Nhu cầu dinh dưỡng của trẻ không chỉ tăng theo tuổi mà còn đổi trọng tâm. Sáu tháng đầu, sữa mẹ đáp ứng gần như trọn vẹn, ngoại trừ vitamin D mà bác sĩ có thể chỉ định bổ sung. Từ 6 đến 12 tháng, sắt và kẽm trở thành điểm nghẽn, và thức ăn dặm phải gánh phần lớn. Từ 1 tuổi, sữa lùi xuống thành một phần của bữa ăn gia đình. Từ 2 đến 6 tuổi, câu chuyện chuyển sang đa dạng thực phẩm, đủ chất xơ, canxi, iốt, và bớt muối, đường.
Hiểu được mỗi giai đoạn "dễ hụt" ở đâu giúp người lớn đặt sự chú ý đúng chỗ, thay vì lo đủ thứ cùng lúc hay mua đủ loại sản phẩm. Bài này đi qua từng giai đoạn, giải thích lý do sinh học phía sau, rồi tổng hợp thành một bảng để dán lên tủ lạnh. Cách nấu từng món ăn dặm và thực đơn cụ thể là những chủ đề riêng.
Vì sao trọng tâm dinh dưỡng thay đổi theo tuổi
Trẻ lớn nhanh nhất trong năm đầu đời: cân nặng thường gấp khoảng ba lần lúc sinh vào sinh nhật đầu tiên, chiều dài tăng khoảng một nửa. Sau đó tốc độ chậm lại rõ rệt. Nhu cầu năng lượng và chất dinh dưỡng tính trên mỗi cân nặng vì thế cao nhất ở trẻ nhỏ, trong khi dạ dày lại bé nhất. Mỗi thìa thức ăn của trẻ nhỏ vì vậy cần "đậm" chất hơn của người lớn.
Các tổ chức như WHO và UNICEF hay nói tới "1.000 ngày đầu đời", tính từ lúc thụ thai đến khi trẻ tròn 2 tuổi. Đây là giai đoạn não và cơ thể phát triển nhanh nhất, và những thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài trong giai đoạn này, như thiếu sắt, thiếu iốt, thiếu năng lượng, có thể để lại ảnh hưởng khó bù lại hoàn toàn về sau. Điều đó không có nghĩa sau 2 tuổi dinh dưỡng không quan trọng; nó có nghĩa giai đoạn đầu ít chỗ cho sai sót hơn.
Một thay đổi khác là nguồn thức ăn. Từ chỗ chỉ một nguồn (sữa), trẻ chuyển sang ăn dặm rồi ăn cùng mâm gia đình. Mỗi lần chuyển là một lần có nguy cơ hụt: sữa giảm trước khi thức ăn mới đủ bù, hay ngược lại, sữa không giảm khiến trẻ không ăn thức ăn mới.
Từ 0 đến 6 tháng: sữa là tất cả
WHO khuyến nghị bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, nghĩa là không cần thêm nước, nước cháo, nước hoa quả hay bất cứ thức ăn nào khác. Sữa mẹ có đủ nước, năng lượng, đạm, chất béo, phần lớn vitamin và khoáng chất trẻ cần, kèm các yếu tố miễn dịch mà không sản phẩm nào sao chép được hoàn toàn. Trẻ không bú mẹ được thì dùng sữa công thức cho trẻ nhũ nhi theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Ba vi chất đáng biết ở giai đoạn này. Vitamin K: trẻ sơ sinh được tiêm vitamin K ngay sau sinh để phòng xuất huyết, vì sữa mẹ ít vitamin K và ruột trẻ chưa tạo được. Vitamin D: sữa mẹ ít vitamin D, nên AAP khuyến nghị bổ sung cho trẻ bú mẹ; tại Việt Nam, bác sĩ nhi sẽ tư vấn. Sắt: trẻ đủ tháng sinh ra mang theo kho sắt dự trữ, đủ dùng cho khoảng nửa năm đầu. Việc kẹp dây rốn muộn, chờ khoảng một đến ba phút sau sinh như WHO khuyến nghị, giúp trẻ nhận thêm máu từ nhau thai và tăng kho dự trữ này.
Trẻ sinh non, nhẹ cân có kho dự trữ nhỏ hơn và lớn nhanh hơn để đuổi kịp, nên thường cần bác sĩ theo dõi riêng về sắt và các vi chất khác ngay từ những tháng đầu.
Ở giai đoạn này, "dinh dưỡng của trẻ" phần lớn là dinh dưỡng của mẹ. Lượng sữa ít phụ thuộc vào việc mẹ ăn nhiều hay ít, nhưng hàm lượng một số chất trong sữa, như iốt, vitamin B12, một số axit béo, lại phụ thuộc vào bữa ăn của mẹ. Mẹ ăn chay thuần, mẹ kiêng khem quá mức sau sinh theo tập tục, mẹ không dùng muối iốt là những trường hợp nên trao đổi với bác sĩ. Các món "lợi sữa" truyền miệng không thay được một chế độ ăn đủ nhóm và đủ nước.
