Trẻ có thể bị thừa vitamin và khoáng chất, và người lớn thường là người vô tình gây ra. Nhóm đáng lo nhất là các vitamin tan trong dầu, đặc biệt là vitamin A và D, vì cơ thể tích trữ chúng; uống quá nhiều trong thời gian dài sẽ gây ngộ độc. Với khoáng chất, sắt là nguy hiểm nhất: một lần uống nhầm nhiều viên sắt có thể đe doạ tính mạng trẻ nhỏ.
Thừa vitamin gần như không xảy ra từ bữa ăn bình thường. Nó đến từ các sản phẩm bổ sung dùng chồng lên nhau mà không ai cộng lại, từ kẹo dẻo vitamin trông như kẹo thật, và từ lọ thuốc của người lớn để trong tầm với. Phần dưới giải thích cơ chế, biểu hiện của từng loại, việc phải làm ngay khi nghi trẻ uống nhầm, và cách sắp xếp trong nhà để chuyện đó không xảy ra.
Tan trong dầu và tan trong nước: vì sao thừa thì hậu quả khác nhau
Vitamin chia làm hai nhóm theo cách chúng hoà tan. Nhóm tan trong dầu gồm A, D, E, K: chúng được hấp thu cùng chất béo, cất giữ trong gan và mô mỡ, và thải ra chậm. Uống dư một ít mỗi ngày, lượng dư cứ cộng dần qua nhiều tuần, nhiều tháng, đến lúc vượt ngưỡng chịu đựng của cơ thể. Đây là kiểu ngộ độc âm thầm, biểu hiện mơ hồ nên dễ bị bỏ qua.
Nhóm tan trong nước gồm vitamin C và các vitamin nhóm B. Phần dư thường được thận lọc ra nước tiểu khá nhanh, nên ít tích luỹ. Nhưng "ít" không có nghĩa là vô hại: dùng liều rất cao kéo dài, vitamin B6 có thể gây tổn thương dây thần kinh ngoại biên với biểu hiện tê bì, đi đứng loạng choạng; niacin liều cao gây đỏ bừng da và có thể hại gan; vitamin C liều cao gây tiêu chảy, đau bụng.
Khoáng chất là chuyện riêng. Sắt, kẽm, canxi, iốt đều có ngưỡng: thiếu thì hại, mà thừa cũng hại, và cơ thể không có đường thải nhanh cho nhiều loại trong số đó. Sắt đặc biệt nguy hiểm vì cơ thể gần như không có cơ chế chủ động đào thải sắt dư.
Với trẻ nhỏ, mọi ngưỡng đều thấp hơn người lớn rất nhiều, vì tính theo cân nặng. Một lượng mà người lớn uống không sao có thể đã vượt ngưỡng an toàn của một đứa trẻ nặng hơn chục cân.
Thừa từng loại: biểu hiện thường được ghi nhận
Bảng dưới để nhận biết, không để tự chẩn đoán. Nhiều biểu hiện chung chung như mệt, chán ăn, buồn nôn có thể do rất nhiều nguyên nhân khác; điều đáng giá là nhớ ra con đang uống gì khi đi khám:
| Chất | Khi thừa có thể gặp | Nguồn thừa hay gặp |
|---|---|---|
| Vitamin A | Cấp: đau đầu, nôn, quấy, trẻ nhũ nhi có thể phồng thóp. Kéo dài: da khô bong, rụng tóc, đau xương khớp, gan to | Nhiều sản phẩm bổ sung cùng lúc; ăn gan rất thường xuyên |
| Vitamin D | Tăng canxi máu: chán ăn, buồn nôn, táo bón, khát, tiểu nhiều, mệt lả; nặng có thể hại thận | Dùng chồng nhiều sản phẩm có D, uống sai hàm lượng |
| Vitamin E | Liều cao kéo dài có thể ảnh hưởng đông máu | Sản phẩm bổ sung liều cao |
| Vitamin B6 | Tê bì tay chân, mất thăng bằng khi dùng liều rất cao kéo dài | Sản phẩm "bổ thần kinh", vitamin tổng hợp liều cao |
