Với trẻ khoẻ mạnh, ăn uống tương đối đa dạng và lớn đều theo đường tăng trưởng của mình, phần lớn không cần uống thêm vitamin hay khoáng chất. Bổ sung có cơ sở khi có lý do y khoa cụ thể: trẻ bú mẹ hoàn toàn cần vitamin D, trẻ sinh non, trẻ đã được xác định thiếu một vi chất qua xét nghiệm, trẻ có bệnh gây kém hấp thu, trẻ theo chế độ ăn hạn chế như ăn chay thuần, và các chương trình y tế công cộng như uống vitamin A. Trong mọi trường hợp đó, bác sĩ quyết định loại, lượng và thời gian.
Phần lớn sản phẩm bố mẹ tự mua lại xuất phát từ những lý do khác: con biếng ăn, con nhỏ hơn bạn cùng lớp, con hay ốm, thấy quảng cáo hay được bạn bè giới thiệu. Bài này đi qua từng lý do đó, chỉ ra điều gì thật sự đang xảy ra, cách đọc nhãn sản phẩm, và những câu nên hỏi bác sĩ trước khi chi tiền cho một lọ vitamin.
Thức ăn trước, viên uống sau: vì sao không thể đảo ngược
Trong thức ăn, vi chất đi cùng nhau: một miếng thịt bò có sắt kèm kẽm và đạm; một quả cam có vitamin C kèm chất xơ, nước và hàng trăm hợp chất khác. Cơ thể đã tiến hoá để hấp thu vi chất trong bối cảnh đó. Viên uống tách riêng một vài chất, ở hàm lượng do nhà sản xuất chọn, và không mang theo những thứ còn lại của bữa ăn.
Quan trọng hơn, viên uống không sửa được một bữa ăn nghèo. Trẻ ăn rất ít rau, thịt cá, chủ yếu uống sữa và ăn bánh kẹo, nếu được thêm một lọ vitamin tổng hợp thì vẫn thiếu năng lượng, đạm, chất xơ, chất béo tốt; điều tệ hơn là người lớn thấy yên tâm và không còn động lực thay đổi bữa ăn. Lọ vitamin vì thế đôi khi che mất vấn đề thật.
Đó là lý do các khuyến nghị dinh dưỡng của WHO, AAP hay Viện Dinh dưỡng Quốc gia đều bắt đầu bằng bữa ăn: bú mẹ, ăn dặm đúng lúc với thức ăn giàu sắt, ăn đa dạng các nhóm thực phẩm, rồi mới tới bổ sung cho những nhóm cụ thể.
Những tình huống bổ sung có cơ sở
Bảng dưới liệt kê các trường hợp mà bổ sung vi chất thường được cân nhắc. Cột cuối quan trọng nhất: ai là người quyết định.
| Tình huống | Vi chất thường được cân nhắc | Ai quyết định |
|---|---|---|
| Trẻ bú mẹ hoàn toàn hoặc chủ yếu | Vitamin D | Bác sĩ nhi khi khám sơ sinh, khám định kỳ |
| Trẻ sinh non, nhẹ cân lúc sinh | Sắt, vitamin D và các vi chất khác tuỳ trẻ | Bác sĩ sơ sinh, bác sĩ nhi theo dõi |
| Đã xác định thiếu máu thiếu sắt qua xét nghiệm | Sắt | Bác sĩ, kèm hẹn xét nghiệm lại |
| Trẻ đang tiêu chảy | Kẽm, theo phác đồ WHO và UNICEF cho điều trị tiêu chảy | Bác sĩ, nhân viên y tế điều trị |
| Trẻ ăn chay thuần, không ăn mọi sản phẩm động vật | Vitamin B12, có thể thêm vitamin D, sắt, kẽm, iốt | Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng |
| Trẻ có bệnh gan, thận, ruột, dị ứng nhiều nhóm thực phẩm | Tuỳ bệnh | Bác sĩ chuyên khoa |
| Chương trình y tế công cộng | Vitamin A cho trẻ trong độ tuổi quy định | Trạm y tế theo đợt |
Không có dòng nào trong bảng ghi "trẻ biếng ăn", "trẻ thấp", "trẻ hay ốm" như một lý do tự thân để bổ sung. Những vấn đề đó cần được tìm nguyên nhân trước; đôi khi nguyên nhân là thiếu vi chất, nhưng chỉ biết được sau khi khám.
Những lý do mua vitamin hay gặp và điều thật sự đang xảy ra
"Con biếng ăn, uống cho ăn ngon." Biếng ăn ở trẻ nhỏ phần lớn liên quan đến giai đoạn phát triển, nhịp bữa, lượng sữa, cách cho ăn. Vitamin không làm trẻ đói. Trường hợp thiếu kẽm hay thiếu sắt thật sự có thể làm trẻ kém ăn, nhưng chỉ xác định được bằng khám và xét nghiệm, và khi đó bác sĩ sẽ kê.
