Nước pha sữa công thức cho trẻ dưới 1 tuổi nên là nước sạch đã đun sôi: nước máy đạt chuẩn, nước qua máy lọc gia đình hoặc nước uống đóng chai ít khoáng, đun sôi rồi để nguội đến mức hướng dẫn. Không dùng nước khoáng nhiều khoáng chất, nước có ga, nước giếng chưa được xét nghiệm, và không đun đi đun lại một ấm nước nhiều lần.
Với người lớn, chọn nước uống chủ yếu là chuyện sạch hay không. Với trẻ nhỏ uống sữa pha thì còn thêm câu hỏi về khoáng chất và một vài chất hoà tan mà mắt thường không thấy. Phần dưới giải thích vì sao trẻ nhạy cảm hơn, so sánh từng loại nước hay có trong nhà, và cách xoay xở khi đi xa hoặc khi nguồn nước bị ảnh hưởng. Các bước rửa bình, đong bột, pha tỉ lệ không nằm trong phạm vi bài này.
Vì sao trẻ nhỏ cần nước pha sữa kỹ hơn người lớn
Trẻ bú sữa công thức hoàn toàn lấy gần như toàn bộ nước của cơ thể từ bình sữa. Tính theo cân nặng, lượng nước trẻ uống mỗi ngày nhiều hơn người lớn nhiều lần, nên một chất có trong nước ở mức người lớn uống không sao có thể trở thành đáng kể với trẻ.
Thận của trẻ dưới một tuổi chưa điều chỉnh muối và nước linh hoạt như trẻ lớn. Sữa công thức đã được tính sẵn lượng natri, khoáng chất phù hợp; nếu nước pha mang thêm nhiều natri hay sunfat, tổng lượng khoáng con nhận vượt khỏi phần đã tính. Hệ miễn dịch của trẻ cũng chưa hoàn thiện, nên vi khuẩn, ký sinh trùng mà người lớn chịu được có thể gây tiêu chảy nặng ở trẻ.
Còn một điểm ít được để ý: bột sữa công thức không phải sản phẩm vô trùng. Dù sản xuất đạt chuẩn, bột vẫn có thể chứa một lượng rất nhỏ vi khuẩn như Cronobacter sakazakii, hiếm gặp nhưng nguy hiểm với trẻ sơ sinh, trẻ sinh non. Vì vậy WHO khuyến nghị pha sữa bột bằng nước còn nóng, không dưới 70°C, rồi làm nguội nhanh trước khi cho bú. Hướng dẫn trên vỏ hộp đôi khi ghi khác; khi phân vân, hỏi nhân viên y tế đang theo dõi con.
So sánh các loại nước hay có trong nhà
Bảng dưới xét từng nguồn nước theo hai tiêu chí: có sạch vi sinh không, và khoáng chất có phù hợp với trẻ dưới 1 tuổi không:
| Loại nước | Pha sữa cho trẻ dưới 1 tuổi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nước máy đạt chuẩn | Dùng được, phải đun sôi | Để vòi chảy vài giây trước khi lấy nếu nước nằm lâu trong ống; đun sôi trong ấm sạch |
| Nước qua máy lọc gia đình (RO, than hoạt tính…) | Dùng được, vẫn nên đun sôi | Máy lọc chỉ sạch khi thay lõi đúng hạn; bình chứa sau lọc có thể nhiễm khuẩn lại |
| Nước uống đóng chai tinh khiết, ít khoáng | Dùng được, nên đun sôi | Chai sạch không có nghĩa là vô trùng; đã mở nắp thì dùng sớm |
| Nước khoáng thiên nhiên | Không nên dùng thường xuyên | Thường có nhiều natri, sunfat, khoáng chất khác; chỉ dùng tạm khi không còn lựa chọn và đọc kỹ thành phần |
| Nước có ga | Không dùng | Có CO2, thường có khoáng; không phù hợp pha sữa |
| Nước giếng khoan, giếng đào | Chỉ dùng khi đã xét nghiệm đạt chuẩn | Có thể có nitrat, asen, vi khuẩn; đun sôi không loại được nitrat, asen |
| Nước mưa, nước sông suối | Không dùng | Không kiểm soát được bụi, kim loại, vi sinh |
| Nước ion kiềm, nước "giàu hydro" | Không dùng | Không có lợi ích được chứng minh cho trẻ; độ pH và khoáng làm sai công thức sữa |
Với nước đóng chai, NHS hướng dẫn chọn loại có natri dưới 200 mg mỗi lít và sunfat không quá 250 mg mỗi lít nếu buộc phải dùng để pha sữa, và vẫn phải đun sôi như nước máy. Các chỉ số này thường in trên nhãn chai; chai nào không ghi thì coi như không biết.