Từ 6 đến 12 tháng: sắt và kẽm thành điểm nghẽn
Khoảng 6 tháng, kho sắt dự trữ cạn dần đúng lúc trẻ cần nhiều sắt để tạo máu và phát triển não. Sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng quan trọng, nhưng lượng sắt và kẽm trong sữa mẹ không đủ cho nhu cầu tăng lên. Tính theo cân nặng, nhu cầu sắt của trẻ trong giai đoạn này cao hơn người lớn rất nhiều, trong khi lượng thức ăn trẻ ăn được lại ít. Đây là lý do thức ăn dặm phải được chọn sao cho giàu sắt và kẽm, không chỉ cho no.
Hướng dẫn ăn bổ sung của WHO khuyên cho trẻ ăn thức ăn nguồn động vật hằng ngày nếu có thể: thịt, cá, trứng, gan lượng nhỏ. Sắt từ thịt, cá được hấp thu tốt hơn nhiều so với sắt từ rau, đậu. Bột, cháo chỉ có gạo và rau, dù nấu kỹ đến đâu, khó đáp ứng nhu cầu sắt của trẻ.
Chất béo cũng quan trọng ở giai đoạn này. Dạ dày nhỏ, bát cháo loãng nhiều nước thì ít năng lượng. Hướng dẫn của Viện Dinh dưỡng Quốc gia khuyên thêm dầu hoặc mỡ vào bát bột, cháo của trẻ, vừa tăng năng lượng vừa giúp hấp thu các vitamin tan trong dầu.
Điều nên tránh: dùng sữa bò tươi làm đồ uống chính, cho ăn nhiều nước rau, nước hầm xương thay cho cái, thêm muối, đường, mật ong vào thức ăn.
Từ 12 đến 24 tháng: sữa lùi xuống thành một phần
Sau sinh nhật đầu tiên, trẻ dần ăn cùng mâm cơm gia đình với thức ăn được cắt nhỏ, nấu mềm. Sữa, dù là sữa mẹ, sữa tươi hay sữa công thức, chuyển từ vai chính sang vai phụ: góp đạm, chất béo, canxi, vitamin, nhưng không còn là nguồn năng lượng chính. Trẻ bú mẹ thì tiếp tục được, WHO khuyên duy trì tới 2 tuổi hoặc lâu hơn.
Nguy cơ lớn nhất ở giai đoạn này là sữa không chịu lùi xuống. Trẻ uống quá nhiều sữa sẽ no, ăn ít thịt cá rau, và vì sữa nghèo sắt, nguy cơ thiếu sắt tăng lên. Rất nhiều trẻ được gọi là biếng ăn ở tuổi này thực ra đang no sữa.
Cũng ở tuổi này, tốc độ lớn chậm lại nên trẻ thường ăn ít hơn so với kỳ vọng của người lớn, ăn thất thường giữa các ngày, và bắt đầu từ chối món mới. Đây là những thay đổi sinh lý, không có nghĩa trẻ thiếu chất. Việc của người lớn là đảm bảo mỗi bữa có đủ nhóm thực phẩm, còn trẻ ăn bao nhiêu thì để trẻ quyết định.
Từ 2 đến 6 tuổi: đa dạng, chất xơ, bớt muối và đường
Khi trẻ đã ăn được hầu hết món của gia đình, câu hỏi dinh dưỡng chuyển từ "đủ chưa" sang "có đa dạng không". Trẻ cần mỗi ngày có tinh bột, đạm từ thịt cá trứng đậu, rau, quả, sữa hoặc chế phẩm sữa, và chất béo từ dầu mỡ, các loại hạt nghiền. Các vi chất cần để ý là canxi và vitamin D cho xương đang lớn, iốt cho tuyến giáp, sắt vẫn quan trọng, và chất xơ cho tiêu hoá.
Đây cũng là lứa tuổi thói quen ăn uống hình thành. Trẻ quen ăn mặn, ăn ngọt, uống nước ngọt từ nhỏ sẽ khó thay đổi về sau. WHO khuyến nghị đường tự do chỉ nên chiếm dưới 10% tổng năng lượng, và tốt hơn nữa là dưới 5%; lượng muối khuyến nghị cho trẻ thấp hơn người lớn và được điều chỉnh theo nhu cầu năng lượng. Trên thực tế, bánh kẹo, nước ngọt, đồ ăn vặt đóng gói, nước chấm là những nguồn đường muối chính mà người lớn ít để ý.
Trẻ đi mẫu giáo ăn một hoặc hai bữa ở trường, nên bữa ở nhà nên được nhìn như phần bổ sung: hỏi trường thực đơn trong ngày, bữa tối ở nhà bù những nhóm còn thiếu.
Tuổi mẫu giáo cũng là lúc trẻ vận động nhiều nhất trong ngày, nhu cầu năng lượng tăng theo mức chạy nhảy chứ không theo một con số cố định. Một ngày con chơi ngoài trời cả buổi thì ăn nhiều, ngày ở nhà mưa thì ăn ít; đó là cơ thể tự điều chỉnh, không phải dấu hiệu biếng ăn.