"Con thấp hơn, nhẹ hơn bạn cùng lớp." Trẻ lớn theo đường riêng, phụ thuộc nhiều vào di truyền. Đặt con cạnh bạn cùng lớp không nói được gì; điều có ý nghĩa là đường tăng trưởng của chính con trong sổ theo dõi có đi đều hay chững lại.
"Con hay ốm." Trẻ mới đi nhà trẻ ốm vặt nhiều lần trong năm đầu là chuyện thường gặp, vì hệ miễn dịch đang gặp hàng loạt virus mới. Không có vitamin nào ngăn được điều đó ở trẻ không thiếu vi chất. Trẻ ốm nặng, ốm kéo dài, hay phải nhập viện thì cần khám để tìm nguyên nhân.
"Con ra mồ hôi trộm, ngủ hay giật mình." Những biểu hiện này rất phổ biến ở trẻ nhỏ khoẻ mạnh và không đủ để kết luận thiếu canxi hay vitamin D.
"Để chắc ăn, uống cũng không sao." Với một số vi chất, uống thừa có hại thật; và sản phẩm thứ hai, thứ ba cộng dồn với sữa, bột tăng cường. "Không sao" chỉ đúng khi có người tính tổng.
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc: đọc nhãn thế nào
Phần lớn sản phẩm vitamin, khoáng chất, siro cho trẻ bày bán ở Việt Nam được công bố dưới dạng thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, không phải thuốc. Theo quy định, nhãn của nhóm này phải có dòng chữ cho biết sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Dòng đó không phải câu khiêm tốn; nó nói đúng bản chất: công dụng ghi trên vỏ không được chứng minh theo cách thuốc phải chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng.
Khi cầm một sản phẩm lên, những thứ đáng đọc là: thành phần và hàm lượng từng chất trong một lần dùng; đối tượng sử dụng theo độ tuổi; cảnh báo; và tên đơn vị chịu trách nhiệm tại Việt Nam. Những từ như "tăng chiều cao tối đa", "thông minh", "hết biếng ăn", "tăng đề kháng toàn diện" là ngôn ngữ quảng cáo, không phải thông tin y khoa.
Hàng xách tay thiếu nhãn phụ tiếng Việt, hàm lượng có thể theo chuẩn của nước khác, đơn vị đo có thể khác (ví dụ IU và microgam với vitamin D). Mua loại này cho trẻ nhỏ là tự nhận thêm rủi ro đọc nhầm, mà không được gì hơn.
Nếu con đang dùng bất cứ sản phẩm nào, mang theo vỏ hộp mỗi lần đi khám, kể cả khi con đi khám vì một lý do không liên quan.
Trước khi mua, hỏi bác sĩ những câu này
Một cuộc trao đổi vài phút có thể tiết kiệm cả tiền lẫn rủi ro. Những câu hỏi đáng hỏi:
- Con có thật sự cần không, dựa vào đâu? Là do tuổi, do chế độ ăn, hay do kết quả xét nghiệm?
- Cần chất gì cụ thể? Một vi chất đơn lẻ thường hợp lý hơn một viên tổng hợp chứa hàng chục chất.
- Dùng trong bao lâu, khi nào ngừng, có cần xét nghiệm lại không?
- Có trùng với sữa, bột con đang dùng không? Mang theo vỏ hộp để bác sĩ đọc.
- Uống lúc nào, có cần uống cách xa sữa hay thuốc khác không?
- Dấu hiệu nào cho thấy cần ngừng hoặc quay lại khám?
- Ngoài sản phẩm này, bữa ăn của con nên thay đổi gì? Đây thường là câu quan trọng nhất.
Nếu câu trả lời là "con không cần", đó là một tin tốt, không phải một lần đi khám vô ích.
Khi nào nên đi khám dinh dưỡng thay vì mua thêm sản phẩm
Những tình huống dưới đây cần được đánh giá bởi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng, chứ không giải quyết bằng một lọ vitamin:
- Đường cân nặng hoặc chiều cao trong sổ theo dõi chững lại, đi ngang hay cắt xuống qua nhiều lần đo.
- Con sụt cân, hoặc không tăng cân trong nhiều tháng.
- Da xanh, niêm mạc nhợt, mệt mỏi, kém tập trung, hay chóng mặt.
- Con ăn rất ít loại thức ăn, bỏ hẳn cả nhóm như thịt cá hoặc rau quả.
- Gia đình theo chế độ ăn chay thuần hoặc con có dị ứng nhiều thực phẩm.
- Con có bệnh mạn tính, tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều, hay đau bụng sau ăn.
- Con ốm nặng nhiều lần, chậm hồi phục sau ốm, hay hay bị nhiễm trùng hơn bình thường.
Buổi khám dinh dưỡng thường gồm hỏi về bữa ăn những ngày gần đây, đo cân nặng chiều cao, chấm lên biểu đồ tăng trưởng, khám, và khi cần thì xét nghiệm. Ghi lại con ăn uống gì trong ba ngày trước buổi khám sẽ giúp bác sĩ rất nhiều.
Nếu bác sĩ đã chỉ định: cho uống sao cho đúng
Dùng đúng sản phẩm, đúng dụng cụ. Dùng ống nhỏ giọt, cốc đong đi kèm; đổi sản phẩm khác thì hỏi lại, vì hàm lượng mỗi loại một khác.