Ba chất trong nước đáng để ý: nitrat, natri, florua
Nitrat. Nitrat thường đến từ phân bón và chất thải ngấm xuống nước ngầm, nên giếng ở vùng trồng trọt, gần chuồng trại hay nhà vệ sinh dễ bị. Ở trẻ dưới 6 tháng, nitrat trong nước pha sữa có thể gây methemoglobin máu, tình trạng máu kém mang oxy làm trẻ tím tái, còn gọi là "hội chứng trẻ xanh". Đun sôi không loại nitrat, ngược lại còn làm nước cô đặc hơn.
Natri. Nước khoáng và một số nước làm mềm bằng thiết bị trao đổi ion có thể chứa nhiều natri. Sữa công thức đã có đủ natri cho trẻ; thêm natri từ nước là thừa, đặc biệt khi trời nóng hoặc khi trẻ đang tiêu chảy, nôn.
Florua. Florua ở mức phù hợp giúp phòng sâu răng; nhưng nếu nước có florua cao kéo dài trong những năm răng đang hình thành, trẻ có thể bị nhiễm fluor răng, men răng có đốm trắng hay nâu. Một số vùng nước ngầm có florua tự nhiên cao. Nếu dùng giếng khoan làm nguồn nước chính, kết quả xét nghiệm là cách duy nhất để biết.
Asen và kim loại nặng. Asen có trong nước ngầm ở một số vùng của đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long đã được ghi nhận nhiều năm. Asen không màu, không mùi, đun sôi không loại được. Gia đình dùng giếng khoan nên hỏi cơ quan y tế dự phòng hoặc trung tâm kiểm soát bệnh tật của tỉnh về việc xét nghiệm nước.
Đun và để nguội nước pha sữa cho đúng
Đun sôi là bước diệt vi sinh rẻ và chắc chắn nhất. Vài chi tiết làm nên khác biệt:
- Lấy nước mới cho mỗi lần đun, không châm thêm vào phần nước cũ còn trong ấm. Đun đi đun lại một ấm nước làm khoáng chất cô đặc dần.
- Đun tới khi sôi bùng, sau đó tắt bếp. Ấm siêu tốc tự ngắt khi sôi là đủ.
- Vệ sinh ấm định kỳ, nhất là ấm có cặn trắng bám đáy; cặn vôi không độc nhưng ấm bẩn dễ giữ chất bẩn.
- Để nguội có kiểm soát. Theo hướng dẫn của WHO, nước sau khi sôi để nguội không quá khoảng 30 phút vẫn còn trên 70°C, đủ nóng để pha bột. Pha xong, làm nguội bình nhanh bằng cách đặt dưới vòi nước mát hoặc ngâm vào bát nước mát, không để nước chạm vào núm.
- Thử nhiệt trước khi cho bú bằng cách nhỏ vài giọt lên mặt trong cổ tay: âm ấm là được, không nóng.
- Nước đun sẵn trong phích, bình giữ nhiệt dùng trong ngày; phích phải sạch, chỉ dành cho nước pha sữa, không đổ chung nước trà hay nước đã pha thứ khác.
