếp tục xay mịn.
Bé cũng bắt đầu muốn tự làm: giật thìa, thò tay vào bát, đánh rơi thức ăn để xem chuyện gì xảy ra. Đó là học, không phải nghịch phá. Bữa ăn bừa bộn ở tuổi này là cái giá của việc bé học tự ăn, và nó giảm dần khi kỹ năng tăng.
Về dinh dưỡng, nhu cầu của bé 10 tháng không khác nhiều so với lúc 9 tháng: vẫn ba bữa chính, một hai bữa phụ, sữa vẫn quan trọng. Thay đổi chủ yếu nằm ở hình thức thức ăn và ở vai trò của bé trong bữa. Vì vậy câu hỏi "bé 10 tháng ăn gì" thật ra là câu hỏi "nấu và cắt thế nào để bé tự ăn được món của nhà mình", và các mục dưới đây trả lời câu đó.
Thức ăn bốc tay: kích cỡ, độ mềm và cách cắt
Nguyên tắc dễ nhớ nhất: thức ăn bốc tay cho bé phải đủ mềm để người lớn bóp nát được giữa ngón cái và ngón trỏ, hoặc tan khi gặp nước bọt. Kích cỡ theo kỹ năng cầm của bé.
| Kỹ năng cầm | Kích cỡ phù hợp | Ví dụ món |
|---|---|---|
| Nắm cả bàn tay (thường 6–9 tháng) | Que dài và to cỡ ngón tay người lớn để bé cầm phần dưới, gặm phần trên | Que khoai lang, cà rốt hấp mềm; chuối cắt khúc dài; trứng tráng dày cắt que; bông cải luộc mềm còn cuống |
| Cầm nhón (thường từ 9–10 tháng) | Miếng nhỏ cỡ hạt đậu hoặc đầu ngón tay bé | Đậu phụ non cắt hạt lựu, cá xé, thịt gà xé nhỏ, đậu Hà Lan dằm dẹt, cơm nắm nhỏ mềm |
| Cả hai | Món nghiền đặc cho bé chấm bằng que hoặc tự xúc | Bơ nghiền, khoai nghiền đặc, cháo đặc đặt trong bát chống đổ |
Với những thực phẩm tròn, trơn như nho, cà chua bi, việt quất, cần cắt làm bốn theo chiều dọc. Thực phẩm cứng giòn như cà rốt sống, táo sống, hạt nguyên, bỏng ngô không dùng cho bé tuổi này. Danh sách đầy đủ hơn và cách phòng hóc trong nhà được nói ở bài riêng về thực phẩm cần tránh và bài phòng hóc cho người trông trẻ.
Món bốc tay dễ làm từ nguyên liệu chợ Việt
Món bốc tay không cần cầu kỳ. Phần lớn có thể tách ra từ nồi cơm, nồi canh của gia đình trước khi nêm.
- Khoai lang, khoai tây, bí đỏ, cà rốt hấp mềm, cắt que hoặc hạt lựu.
- Đậu phụ non hấp sơ, cắt miếng vừa cầm.
- Trứng: trứng hấp cắt ô, trứng tráng dày ít dầu cuộn lại cắt que; luôn chín kỹ.
- Cá hấp hoặc kho nhạt, gỡ hết xương, xé miếng nhỏ.
- Thịt gà, thịt lợn luộc mềm xé sợi nhỏ; thịt băm vo viên nhỏ hấp chín, viên đủ mềm để bóp nát.
- Rau: bông cải xanh, su su, bí xanh luộc mềm; rau lá thái nhỏ trộn cơm.
- Quả chín mềm: chuối, bơ, đu đủ, xoài, thanh long, lê hấp, cắt que hoặc miếng nhỏ.
- Tinh bột: cơm nắm nhỏ nấu mềm hơn cơm người lớn, bánh mì mềm bỏ vỏ cứng nướng sơ, mì sợi nấu nhừ cắt ngắn, bánh đa, bún cắt ngắn.
Mỗi bữa có thể đặt hai ba món bốc tay trên khay, cùng một bát cháo hoặc cơm nát để người lớn đút thêm. Bé bốc được bao nhiêu không quan trọng; bé chạm, bóp, nếm là đang học.
Chuyển từ cháo sang cơm nát
Không có ngày chuyển cố định. Đa số bé đi từ cháo đặc sang cơm nát trong khoảng 10–12 tháng, rồi sang cơm mềm sau 12 tháng. Cách chuyển nhẹ nhàng:
- Nấu cháo đặc hơn trong một hai tuần, ít nước, hạt gạo nở nhưng còn nguyên.