| Vitamin C | Tiêu chảy, đau bụng | Viên sủi, kẹo vitamin C ăn như kẹo |
| Sắt | Cấp: nôn, tiêu chảy, đau bụng, có thể nôn hoặc đi ngoài ra máu, lả đi — cấp cứu | Uống nhầm viên sắt của người lớn, nhất là mẹ bầu |
| Kẽm | Buồn nôn, đau bụng; dùng dài ngày có thể gây thiếu đồng, thiếu máu | Kẽm bổ sung tự mua dùng kéo dài |
| Canxi | Táo bón, cản hấp thu sắt và kẽm; cùng vitamin D liều cao làm tăng canxi máu | Canxi bổ sung cộng sữa tăng cường |
| Iốt | Rối loạn chức năng tuyến giáp | Sản phẩm bổ sung, ăn rong biển khô loại giàu iốt rất thường xuyên |
Có một hiện tượng hay làm bố mẹ hoảng nhưng vô hại: trẻ ăn nhiều cà rốt, bí đỏ, đu đủ có thể bị vàng da cam ở lòng bàn tay, bàn chân, cánh mũi. Đó là beta-caroten tích ở da, không phải ngộ độc vitamin A, vì cơ thể chỉ chuyển beta-caroten thành vitamin A theo nhu cầu. Lòng trắng mắt vẫn trắng, trẻ vẫn chơi ăn bình thường, giảm các món này thì màu da trở lại sau một thời gian. Nếu lòng trắng mắt vàng, trẻ mệt, nước tiểu sẫm, phân bạc màu thì đó là chuyện khác, phải đi khám ngay.
Vì sao trẻ dễ bị thừa hơn người lớn
Nhiều nguồn tăng cường cùng lúc. Sữa công thức, sữa tăng cường, bột ăn dặm, ngũ cốc ăn sáng đều có thể được bổ sung vitamin A, D, sắt, kẽm. Thêm một lọ vitamin tổng hợp, thêm một gói canxi, thêm siro được giới thiệu là "giúp ăn ngon" — từng thứ đều trong giới hạn, nhưng tổng thì không ai tính.
Kẹo dẻo vitamin trông như kẹo. Hình thú, màu sắc, vị ngọt là thiết kế để trẻ chịu uống, cũng chính là lý do trẻ tự lấy ăn cả lọ khi người lớn sơ ý. Gọi nó là "kẹo" trước mặt con càng làm nguy cơ tăng.
Nhiều người cùng chăm. Bố cho uống buổi sáng, bà không biết nên cho uống lại buổi trưa; người trông trẻ được dặn "nhớ cho con uống vitamin" nhưng không ai nói đã uống chưa. Một sản phẩm có thể bị dùng gấp đôi trong nhiều ngày mà không ai hay.
Tin rằng vitamin là bổ, càng nhiều càng tốt. Đây là gốc của hầu hết ca thừa. Vitamin cần đủ, không phải nhiều; vượt nhu cầu không làm trẻ khoẻ hơn.
Hàng xách tay, nhãn tiếng nước ngoài. Hàm lượng giữa các nước có thể khác nhau, đơn vị ghi khác nhau, không có hướng dẫn tiếng Việt. Người dùng đọc nhầm hoặc đoán liều theo kinh nghiệm của người bán.
Đong bằng thìa ăn trong nhà. Thìa cà phê, thìa canh mỗi nhà một cỡ. Dụng cụ đong đi kèm sản phẩm mới là dụng cụ đúng; mất thì hỏi dược sĩ, không đong đại.
Vitamin A: chỗ hay thừa và chương trình uống vitamin A ở trạm y tế
Vitamin A cần cho mắt, da, niêm mạc và miễn dịch; thiếu vitamin A từng là vấn đề y tế công cộng lớn ở Việt Nam, và chương trình bổ sung vitamin A cho trẻ nhỏ qua mạng lưới trạm y tế đã góp phần giảm mạnh tình trạng này. Trẻ trong độ tuổi theo chương trình được uống tại trạm y tế theo đợt, liều do cán bộ y tế cho uống.