Lò vi sóng không phải cách tốt để đun nước hay hâm sữa cho trẻ, vì nóng không đều và có thể tạo điểm rất nóng trong bình dù bên ngoài sờ chỉ ấm.
Máy đun nước giữ nhiệt, máy pha sữa tự động: dùng sao cho an toàn
Máy giữ nhiệt ở mức ấm cả ngày tiện cho những cữ bú đêm, nhưng nước giữ lâu ở khoảng 40–50°C lại là nhiệt độ vi khuẩn phát triển tốt nếu bình chứa không sạch. Nhiều máy có chế độ đun sôi rồi hạ nhiệt; nên dùng chế độ đó và thay nước mới hằng ngày, không châm nối.
Nước giữ ấm không đủ nóng để pha cho trẻ sơ sinh theo khuyến nghị của WHO. Với trẻ dưới 2 tháng, trẻ sinh non hay có bệnh lý, nên pha bằng nước vừa sôi để nguội tới khoảng 70°C rồi làm nguội bình nhanh, thay vì dùng thẳng nước âm ấm trong máy.
Máy pha sữa tự động đong bột và nước theo cài đặt. Điều cần kiểm là máy có bước làm nóng nước đủ cao không, ngăn chứa bột có kín không, và lịch vệ sinh ống dẫn, vòi xả. Ống dẫn ẩm, ít được rửa là chỗ cặn sữa và vi khuẩn bám.
Đổi loại sữa thì cài lại máy. Mỗi loại bột có muỗng đong và tỉ lệ khác nhau; để máy chạy theo cài đặt cũ là pha sai nồng độ mà không ai để ý.
Người trông trẻ, ông bà dùng chung máy cần được chỉ cách dùng và cách vệ sinh cụ thể, viết thành vài dòng dán cạnh máy, để mọi người làm giống nhau.
Khi đi xa, đi chơi, hoặc nguồn nước nhà bị ảnh hưởng
Đi chơi trong ngày: cách gọn là mang một bình giữ nhiệt nước vừa đun sôi, bột sữa đong sẵn từng cữ trong hộp chia khô và sạch, bình sữa rỗng đã tiệt trùng. Đến giờ bú mới pha, thay vì pha sẵn ở nhà rồi mang theo hàng giờ, vì sữa đã pha để ấm là môi trường vi khuẩn sinh sôi rất nhanh.
Đi xa, ở khách sạn, homestay: hỏi xem có ấm đun nước không; mang theo ấm nhỏ nếu cần. Nước đóng chai ít khoáng đun sôi là lựa chọn an toàn nhất. Không dùng nước nóng từ vòi nóng lạnh hay máy nước nóng của phòng tắm, vì nước đó không dành để uống.
Sau bão lũ, khi nước máy có thể bị nhiễm bẩn hoặc chính quyền địa phương khuyến cáo không dùng nước máy để uống, gia đình nên chuyển sang nước đóng chai đun sôi, hoặc sữa công thức dạng nước pha sẵn, vốn đã tiệt trùng và không cần pha. Sữa nước pha sẵn đắt hơn nhưng là giải pháp an toàn trong những ngày không chắc về nguồn nước. Nếu mẹ đang cho con bú, tiếp tục cho bú là cách bảo vệ con tốt nhất trong lúc khó khăn.
Những ngày mất điện, không có cách đun nước: ưu tiên sữa nước pha sẵn, dụng cụ dùng một lần hoặc đã tiệt trùng từ trước. Không dùng nước chưa đun để pha bột sữa cho trẻ dưới 6 tháng, kể cả nước đóng chai.
Những thứ không bao giờ dùng để pha sữa
Một số thói quen truyền miệng làm thay đổi công thức sữa hoặc đưa thêm đường, tinh bột vào bình của trẻ:
- Nước cháo, nước gạo rang, nước cơm thay nước lọc để "con no lâu": làm sai tỉ lệ đạm, khoáng của sữa, thêm tinh bột vào bình, và với trẻ dưới 6 tháng là cho ăn thức ăn khác sớm.