- Nấu cơm nát: cùng lượng gạo nhưng thêm nước so với cơm người lớn, hoặc nấu cơm rồi thêm nước canh, đun lại cho nở mềm.
- Trộn cơm nát với canh có rau và thịt băm để dễ nuốt; có thể dằm nhẹ bằng thìa.
- Xen kẽ: một bữa cháo, một bữa cơm nát trong ngày, tăng dần số bữa cơm.
- Cho bé bốc cơm nắm nhỏ để bé tự trải nghiệm hạt cơm.
Nếu bé ngậm cơm lâu không nuốt hoặc ọe nhiều, hãy làm cơm mềm hơn và tiếp tục xen kẽ với cháo, chứ không bỏ hẳn. Bé ốm, mọc răng có thể quay về thích cháo vài ngày, đó là bình thường.
Tập uống bằng cốc
Bé có thể tập uống bằng cốc từ khi bắt đầu ăn dặm, và quanh 10 tháng là lúc tốt để tập đều đặn. Cốc hở nhỏ hoặc cốc có ống hút đều được; cốc hở dạy bé kiểm soát môi và lưỡi tốt, nhưng đổ nhiều hơn. Rót rất ít nước vào cốc, để bé cầm hai tay, người lớn đỡ đáy cốc.
Trong cốc là nước đun sôi để nguội, hoặc sữa mẹ vắt, sữa công thức nếu bé dùng. Không cho nước ép, nước ngọt, trà. Tập cốc sớm còn giúp việc bỏ bình sau 12 tháng dễ hơn, vì các bác sĩ nhi thường khuyên chuyển dần sang cốc quanh mốc một tuổi để bảo vệ răng và tránh uống sữa quá nhiều.
Bé sẽ làm đổ, phun, sặc nhẹ ở những lần đầu. Đặt khăn, ngồi cùng bé và cho uống từng ngụm nhỏ. Không ép bé uống nhiều; mục tiêu ở đây là kỹ năng.
Ví dụ một ngày ăn của bé 10 tháng
Ví dụ giả định cho một bé bú mẹ, đã ăn ba bữa dặm. Giờ giấc và món ăn thay đổi theo từng gia đình; điều đáng chú ý là mỗi bữa có tinh bột, đạm, rau và một ít chất béo.
| Bữa | Món (ví dụ) | Cách đưa cho bé |
|---|---|---|
| Sáng | Cháo đặc thịt gà, cà rốt băm, dầu; vài que chuối | Người lớn đút cháo, bé bốc chuối |
| Phụ sáng | Sữa chua không đường; vài miếng đu đủ | Bé tự xúc bằng thìa ngắn hoặc bốc |
| Trưa | Cơm nát trộn canh rau ngót thịt băm; trứng hấp cắt ô | Vừa đút vừa cho bé bốc trứng |
| Chiều | Bú mẹ; bánh mì mềm hoặc khoai hấp | Bữa phụ nhẹ |
| Tối | Cháo hoặc cơm nát với cá kho nhạt gỡ xương, bí xanh luộc; đậu phụ cắt hạt lựu | Ăn cùng giờ gia đình |
| Ngoài bữa | Bú mẹ theo nhu cầu, tập vài ngụm nước bằng cốc trong bữa |
Bé bú sữa công thức thì thay các cữ bú mẹ bằng các cữ sữa theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Đừng lo khi bé ăn ít ở một bữa; hãy nhìn tổng cả ngày, cả tuần.
Dụng cụ cho giai đoạn tự ăn: cần gì, không cần gì
Ghế ăn có tựa lưng và chỗ để chân. Ghế giữ bé ngồi thẳng, hông và đầu gối gập khoảng vuông góc, bàn chân có chỗ tì. Tư thế vững giúp bé tập trung nhai nuốt thay vì lo giữ thăng bằng, và giảm nguy cơ sặc. Ghế phải có dây an toàn và đặt xa bếp, xa bàn có đồ nóng.
Khay hoặc mặt bàn sạch. Đặt thức ăn bốc tay thẳng lên khay đã rửa sạch hoặc lên một chiếc đĩa đế bám. Bát đĩa trang trí nhiều chi tiết không làm bé ăn ngon hơn; đĩa nông, nặng, khó lật là đủ.
Hai chiếc thìa. Một chiếc cho người lớn đút, một chiếc cán ngắn, đầu nông cho bé cầm. Bé thường cầm thìa để gõ, để mút; dần dần bé sẽ múc được. Có thể múc sẵn thức ăn đặc lên thìa rồi đưa cán cho bé tự đưa vào miệng.
