Ba kiểu ăn dặm phổ biến ở Việt Nam là ăn dặm truyền thống (người lớn đút cháo, bột), ăn dặm kiểu Nhật (tách từng món, tăng độ thô theo giai đoạn) và ăn dặm bé tự chỉ huy, hay BLW (bé tự cầm thức ăn mềm để ăn). Không kiểu nào được chứng minh là tốt hơn hẳn; điều quyết định là bé bắt đầu đúng tuổi, đủ sắt và năng lượng, tăng độ thô kịp thời, an toàn khi ăn và không bị ép.
Nhiều gia đình kết hợp: vừa đút cháo vừa cho bé bốc. Bài này mô tả từng kiểu, những gì nghiên cứu thật sự cho thấy, các điểm cần để ý của mỗi kiểu, và cách chọn hoặc kết hợp sao cho hợp với lịch làm việc, với người trông bé và với mâm cơm của gia đình.
Ba kiểu ăn dặm hay gặp: mô tả ngắn
Ăn dặm truyền thống là cách quen thuộc ở Việt Nam: bắt đầu bằng bột hoặc cháo xay mịn, người lớn đút bằng thìa, rồi tăng dần độ đặc sang cháo hạt, cơm nát. Thịt, cá, rau thường được nấu chung trong một nồi cháo. Ưu điểm là dễ kiểm soát lượng ăn, dễ cho thêm thực phẩm giàu sắt, hợp với nhiều người trông bé.
Ăn dặm kiểu Nhật là cách được nhiều gia đình Việt học theo từ sách và nhóm cha mẹ: các món được nấu và bày riêng, mỗi món một vị, chia giai đoạn theo tháng với độ thô tăng dần rõ ràng, thường dùng nước dùng rau củ hoặc nước dùng kiểu dashi làm nền. Cách này giúp bé nhận ra vị từng món và người lớn theo dõi món mới dễ hơn.
Ăn dặm bé tự chỉ huy (baby-led weaning, BLW) được phổ biến rộng qua cuốn sách của Gill Rapley và Tracey Murkett năm 2008. Ngay từ khi bắt đầu, bé được ngồi cùng bàn và tự cầm những miếng thức ăn mềm, cỡ ngón tay, đưa vào miệng; người lớn không đút. Bé tự quyết định ăn gì trong những món được bày và ăn bao nhiêu.
Ba kiểu này khác nhau ở hai trục: ai cầm thức ăn đưa vào miệng (người lớn hay bé), và thức ăn được trộn chung hay tách riêng. Kiểu truyền thống là người lớn đút, trộn chung; kiểu Nhật là người lớn đút, tách riêng; BLW là bé tự cầm, tách riêng. Nhìn theo hai trục đó sẽ thấy chúng không loại trừ nhau, và phần lớn gia đình thực tế đang đứng ở đâu đó giữa ba kiểu.
Ở Việt Nam còn có những cách gọi khác như "ăn dặm kiểu Pháp", "ăn dặm kiểu Hàn", thường là biến thể của ba cách trên với món ăn mang màu sắc ẩm thực từng nước. Tên gọi không quan trọng bằng việc bữa ăn của bé có đủ nhóm thực phẩm, đúng độ thô và an toàn hay không.
So sánh ba kiểu ăn dặm
Bảng dưới tóm tắt cách làm, điểm mạnh và điều cần để ý. Đây là những xu hướng chung; cách mỗi gia đình thực hiện mới quyết định kết quả.
| Truyền thống | Kiểu Nhật | Bé tự chỉ huy (BLW) | |
|---|---|---|---|
| Cách cho ăn | Người lớn đút cháo, bột nấu chung | Người lớn đút, món tách riêng, độ thô chia giai đoạn | Bé tự cầm thức ăn mềm, người lớn không đút |
| Điểm mạnh | Dễ thêm thịt cá, kiểm soát lượng; quen thuộc với ông bà, người trông | Bé nhận biết từng vị; dễ theo dõi món mới; độ thô tăng có kế hoạch | Bé tập kỹ năng cầm, nhai sớm; ăn cùng gia đình; bé tự điều chỉnh lượng |
| Điều cần để ý | Dễ xay mịn quá lâu; dễ ép ăn vì nhìn thấy lượng còn lại | Tốn công nấu nhiều món nhỏ; có thể ít chất béo, ít năng lượng nếu chỉ dùng nước dùng rau | Nguy cơ thiếu sắt, thiếu năng lượng nếu chỉ có rau củ; cần hiểu rõ hình dạng thức ăn an toàn |
| Hợp với | Gia đình có nhiều người chăm, bé ăn ở nhà trẻ | Gia đình có thời gian chuẩn bị, thích kế hoạch rõ | Gia đình ăn cùng giờ với bé, người chăm kiên nhẫn với bừa bộn |
Có thể thấy điểm yếu của mỗi kiểu nằm ở những chỗ khác nhau, và đều sửa được. Kiểu truyền thống cần chủ động tăng độ thô và không ép; kiểu Nhật cần đủ chất béo và đạm; BLW cần đủ sắt và an toàn về hình dạng thức ăn.