Chỗ cần cẩn thận là cộng dồn: nếu con đang dùng một sản phẩm bổ sung có vitamin A, hay đang được bác sĩ kê một loại có vitamin A, hãy nói với cán bộ y tế trước khi con uống trong đợt chiến dịch. Họ là người quyết định có cho uống hay không.
Về thức ăn, gan động vật là nguồn vitamin A dạng có sẵn rất đậm đặc. Một lượng nhỏ gan cho trẻ ăn dặm, cách quãng trong tuần, là món tốt vì có cả sắt. Điều không nên là cho trẻ ăn gan hằng ngày, hay coi cháo gan là món chính mỗi bữa. Ngược lại, vitamin A từ rau củ quả màu cam, vàng, xanh đậm ở dạng beta-caroten, cơ thể chỉ chuyển đổi khi cần, nên ăn nhiều không gây ngộ độc vitamin A.
Ngộ độc vitamin A cấp ở trẻ nhỏ thường biểu hiện đau đầu, nôn, quấy khóc, li bì; trẻ còn thóp có thể thấy thóp phồng căng. Đây là dấu hiệu phải đi khám ngay.
Sắt: tai nạn nguy hiểm nhất trong tủ thuốc gia đình
Viên sắt của người lớn, đặc biệt là viên sắt mẹ bầu uống, thường nhỏ, bọc đường, có màu như kẹo. Nhà có mẹ vừa sinh em bé, có anh chị lớn ở tuổi chập chững là hoàn cảnh điển hình của tai nạn này. Ở Mỹ, ngộ độc sắt từng được ghi nhận là một nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ngộ độc ở trẻ nhỏ, dẫn tới quy định bắt buộc in cảnh báo và đóng gói từng viên riêng.
Điều khiến sắt nguy hiểm là diễn biến có thể đánh lừa người lớn. Vài giờ đầu trẻ nôn, tiêu chảy, đau bụng, có khi nôn hoặc đi ngoài ra máu. Sau đó có thể có một giai đoạn trông như đã đỡ, trẻ tỉnh hơn, bố mẹ yên tâm, trong khi sắt đang gây tổn thương bên trong và tình trạng có thể nặng lên sau đó với sốc, rối loạn chuyển hoá, tổn thương gan.
Vì vậy nguyên tắc rất đơn giản: nghi trẻ đã nuốt viên sắt, dù chỉ vài viên và dù trẻ trông bình thường, đưa đi viện ngay, mang theo vỏ hộp. Không chờ xem có triệu chứng không. Bác sĩ sẽ tính lượng sắt dựa trên số viên có thể đã nuốt và cân nặng của trẻ, rồi quyết định theo dõi hay điều trị.
Làm gì khi nghi con uống nhầm hoặc uống quá nhiều
Những phút đầu, việc làm đúng quan trọng hơn làm nhanh mà sai:
- Lấy hết những gì còn trong miệng trẻ, giữ lại lọ, vỏ hộp, vỉ thuốc.
- Nếu trẻ khó thở, co giật, lơ mơ, không đánh thức được: gọi 115 ngay.
- Ước lượng: lọ còn bao nhiêu viên, trước đó còn bao nhiêu, xảy ra lúc mấy giờ. Không nhớ chắc thì cứ tính theo trường hợp xấu nhất.
- Đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất có cấp cứu với vỏ lọ, kể cả khi trẻ đang chơi bình thường, nhất là với sắt, vitamin A, D và mọi loại thuốc của người lớn.
- Không tự gây nôn, không móc họng, không cho uống nước muối, dầu ăn hay "thuốc giải" dân gian. Gây nôn có thể làm trẻ sặc vào phổi và không loại được chất đã hấp thu.
- Không tự cho uống sữa hay nước nhiều để "pha loãng" trừ khi nhân viên y tế hướng dẫn.
- Sau đó, cơ sở y tế có thể liên hệ trung tâm chống độc để được tư vấn chuyên sâu; bố mẹ chỉ cần cung cấp thông tin chính xác.
