Vitamin D của trẻ đến chủ yếu từ hai nguồn: da tự tạo ra khi tiếp xúc ánh nắng có tia UVB, và một phần nhỏ từ thức ăn như cá béo, lòng đỏ trứng, nấm đã phơi nắng, sữa có tăng cường. Thức ăn thông thường, kể cả một bát súp nấm hương, hiếm khi đủ cho nhu cầu của trẻ. Với trẻ bú mẹ hoàn toàn và một số nhóm có nguy cơ, việc bổ sung vitamin D là quyết định của bác sĩ, với loại và lượng do bác sĩ chỉ định.
Ở Việt Nam, nhiều bố mẹ nghĩ nước nắng quanh năm thì trẻ không thể thiếu vitamin D. Thực tế phức tạp hơn: trẻ sống trong nhà nhiều, ra đường thì được che kín, đô thị nhiều khói bụi, và nắng sáng sớm mà ông bà hay cho cháu tắm lại là lúc tia UVB yếu nhất. Phần dưới nói rõ vitamin D làm gì, mỗi nguồn giúp được đến đâu, trẻ nào dễ thiếu và vì sao không nên tự mua về cho con uống.
Vitamin D làm gì trong cơ thể trẻ
Vai trò được biết rõ nhất của vitamin D là giúp ruột hấp thu canxi và phốt pho từ thức ăn, hai khoáng chất xây nên xương và răng. Thiếu vitamin D kéo dài, xương không được khoáng hoá đầy đủ, trở nên mềm; ở trẻ đang lớn, tình trạng này gọi là còi xương, có thể làm chậm liền thóp, biến dạng xương sườn, chân, cổ tay, chậm mọc răng, và trong ca nặng gây hạ canxi máu dẫn tới co giật.
Ngoài xương, vitamin D còn tham gia vào hoạt động của cơ và hệ miễn dịch. Nhiều nghiên cứu quan sát thấy mối liên quan giữa nồng độ vitamin D thấp và một số bệnh, nhưng liên quan không đồng nghĩa nguyên nhân, và các thử nghiệm bổ sung cho kết quả không nhất quán. Vì vậy những lời quảng cáo vitamin D giúp trẻ "tăng sức đề kháng", "cao vượt hẳn bạn bè" hay "thông minh hơn" đều vượt quá những gì bằng chứng hiện có cho phép nói.
Một điểm cần biết: vitamin D tan trong chất béo và được cơ thể tích trữ. Đó là lý do thiếu thì hại, mà thừa do uống quá nhiều cũng hại, như phần cuối bài sẽ nói.
Nắng: nguồn chính, nhưng không đơn giản như "tắm nắng buổi sáng"
Da cần tia UVB, không phải ánh sáng hay hơi ấm. Tia UVB mạnh khi mặt trời lên cao, khoảng giữa buổi sáng tới giữa buổi chiều. Nắng lúc sáng sớm, khi bóng của người dài hơn chiều cao người, có rất ít UVB. Tục tắm nắng cho trẻ lúc sáu giờ sáng giúp trẻ ra ngoài, thay đổi không khí, nhưng đóng góp vào lượng vitamin D ít hơn nhiều người nghĩ.
Nắng qua cửa kính gần như không giúp tạo vitamin D vì kính chặn phần lớn tia UVB. Đặt con nằm cạnh cửa sổ không thay được việc ra ngoài trời.
Trẻ dưới 6 tháng không nên phơi nắng trực tiếp. AAP khuyên giữ trẻ nhỏ khỏi nắng chiếu trực tiếp, vì da trẻ mỏng, dễ bỏng nắng và trẻ chưa điều hoà thân nhiệt tốt. Đây cũng là lý do bác sĩ thường không dựa vào nắng để đảm bảo vitamin D cho trẻ nhũ nhi.