- Nước trái cây, nước đường, nước mật ong: thêm đường vào bình, hại răng; riêng mật ong không dùng cho trẻ dưới 12 tháng vì nguy cơ ngộ độc botulinum.
- Nước trà, nước lá, nước thảo dược "cho mát": không rõ thành phần, có thể cản hấp thu sắt, một số lá có độc tính.
- Pha đặc hơn hoặc loãng hơn hướng dẫn: pha đặc làm thận phải xử lý nhiều chất hơn và dễ gây mất nước; pha loãng làm con thiếu năng lượng, có thể gây rối loạn muối nước. Muốn thay đổi lượng sữa, đổi số lần hoặc thể tích bú theo hướng dẫn của bác sĩ, không đổi nồng độ.
- Nước đã pha thứ khác, nước để qua đêm trong bình hở nắp, nước đá không rõ nguồn.
Nếu thấy con tiêu chảy, nôn, sốt, bỏ bú, hoặc da môi tím tái sau khi đổi nguồn nước pha sữa, đưa con đi khám ngay và nói rõ đã dùng nước gì. Trẻ dưới 3 tháng có sốt luôn cần được khám sớm.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ trên 1 tuổi pha sữa bột có cần đun sôi nước nữa không?
Với trẻ lớn hơn, hệ miễn dịch và thận đã khoẻ hơn, nhiều gia đình dùng nước uống an toàn đã đun sôi để nguội sẵn. Nước máy chưa đun, nước giếng chưa xét nghiệm thì vẫn không dùng. Nguyên tắc đơn giản: nước đủ an toàn để con uống trực tiếp thì mới dùng pha sữa.
Nước lọc RO đã tinh khiết có cần đun sôi không?
Máy lọc RO loại được nhiều tạp chất, nhưng chỉ sạch vi sinh khi màng lọc, lõi lọc được thay đúng hạn và bình chứa sau lọc được vệ sinh. Vì không kiểm tra được bằng mắt, với trẻ dưới 1 tuổi vẫn nên đun sôi nước lọc trước khi pha sữa.
Nước đun sôi để trong phích từ sáng tới tối có dùng pha sữa được không?
Được, nếu phích sạch, đậy kín và chỉ dùng cho nước pha sữa. Lưu ý nước để lâu sẽ nguội dưới 70°C, không còn đủ nóng để giảm vi khuẩn trong bột sữa theo khuyến nghị của WHO, nên với trẻ sơ sinh, trẻ sinh non thì đun nước mới cho mỗi lần pha là tốt hơn.
Có nên dùng nước khoáng vì nhiều khoáng chất tốt cho con không?
Không. Sữa công thức đã được tính sẵn khoáng chất cho trẻ. Khoáng chất thêm từ nước khoáng làm vượt phần đã tính, đặc biệt natri và sunfat. Chỉ dùng tạm nước khoáng khi không còn lựa chọn và đọc kỹ thành phần trên nhãn.
Nhà dùng nước giếng khoan đã qua bể lọc cát thì pha sữa được không?
Bể lọc cát chủ yếu giữ lại cặn và một phần sắt, mangan; nó không loại được nitrat, asen hay vi khuẩn một cách chắc chắn. Muốn dùng nước giếng pha sữa cho trẻ, cần xét nghiệm nước tại cơ sở có chức năng. Trong lúc chờ, dùng nước đóng chai ít khoáng đun sôi.
Sữa đã pha mà con bú dở thì để lại cữ sau được không?
Không nên. Sữa đã có nước bọt của trẻ và để ở nhiệt độ phòng là môi trường vi khuẩn phát triển nhanh. Phần sữa thừa sau một cữ bú nên bỏ; lần sau pha lượng vừa với nhu cầu của con.