Một người phụ trách, có ghi chép. Ghi giờ uống mỗi ngày; người trông trẻ, ông bà nhìn vào đó trước khi cho uống.
Đủ đợt rồi tái khám. Không tự kéo dài vì thấy con "khá lên", cũng không tự ngừng giữa chừng khi bác sĩ hẹn xét nghiệm lại.
Khi con nôn, tiêu chảy, ốm sốt thì hỏi bác sĩ có cần tạm ngừng không, nhất là với sắt.
Cất xa tầm tay như mọi loại thuốc, kể cả khi sản phẩm được ghi là thực phẩm.
Đừng trộn vào bình sữa hay bát cháo lớn. Con bỏ dở bình, bỏ dở bát là không biết đã uống được bao nhiêu. Cho uống riêng, bằng thìa hoặc ống nhỏ giọt, hoặc trộn với một lượng thức ăn nhỏ mà con chắc chắn ăn hết.
Một số vi chất có vị khó chịu hoặc gây phản ứng nhẹ. Sắt có thể làm phân sẫm màu, táo bón, đau bụng nhẹ, làm đen răng nếu dính lâu. Hỏi bác sĩ cách giảm khó chịu thay vì tự giảm lượng hay đổi sang sản phẩm khác.
Khi ông bà, người trông trẻ muốn mua vitamin cho cháu
Rất nhiều lọ vitamin vào nhà không phải do bố mẹ mua. Ông bà thương cháu gầy, người trông trẻ nghe ở nhóm phụ huynh, họ hàng gửi hàng từ nước ngoài về. Mỗi người đều có ý tốt, và đó chính là lý do chuyện này cần được nói rõ từ đầu thay vì để mỗi người tự quyết.
Cách làm êm thấm thường là một nguyên tắc chung cho cả nhà: mọi sản phẩm cho con uống, kể cả loại được gọi là thực phẩm, chỉ dùng sau khi bác sĩ đã đồng ý. Khi ông bà mang một lọ về, cảm ơn và nói sẽ mang theo trong lần khám tới để hỏi bác sĩ. Cách nói này không bác bỏ thiện ý của người lớn tuổi mà chuyển quyết định về cho người có chuyên môn.
Với người được thuê trông trẻ, dặn rõ bằng văn bản: con đang uống gì, lúc nào, ai cho uống, và không tự cho uống bất cứ sản phẩm nào khác, kể cả khi phụ huynh khác trong xóm tặng. Người trông trẻ cũng nên biết chỗ cất và biết rằng nếu con lỡ lấy được lọ thuốc, việc đầu tiên là gọi bố mẹ và đưa con đi khám, không chờ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ trên 1 tuổi uống vitamin tổng hợp mỗi ngày có hại không?
Một sản phẩm dành cho trẻ, dùng đúng hướng dẫn, thường không gây hại ở trẻ khoẻ, nhưng cũng thường không mang lại lợi ích nếu con ăn đa dạng. Nguy cơ nằm ở việc dùng chồng nhiều sản phẩm và che đi vấn đề bữa ăn. Hỏi bác sĩ trước khi dùng dài ngày.
Con ăn chay theo gia đình có bắt buộc phải bổ sung không?
Trẻ ăn chay có dùng trứng sữa thường dễ đủ chất hơn. Trẻ ăn chay thuần, không có bất kỳ sản phẩm động vật nào, gần như chắc chắn cần nguồn vitamin B12 bổ sung và cần được tính kỹ sắt, kẽm, canxi, iốt, vitamin D. Gia đình nên làm việc với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Kết quả xét nghiệm vi chất ở phòng khám tư cho thấy con thiếu nhiều chất, có nên mua đủ loại?
Mang kết quả đến bác sĩ nhi đang theo dõi con để đọc cùng biểu hiện lâm sàng. Một số xét nghiệm vi chất khó diễn giải, kết quả có thể bị ảnh hưởng khi trẻ đang ốm. Không nên tự mua nhiều sản phẩm cùng lúc dựa trên một tờ kết quả.
Siro "ăn ngon" có phải là vitamin không?
Mỗi sản phẩm có thành phần khác nhau, có loại chứa vitamin, có loại chứa thảo dược, có loại là thuốc cần kê đơn. Không nên tự dùng bất kỳ loại nào cho trẻ biếng ăn. Biếng ăn cần tìm nguyên nhân, và trong đa số trường hợp được cải thiện bằng cách thay đổi nhịp bữa và cách cho ăn.
Đi nhà trẻ con ốm suốt, có nên uống vitamin C để tăng đề kháng?
Bằng chứng không ủng hộ việc dùng vitamin C để phòng cảm lạnh ở trẻ khoẻ không thiếu vitamin C. Ốm vặt trong năm đầu đi nhà trẻ là phổ biến. Điều giúp được là ngủ đủ, ăn đủ, rửa tay, tiêm chủng đủ, và đi khám khi con ốm nặng hoặc kéo dài.