Trẻ lớn hơn: chơi ngoài trời đều đặn là đủ cho nhiều trẻ. Đi bộ, chơi ở sân, công viên vào những giờ nắng vừa phải, có mũ, có bóng râm để nghỉ, uống nước đủ. Không cần và không nên phơi nắng giữa trưa đến đỏ da để "lấy vitamin D"; bỏng nắng thời thơ ấu làm tăng nguy cơ ung thư da về sau.
Những yếu tố làm da tạo ít vitamin D hơn gồm da sẫm màu, quần áo che kín, kem chống nắng, khói bụi, trời nhiều mây, mùa đông ở miền Bắc. Không có con số phút phơi nắng nào áp được cho mọi trẻ, nên bác sĩ mới là người đánh giá khi nghi ngờ thiếu.
Thức ăn có vitamin D và giới hạn của từng loại
Vitamin D có mặt tự nhiên trong rất ít thực phẩm. Bảng dưới liệt kê những nguồn có trong bữa ăn Việt và điều cần biết về mỗi nguồn:
| Nguồn | Có gì | Giới hạn |
|---|---|---|
| Cá béo (cá hồi, cá thu, cá trích, cá mòi) | Một trong những nguồn tự nhiên giàu vitamin D nhất | Trẻ không ăn cá béo mỗi ngày; cá hộp thường mặn |
| Lòng đỏ trứng | Có một lượng nhỏ | Một quả trứng chỉ góp một phần nhỏ nhu cầu |
| Gan động vật | Có vitamin D, nhiều vitamin A | Ăn nhiều dễ thừa vitamin A, chỉ nên ăn lượng nhỏ, cách quãng |
| Nấm phơi nắng hoặc chiếu tia UV (có nấm hương phơi khô) | Vitamin D2 tạo ra khi nấm gặp tia UV | Lượng biến động rất lớn; nấm trồng trong nhà, sấy máy có rất ít |
| Sữa, sữa chua, bột ngũ cốc có tăng cường | Lượng theo công bố của nhà sản xuất | Khác nhau giữa các sản phẩm; cần cộng dồn nếu con đang uống bổ sung |
| Sữa công thức cho trẻ nhũ nhi | Được bổ sung vitamin D theo quy chuẩn | Trẻ bú mẹ hoàn toàn không có nguồn này |
Món súp nấm hương là một món ăn tốt, nhiều mùi vị và có chất xơ, nhưng không thể coi là cách "bổ sung vitamin D" đáng tin. Nấm hương khô chỉ có nhiều vitamin D2 khi được phơi dưới nắng thật hoặc chiếu tia UV, mà người mua thường không biết lô nấm của mình được làm khô bằng cách nào. Lượng nấm một đứa trẻ ăn trong một bữa cũng nhỏ.
Điểm chung của mọi nguồn thức ăn: chúng giúp, nhưng hiếm khi một mình đủ. Đó là lý do khi bác sĩ thấy trẻ có nguy cơ, lời khuyên thường là bổ sung theo chỉ định, chứ không phải ăn thêm một món nào đó.
Trẻ nào dễ thiếu vitamin D
Các nhóm dưới đây có nguy cơ cao hơn. Nằm trong nhóm nguy cơ không có nghĩa là đang thiếu; nó có nghĩa là nên hỏi bác sĩ:
- Trẻ bú mẹ hoàn toàn hoặc chủ yếu. Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ nhưng có ít vitamin D. AAP khuyến nghị bổ sung vitamin D cho trẻ bú mẹ ngay từ những ngày đầu; tại Việt Nam, bác sĩ nhi sẽ tư vấn loại và lượng phù hợp.
- Trẻ sinh non, nhẹ cân lúc sinh: dự trữ thấp, nhu cầu lớn.
- Trẻ ít ra ngoài trời: sống ở chung cư cao tầng, ở trong nhà suốt ngày, luôn được che kín khi ra đường.
- Trẻ có da sẫm màu: cần nhiều nắng hơn để tạo cùng một lượng vitamin D.
- Trẻ thừa cân, béo phì: vitamin D bị giữ trong mô mỡ, ít vào máu hơn.