Với ngộ độc tích luỹ do dùng lâu ngày, không có tình huống "cấp cứu tại nhà": khi thấy con chán ăn, nôn, táo bón, khát nước, tiểu nhiều mà đang dùng sản phẩm bổ sung, ngừng sản phẩm đó và đưa con đi khám, mang theo tất cả hộp đang dùng.
Sắp xếp trong nhà để không ai cho con uống thừa
Phòng ngừa chủ yếu là chuyện tổ chức, không cần kiến thức y khoa:
- Một danh sách duy nhất mọi sản phẩm con đang dùng, kể cả sữa tăng cường và bột có vi chất, dán ở chỗ cả nhà thấy.
- Một người phụ trách cho uống, đánh dấu sau mỗi lần cho uống vào một tờ lịch nhỏ; người trông trẻ và ông bà dùng chung tờ đó.
- Chỉ dùng sản phẩm bác sĩ đã đồng ý, đúng thời gian, hết đợt thì ngừng chứ không tự kéo dài.
- Cất trên cao, trong tủ có khoá hoặc chốt, không để trên bàn ăn, đầu giường, trong túi xách để dưới sàn. Đóng chặt nắp chống trẻ em sau mỗi lần dùng.
- Không gọi vitamin là kẹo, không uống thuốc trước mặt trẻ nhỏ đang tuổi bắt chước.
- Khách đến nhà: túi xách của ông bà, khách thường có thuốc; để túi lên cao.
- Dọn tủ thuốc định kỳ: bỏ sản phẩm hết hạn, sản phẩm không còn dùng, đúng cách và xa tầm trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ lỡ uống gấp đôi một lần vitamin tổng hợp có sao không?
Với đa số sản phẩm dành cho trẻ, một lần uống gấp đôi thường không gây hại đáng kể. Tuy vậy, nếu sản phẩm có sắt, hoặc lượng trẻ uống nhiều hơn thế, hoặc không biết rõ, nên gọi cho cơ sở y tế hay đưa con đi khám, mang theo vỏ hộp. Đừng cho uống bù hay bỏ liều tiếp theo theo cảm tính.
Ăn nhiều trái cây, rau củ có làm thừa vitamin không?
Hầu như không. Vitamin trong thực phẩm tự nhiên ở lượng vừa phải, và beta-caroten trong rau củ chỉ được chuyển thành vitamin A theo nhu cầu. Ăn nhiều cà rốt có thể làm da vàng cam nhẹ, vô hại. Thức ăn duy nhất cần chú ý là gan, nên ăn lượng nhỏ, cách quãng.
Vitamin tan trong nước thì uống bao nhiêu cũng được phải không?
Không. Phần dư được thải nhanh hơn nhưng liều rất cao kéo dài vẫn gây hại, ví dụ vitamin B6 có thể gây tổn thương thần kinh, vitamin C liều cao gây tiêu chảy. Với trẻ, không có lý do để dùng liều cao nếu không có chỉ định.
Kẹo dẻo vitamin có an toàn hơn dạng siro không?
Không an toàn hơn, chỉ dễ uống hơn. Vì trông và có vị như kẹo, trẻ dễ tự lấy ăn nhiều, nên đây là dạng cần cất kỹ nhất. Một số loại kẹo dẻo còn có đường và dính răng.
Con đang uống sữa có bổ sung vi chất thì có cần ngừng vitamin bác sĩ kê không?
Không tự ngừng. Hãy báo cho bác sĩ biết loại sữa con đang uống và lượng mỗi ngày; bác sĩ sẽ tính cả phần vi chất trong sữa và quyết định giữ, giảm hay ngừng. Đây chính là lý do nên mang vỏ hộp sữa khi đi khám.
Thừa vitamin có tự hết khi ngừng uống không?
Với vitamin tan trong nước, phần dư thường thải ra nhanh. Với vitamin A, D và một số khoáng chất, lượng tích trữ giảm chậm, và nếu đã có biểu hiện ngộ độc như tăng canxi máu thì cần điều trị và theo dõi ở cơ sở y tế. Ngừng sản phẩm là bước đầu, không phải tất cả.