Nghiên cứu nói gì về bé tự chỉ huy
Lo ngại lớn nhất về BLW là hóc và thiếu chất. Thử nghiệm BLISS ở New Zealand, công bố năm 2017, đã so sánh một kiểu BLW có điều chỉnh với cách cho ăn thông thường. Kiểu BLW trong nghiên cứu này có ba điểm thêm vào: mỗi bữa có một món giàu sắt, mỗi bữa có một món giàu năng lượng, và gia đình được hướng dẫn kỹ về thức ăn dễ gây hóc. Kết quả cho thấy BLW theo cách đó không làm tăng nguy cơ hóc so với nhóm đối chứng, và không khác biệt rõ về tình trạng sắt hay cân nặng.
Một điều đáng chú ý từ chính nghiên cứu này: ở cả hai nhóm, khá nhiều trẻ vẫn được cho ăn những thức ăn có nguy cơ gây hóc. Nghĩa là nguy cơ hóc không nằm ở kiểu ăn dặm mà ở việc người lớn có biết thức ăn nào nguy hiểm, cắt thế nào và ngồi cạnh bé hay không.
Các nghiên cứu khác về BLW chủ yếu là nghiên cứu quan sát, với nhóm gia đình tự chọn cách ăn, nên khó tách được tác động của phương pháp khỏi đặc điểm của gia đình. Những lợi ích hay được nhắc như bé ít kén ăn hơn, cân nặng hợp lý hơn về sau, hiện chưa có bằng chứng chắc chắn. Nói cách khác: BLW làm đúng là một lựa chọn an toàn, nhưng không phải bí quyết bảo đảm điều gì.
Ăn dặm kiểu Nhật: điều nên giữ và điều nên điều chỉnh
Nên giữ: tách vị và tăng độ thô có kế hoạch. Cho bé nếm riêng từng món giúp bé làm quen vị thật của rau, cá, thịt; chia giai đoạn rõ ràng giúp người lớn không quên tăng độ thô.
Nên giữ: lượng nhỏ, nhiều món. Nhiều món nhỏ trong một bữa giúp bé gặp đủ nhóm thực phẩm.
Nên điều chỉnh: thêm chất béo và đạm. Một số thực đơn kiểu Nhật cho bé chủ yếu là cháo trắng, rau củ và một ít cá trắng, dầu rất ít. Với chiếc dạ dày nhỏ, bữa như vậy có thể thiếu năng lượng và sắt. Thêm thịt đỏ, trứng, chút dầu là điều cần.
Nên điều chỉnh: nước dùng rong biển. Nước dùng từ rong biển chứa nhiều iốt, dùng hằng ngày với lượng lớn không cần thiết. Nước dùng từ rau củ, thịt, cá tự nấu không nêm là đủ.
Nên điều chỉnh: nguyên liệu theo chợ Việt. Không cần tìm nguyên liệu Nhật. Bí đỏ, khoai lang, rau ngót, cá lóc, thịt lợn đều phù hợp với cách làm này.
Kết hợp: cách nhiều gia đình đang làm
Kết hợp đút thìa và cho bé tự bốc là cách thực tế với nhiều nhà Việt, nhất là khi bé được nhiều người chăm. Một cách kết hợp:
- Mỗi bữa có một món chính đút bằng thìa: cháo đặc có thịt, cá hoặc trứng, rau và dầu. Món này bảo đảm sắt và năng lượng.
- Bày thêm hai ba món bốc tay mềm: que khoai, đậu phụ, trứng hấp, quả chín. Bé tự cầm, tự khám phá.
- Đưa thìa cho bé: múc sẵn thức ăn đặc lên thìa, để bé tự đưa vào miệng.
- Theo bé, không theo bát: dừng khi bé có tín hiệu no, dù bát còn hay hết.
- Tăng độ thô đều: món đút cũng thô dần theo tháng, không để mãi mịn vì bé đã có món bốc.
Kiểu kết hợp này giữ được ưu điểm kiểm soát dinh dưỡng của kiểu truyền thống và cơ hội tập kỹ năng của BLW, đồng thời dễ giao cho ông bà, người trông bé hơn so với BLW thuần.
Chọn cách nào: vài câu hỏi để tự trả lời
Thay vì hỏi "kiểu nào tốt nhất", hãy hỏi kiểu nào nhà mình làm được đều đặn. Ai là người cho bé ăn phần lớn các bữa: mẹ, bà, người trông, cô giáo nhà trẻ? Người đó có sẵn sàng cho bé tự cầm và chấp nhận bừa bộn, hay quen đút thìa? Gia đình có ăn cùng giờ với bé không? Có thời gian nấu nhiều món nhỏ không?