- Trẻ có bệnh gan, thận, bệnh ruột gây kém hấp thu, hoặc đang dùng một số thuốc dài ngày như thuốc chống động kinh, corticoid.
- Mẹ thiếu vitamin D khi mang thai thì trẻ sinh ra cũng thường có dự trữ thấp.
Với những trẻ này, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung ngay hoặc xét nghiệm nồng độ vitamin D trong máu trước, tuỳ tình huống. Bố mẹ không cần tự xét nghiệm hay tự mua về cho uống.
Những dấu hiệu thiếu vitamin D hay bị hiểu sai
Ở Việt Nam, một nhóm dấu hiệu được truyền tai rất rộng là "dấu hiệu còi xương": trẻ ra mồ hôi trộm khi ngủ, rụng tóc thành vòng sau gáy, hay giật mình, quấy khóc đêm. Đây là những biểu hiện không đặc hiệu. Trẻ nhỏ ra mồ hôi nhiều khi ngủ vì tuyến mồ hôi và trung tâm điều nhiệt còn non, vì phòng nóng, đắp nhiều; vòng tóc rụng sau gáy thường do đầu cọ vào gối, nệm khi trẻ nằm ngửa nhiều; giật mình khi ngủ là phản xạ bình thường của trẻ nhỏ.
Không có nghĩa trẻ có những biểu hiện này chắc chắn không thiếu vitamin D; có nghĩa chỉ dựa vào chúng để kết luận rồi tự mua vitamin D, canxi cho con uống là thiếu cơ sở. Dấu hiệu đáng tin hơn thường liên quan tới xương và sự lớn lên: thóp liền chậm hơn nhiều so với khoảng thông thường, chân cong tăng dần thay vì thẳng dần sau 2 tuổi, cổ tay to bè, chậm biết đi, đau xương, hay bị chuột rút, và đường cân nặng chiều cao chững lại.
Bác sĩ chẩn đoán dựa vào khám, tiền sử ăn uống, xét nghiệm máu và đôi khi chụp X-quang. Đây là việc của cơ sở y tế, không phải việc so sánh con mình với lời kể trên mạng.
Vitamin D đi cùng canxi và vận động: xương lớn nhờ cả ba
Vitamin D chỉ giúp hấp thu canxi khi bữa ăn có canxi. Với trẻ nhỏ, canxi đến từ sữa mẹ hoặc sữa công thức, rồi sau 1 tuổi từ sữa, sữa chua, phô mai, cùng những nguồn quen thuộc trong bữa Việt: tôm tép, cua đồng, cá nhỏ ăn được cả xương, đậu phụ, vừng, rau lá xanh đậm. Một bữa ăn đa dạng thường đủ canxi cho trẻ khoẻ mà không cần thêm sản phẩm bổ sung nào.
Xương còn cần được dùng tới. Chạy nhảy, leo trèo, đi bộ tạo lực lên xương, là một tín hiệu để xương dày và chắc lên. Trẻ ra ngoài chơi nhiều thì được cả hai: vận động cho xương và nắng cho da tạo vitamin D. Đây là lý do lời khuyên "cho con ra ngoài chơi mỗi ngày" có giá trị hơn nhiều so với việc tìm một món ăn thần kỳ.
Canxi dạng bổ sung cũng giống vitamin D: không tự mua cho con uống. Thừa canxi có thể gây táo bón, cản hấp thu sắt và kẽm, và kết hợp với vitamin D liều cao làm tăng nguy cơ tăng canxi máu. Nếu bác sĩ thấy con cần, bác sĩ sẽ chỉ định cụ thể.
Vì sao không tự mua vitamin D cho con uống
Vitamin D được tích trữ trong cơ thể. Uống nhiều trong thời gian dài, hoặc uống nhầm một lượng lớn, có thể gây ngộ độc vitamin D với biểu hiện của tăng canxi máu: chán ăn, buồn nôn, nôn, táo bón, khát nước, đi tiểu nhiều, mệt lả, và nặng hơn là tổn thương thận. Những ca như thế từng được ghi nhận khi bố mẹ dùng chồng nhiều sản phẩm cùng lúc mà không biết, hoặc khi sản phẩm có hàm lượng ghi sai.