Cốc nhỏ và yếm. Cốc hở nhỏ hoặc cốc có ống hút, và yếm dễ giặt hoặc yếm có máng hứng. Tấm lót dưới ghế giúp người lớn bớt căng thẳng với chuyện rơi vãi, nhờ đó ít la mắng hơn.
Những thứ không cần. Máy xay chuyên dụng đắt tiền, bộ dụng cụ "chống hóc" bằng lưới để bé mút trái cây, các loại bình bóp thức ăn. Chúng không thay được việc bé học cầm, cắn, nhai thức ăn thật, và túi lưới khó vệ sinh. Một chiếc nĩa để dằm, một con dao và một cái thớt riêng sạch đã làm được hầu hết mọi việc.
Giữ bữa ăn tự ăn an toàn và dễ chịu
Luôn ngồi, luôn có người lớn bên cạnh. Bé chỉ ăn khi ngồi thẳng trên ghế, không ăn khi bò, chạy, nằm hay ngồi trên xe. Người lớn ngồi ngang tầm, nhìn bé suốt bữa, không bỏ đi nấu nướng hay nghe điện thoại.
Không nhét thêm khi miệng bé còn thức ăn. Chờ bé nuốt xong mới đưa tiếp. Không để bé nhét đầy miệng nhiều miếng một lúc; đặt ít món trên khay mỗi lần.
Học sơ cứu hóc dị vật cho trẻ dưới một tuổi. Đây là kỹ năng nên có của mọi người chăm bé, kể cả ông bà và người trông trẻ. Các khoá sơ cứu cho cha mẹ thường dạy thực hành trên mô hình, hiệu quả hơn nhiều so với đọc.
Chấp nhận bừa bộn có giới hạn. Trải tấm lót dưới ghế, cho bé mặc yếm, dọn sau bữa. Nếu bé ném thức ăn liên tục, thường là bé đã no: kết thúc bữa thay vì la mắng.
Ăn cùng gia đình khi có thể. Bé học ăn bằng cách nhìn người lớn ăn. Ngồi cùng mâm, cùng giờ, giúp bé quen với món ăn của nhà và với nhịp bữa.
Câu hỏi thường gặp
Bé 10 tháng chưa có chiếc răng nào có ăn được cơm nát không?
Được. Bé nghiền thức ăn chủ yếu bằng lợi, và lợi bé khá cứng. Nhiều bé chưa có răng vẫn ăn tốt cơm nát, thịt băm, cá xé. Chỉ cần thức ăn đủ mềm và cắt nhỏ. Thời điểm mọc răng không quyết định độ thô thức ăn.
Bé chỉ thích bốc, không chịu cho đút thìa thì sao?
Nhiều bé tuổi này muốn tự làm. Có thể đặt nhiều món bốc tay giàu dinh dưỡng, cho bé cầm một thìa riêng, và đút xen kẽ khi bé chịu. Nếu bé chỉ bốc mà vẫn tăng cân đều, không cần ép đút. Hãy chắc rằng món bốc có cả thịt, cá, trứng chứ không chỉ bánh và quả.
Có nên cho bé ăn bánh quy, bánh gạo ăn dặm bày bán không?
Có thể dùng thỉnh thoảng như món bốc tay tan nhanh, nhưng chúng thường ít đạm, ít sắt và có thể có đường hoặc muối. Đọc thành phần trên bao bì. Không nên để bánh thay chỗ của thịt, cá, rau và các món ăn thật.
Bé ăn xong đi ngoài ra nguyên miếng rau, cà rốt có sao không?
Thấy mẩu rau, vỏ đậu, hạt ngô trong phân là thường gặp khi bé mới ăn thức ăn có hạt, vì bé chưa nhai kỹ và một số chất xơ không tiêu hoá hết. Nếu bé vẫn khoẻ, tăng cân tốt thì không đáng lo. Phân có máu, nhầy kéo dài hoặc tiêu chảy nhiều lần cần đi khám.
Bé 10 tháng uống sữa bằng bình có cần bỏ ngay không?
Chưa cần bỏ ngay, nhưng đây là lúc tốt để tập cốc song song. Bắt đầu thay một cữ sữa ban ngày bằng cốc, giữ bình cho cữ tối trong thời gian đầu. Các bác sĩ nhi thường khuyên chuyển hẳn sang cốc trong khoảng 12 đến 18 tháng.