Bảng tóm tắt theo giai đoạn
Bảng dưới gom lại những ý chính của từng giai đoạn. Đây là khung để định hướng, không phải bảng chấm điểm bữa ăn của con:
| Giai đoạn | Nguồn chính | Cần để ý | Sai lầm hay gặp |
|---|---|---|---|
| 0–6 tháng | Sữa mẹ, hoặc sữa công thức nhũ nhi | Vitamin D theo chỉ định; theo dõi riêng nếu sinh non | Cho uống nước, nước cháo, nước hoa quả sớm |
| 6–12 tháng | Sữa mẹ/sữa công thức cùng thức ăn dặm | Sắt, kẽm từ thịt cá trứng; dầu mỡ trong bát bột | Cháo chỉ gạo và rau; dùng sữa bò làm đồ uống chính; thêm muối, mật ong |
| 12–24 tháng | Bữa ăn gia đình nấu mềm; sữa là một phần | Sắt; không để sữa chiếm chỗ bữa ăn | Uống quá nhiều sữa, bú bình kéo dài |
| 2–6 tuổi | Bữa ăn gia đình đa dạng, bữa ở trường | Canxi, vitamin D, iốt, chất xơ; giảm muối đường | Đồ uống có đường, đồ ăn vặt đóng gói, ăn mặn theo người lớn |
Một cột không có trong bảng nhưng áp dụng cho mọi giai đoạn: tự mua vitamin, khoáng chất cho con uống mà không có chỉ định thường không cần, và đôi khi có hại vì cộng dồn với sữa, bột đã tăng cường.
Những thời điểm nên nhìn lại bữa ăn của con
Hụt dinh dưỡng thường xuất hiện ở những lúc chuyển tiếp. Đây là những thời điểm đáng ngồi lại xem bữa ăn của con:
- Khi bắt đầu ăn dặm: thức ăn dặm có đủ sắt, đủ đậm không, hay chủ yếu là cháo loãng.
- Khi cai sữa mẹ hoặc cai bình: phần dinh dưỡng từ sữa giảm đi đã được bữa ăn bù chưa.
- Khi bắt đầu đi nhà trẻ: ăn ở trường bao nhiêu, bữa ở nhà có thành bữa bù sữa không.
- Sau một đợt ốm dài: trẻ thường ăn ít trong lúc ốm và cần vài tuần để ăn lại như cũ.
- Khi gia đình đổi chế độ ăn, như ăn chay, kiêng một nhóm thực phẩm vì dị ứng.
- Khi đổi người chăm chính: ông bà, người trông trẻ mới có thói quen nấu nướng khác.
Nếu ở bất kỳ thời điểm nào, đường cân nặng, chiều cao của con trong sổ theo dõi chững lại hay đi xuống, con xanh xao, mệt mỏi, hay chỉ ăn được rất ít loại thức ăn, hãy đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Sau 6 tháng sữa mẹ có còn giá trị dinh dưỡng không?
Có. Sữa mẹ sau 6 tháng vẫn cung cấp năng lượng, đạm, chất béo, nhiều vitamin và các yếu tố miễn dịch. Điều thay đổi là nó không còn đủ một mình, đặc biệt về sắt và kẽm, nên cần thức ăn dặm đi kèm. WHO khuyến nghị tiếp tục cho bú tới 2 tuổi hoặc lâu hơn.
Trẻ 2 tuổi có cần uống sữa công thức nữa không?
Trẻ khoẻ mạnh, ăn uống đa dạng thường không cần sữa công thức dành cho trẻ lớn. Sữa tươi không đường, sữa chua, phô mai có thể cung cấp phần đạm và canxi từ sữa. Trẻ có bệnh lý, nhẹ cân hoặc dị ứng thì theo hướng dẫn của bác sĩ.
Con ăn ở trường mầm non thì bữa ở nhà nên thế nào?
Hỏi thực đơn của trường để biết con đã ăn gì trong ngày. Bữa tối ở nhà nên có những nhóm còn thiếu, thường là rau và quả, và không nên thay bằng một bình sữa lớn trước khi ngủ. Bữa ở nhà cũng là lúc con được ăn cùng gia đình, học thói quen ăn uống.
Có cần tính lượng từng chất trong mỗi bữa không?
Không cần. Với trẻ khoẻ, nhìn bữa ăn theo nhóm là đủ: có tinh bột, có đạm, có rau quả, có chất béo, và sữa hoặc chế phẩm sữa trong ngày. Tính toán chi tiết chỉ cần khi trẻ có vấn đề dinh dưỡng và được chuyên gia hướng dẫn.
Trẻ sinh non thì các giai đoạn trên có khác không?
Có thể khác đáng kể. Trẻ sinh non có kho dự trữ vi chất nhỏ hơn, lớn nhanh hơn để bắt kịp, và thời điểm ăn dặm thường tính theo tuổi hiệu chỉnh. Gia đình nên theo lịch theo dõi và hướng dẫn riêng của bác sĩ đang chăm con.