Nguy cơ cộng dồn là chuyện thực tế: sữa công thức đã có vitamin D, bột ăn dặm, sữa tăng cường cũng có, thêm một lọ nhỏ giọt, thêm kẹo dẻo vitamin tổng hợp, thêm canxi có kèm D. Mỗi thứ đều "an toàn" khi đứng một mình, nhưng không ai cộng lại.
Cách làm an toàn là để bác sĩ quyết định có cần bổ sung không, dùng loại nào, trong bao lâu, và ghi rõ tên sản phẩm vào sổ theo dõi của con. Mỗi lần đi khám vì bất cứ lý do gì, mang theo danh sách mọi sản phẩm con đang uống, kể cả loại được gọi là thực phẩm bảo vệ sức khoẻ. Cất mọi lọ vitamin xa tầm tay trẻ; nếu nghi trẻ uống nhầm cả lọ, gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu, mang theo vỏ lọ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ uống sữa công thức có cần bổ sung thêm vitamin D không?
Sữa công thức cho trẻ nhũ nhi đã được bổ sung vitamin D. Trẻ bú sữa công thức với lượng đủ hằng ngày thường không cần thêm, nhưng trẻ bú kết hợp, trẻ sinh non hay có bệnh lý có thể cần. Bác sĩ nhi sẽ tính dựa trên lượng sữa con bú, nên đừng tự cộng thêm.
Tắm nắng mấy phút mỗi ngày là đủ vitamin D?
Không có con số chung cho mọi trẻ. Lượng vitamin D da tạo ra phụ thuộc giờ trong ngày, mùa, mây, màu da, diện tích da hở và nhiều yếu tố khác. Trẻ dưới 6 tháng không nên phơi nắng trực tiếp. Với trẻ lớn hơn, chơi ngoài trời đều đặn có mũ, bóng râm là đủ cho nhiều trẻ; nghi thiếu thì hỏi bác sĩ.
Có nên xét nghiệm vitamin D định kỳ cho trẻ khoẻ mạnh không?
Các hiệp hội nhi khoa không khuyến nghị xét nghiệm hàng loạt cho trẻ khoẻ không có nguy cơ. Xét nghiệm có ý nghĩa khi trẻ thuộc nhóm nguy cơ hoặc có dấu hiệu nghi ngờ, và bác sĩ cần kết quả để quyết định điều trị.
Mồ hôi trộm nhiều có phải thiếu canxi, cần uống canxi không?
Mồ hôi trộm ở trẻ nhỏ thường là sinh lý, do phòng nóng, đắp nhiều hoặc trung tâm điều nhiệt còn non. Đây không phải dấu hiệu đủ để kết luận thiếu canxi hay vitamin D. Tự cho uống canxi có thể gây táo bón và cộng dồn không cần thiết; nếu lo lắng, đưa con đi khám.
Mùa đông miền Bắc trẻ có dễ thiếu vitamin D hơn không?
Có thể, vì trời nhiều mây, ngày ngắn, trẻ mặc kín và ít ra ngoài, tia UVB cũng yếu hơn. Đây là lý do cho trẻ ra ngoài vào những giờ nắng ấm khi có thể, và nếu con thuộc nhóm nguy cơ, nhắc với bác sĩ khi đi khám định kỳ.
Cho con ăn cá hồi mỗi tuần có thay được vitamin D bổ sung không?
Cá béo là nguồn vitamin D tự nhiên tốt và đáng có trong bữa ăn của trẻ. Nhưng với trẻ được bác sĩ chỉ định bổ sung, như trẻ bú mẹ hoàn toàn hay trẻ đã được xác định thiếu, ăn cá không thay được chỉ định đó. Có thắc mắc thì hỏi lại bác sĩ thay vì tự ngừng.