Khi nhiều người cùng cho bé ăn, quan trọng nhất là thống nhất vài nguyên tắc chung hơn là thống nhất phương pháp: món đạm giàu sắt mỗi ngày, không nêm muối đường, độ thô tăng theo tháng, dừng khi bé no, không ăn khi chạy chơi hay xem màn hình, biết sơ cứu hóc. Những nguyên tắc này áp dụng cho mọi kiểu ăn dặm. Chuyện bàn giao bữa ăn cho người trông bé có bài riêng ở trang về gửi trẻ.
Cuối cùng, cách ăn dặm có thể thay đổi theo thời gian. Có bé lúc đầu chỉ thích đút, đến 9 tháng lại đòi tự cầm; có bé ban đầu BLW rồi bố mẹ thêm cháo đút khi thấy bé ăn ít. Điều chỉnh theo bé là bình thường, không phải "thất bại phương pháp".
Điểm chung bắt buộc, dù chọn kiểu nào
Các tranh luận về phương pháp ăn dặm thường làm người ta quên rằng những điều quan trọng nhất đều giống nhau ở mọi kiểu. Đây là danh sách nên dán ở bếp, cho mọi người chăm bé cùng đọc:
- Bắt đầu quanh tròn 6 tháng, khi bé đã có dấu hiệu sẵn sàng; tiếp tục bú mẹ hoặc bú sữa.
- Có thực phẩm giàu sắt mỗi ngày: thịt, cá, trứng, gan lượng nhỏ, đậu kèm rau quả giàu vitamin C.
- Có chất béo: một ít dầu, mỡ, lòng đỏ trứng, cá béo, bơ quả.
- Không nêm muối, đường, không mật ong trước 12 tháng.
- Tăng độ thô theo tháng, không để mịn mãi; đến khoảng 12 tháng ăn được phần lớn món gia đình đã làm mềm.
- Ngồi thẳng, có người lớn ngồi cạnh, không ăn khi chạy chơi, nằm, ngồi xe; không màn hình.
- Hình dạng thức ăn an toàn: không hạt nguyên, quả tròn cắt dọc, rau củ cứng phải hấp mềm.
- Theo tín hiệu đói no của bé, không ép, không dụ bằng đồ ngọt.
- Giữ vệ sinh: rửa tay, dụng cụ sạch, thức ăn không để lâu ở nhiệt độ phòng.
Một gia đình đút thìa mà làm đủ chín điều này thì bé ăn dặm tốt hơn hẳn một gia đình theo BLW hay kiểu Nhật "chuẩn sách" mà quên chuyện sắt, quên tăng độ thô hay để bé ăn trước màn hình. Phương pháp là cái vỏ; chín điều trên là phần ruột.
Câu hỏi thường gặp
Bé bao nhiêu tháng thì có thể bắt đầu ăn dặm tự chỉ huy?
BLW bắt đầu cùng mốc với ăn dặm nói chung, quanh tròn 6 tháng, khi bé ngồi vững có tựa, giữ đầu tốt và biết đưa đồ vật vào miệng. BLW không phù hợp với bé chưa ngồi vững, bé sinh non chưa đủ kỹ năng hoặc có vấn đề về nuốt; trường hợp này cần hỏi bác sĩ.
Ăn dặm tự chỉ huy thì bé có ăn đủ không?
Những tuần đầu bé thường ăn rất ít, chủ yếu là khám phá, nên sữa vẫn là nguồn chính. Để bé đủ chất, mỗi bữa nên có một món giàu sắt như thịt, cá, trứng và một món giàu năng lượng. Theo dõi đường tăng trưởng ở các lần khám; nếu cân nặng chững lại, hãy hỏi bác sĩ.
Ông bà quen đút cháo, bố mẹ muốn BLW thì làm thế nào?
Có thể chọn cách kết hợp: ông bà đút món chính, bé được bốc thêm vài món mềm. Thống nhất những nguyên tắc quan trọng hơn phương pháp: không nêm muối đường, có thịt cá mỗi ngày, dừng khi bé no, không ép. Hướng dẫn ông bà về hình dạng thức ăn an toàn và sơ cứu hóc.
Ăn dặm kiểu Nhật có bắt buộc phải theo đúng lịch từng tuần không?
Không. Lịch trong sách là gợi ý trung bình. Bé tiến nhanh hơn thì có thể tăng độ thô sớm hơn, bé chậm thì kéo dài giai đoạn. Điều nên giữ là xu hướng tăng độ thô và đa dạng món, không phải ngày tháng cụ thể.
Đang ăn dặm truyền thống, chuyển sang cho bé tự bốc lúc 9 tháng có muộn không?
Không muộn. Nhiều bé bắt đầu bốc khoảng 8–9 tháng khi đã có kỹ năng cầm tốt hơn. Bắt đầu bằng các que khoai, chuối, trứng hấp mềm, đặt trên khay trong lúc vẫn đút cháo. Bé có thể ọe ở những lần đầu; đó là phản xạ bình thường.