Khi mẹ đi sinh hoặc bố mẹ phải nằm viện, con lớn dưới 6 tuổi cần một kế hoạch có ba lớp: người trông chính đã được thống nhất từ trước, một người dự phòng có thể đến ngay giữa đêm, và một phương án thuê dịch vụ khi cả hai không được. Con thích nghi tốt hơn khi được ở trong nhà quen hoặc nơi quen, giữ nếp ăn ngủ cũ, được báo trước bằng lời đơn giản và được gặp hoặc nghe giọng bố mẹ đều đặn.
Ca sinh thường không đến đúng ngày, và nhập viện vì bệnh thì càng không báo trước. Bài này giúp gia đình chuẩn bị từ sớm: ai trông, trông ở đâu, giao những gì, nói với con thế nào, thuê dịch vụ gấp ra sao, và cho con vào thăm bệnh viện khi nào thì phù hợp. Phần chuẩn bị tâm lý cho con lớn đón em có bài riêng; ở đây là bài toán hậu cần.
Vì sao cần kế hoạch từ sớm
Với ca sinh, ngày dự sinh chỉ là ước tính; nhiều em bé ra đời sớm hoặc muộn hơn vài tuần, và chuyển dạ có thể bắt đầu lúc nửa đêm. Với nhập viện vì ốm hay tai nạn, gần như không có thời gian chuẩn bị. Trong cả hai trường hợp, bố mẹ đang lo cho sức khoẻ của chính mình hoặc của nhau, khó có đầu óc để gọi điện tìm người trông.
Trẻ nhỏ bị bất ngờ gửi cho một người lạ, ở một nơi lạ, giữa đêm, thường hoảng sợ và khó dỗ hơn nhiều so với trẻ được chuẩn bị. Một kế hoạch lập trước giúp cả người lớn lẫn trẻ: người lớn biết gọi ai, trẻ biết ai sẽ đến.
Kế hoạch cũng giúp tránh một tình huống hay gặp: bố phải ở lại viện cùng mẹ nhưng không yên tâm về con ở nhà, chạy đi chạy lại giữa hai nơi trong những giờ cần có mặt nhất. Khi người trông con đã được sắp xếp chắc chắn, bố có thể ở cạnh mẹ trong lúc sinh và những giờ đầu sau sinh, điều mà nhiều cơ sở y tế khuyến khích.
Gia đình có bệnh mạn tính, lịch phẫu thuật, hoặc chỉ có một bố hoặc một mẹ chăm con càng cần kế hoạch này, vì khi người chăm duy nhất phải nhập viện, không có ai sẵn ở nhà để tạm thay.
Ba lớp người trông: ai, khi nào
Mỗi gia đình lấp ba lớp này bằng những người khác nhau; điều quan trọng là có tên cụ thể cho mỗi lớp trước khi cần.
| Lớp | Thường là ai | Điều cần chuẩn bị |
|---|---|---|
| Người trông chính | Ông bà, cô chú, người trông quen của gia đình | Thống nhất lịch, chỗ ở; con đã từng ở với người này qua đêm |
| Người dự phòng tức thì | Hàng xóm, bạn thân ở gần, người thân trong thành phố | Đồng ý được gọi giữa đêm; có chìa khoá hoặc biết mã cửa; biết nơi để đồ của con |
| Thuê dịch vụ | Đơn vị cung cấp người trông theo giờ hoặc theo ngày | Đã liên hệ trước, biết đơn vị có nhận đặt gấp, ban đêm hay không |
| Người đưa đón | Một trong các người trên | Được nhà trẻ biết tên, có giấy tờ uỷ quyền đón nếu nơi gửi yêu cầu |
Người dự phòng tức thì thường là mắt xích bị quên. Ông bà ở tỉnh có thể mất nhiều giờ mới đến; trong khoảng thời gian đó, cần một người ở gần trông con. Chuyển dạ lúc hai giờ sáng là tình huống điển hình.
Bộ đồ và tờ thông tin để sẵn
Chuẩn bị một túi cho con lớn đặt cạnh túi đi sinh của mẹ từ vài tuần trước ngày dự sinh. Với kế hoạch nhập viện có lịch, chuẩn bị trước vài ngày.
- Quần áo, đồ ngủ, tã nếu con còn dùng, bàn chải, khăn cho hai, ba ngày.
- Món đồ ôm, chiếc gối hay chăn quen của con — thứ giúp con ngủ ở nơi lạ.
- Tờ thông tin: giờ ăn, giờ ngủ, cách ru ngủ, món con thích và không ăn được, dị ứng, thuốc con đang dùng theo chỉ định bác sĩ.
- Số liên lạc của bố, mẹ, người trông chính, người dự phòng, nhà trẻ; nhắc rõ số cấp cứu 115.
- Bản sao thẻ bảo hiểm y tế của con, sổ tiêm chủng nếu con ở nơi khác dài ngày.
- Giấy uỷ quyền đón con hoặc thông báo với nhà trẻ về người đón thay.
- Một vài cuốn sách tranh quen để người trông đọc theo nếp cũ trước khi ngủ.
Tờ thông tin nên dán thêm một bản ở nhà, vì người trông có thể đến nhà thay vì đón con đi.
Thuê dịch vụ trông trẻ gấp: điều cần biết
Nếu không có người thân ở gần, dịch vụ trông trẻ là lớp dự phòng quan trọng. Vấn đề là nhiều đơn vị chỉ nhận đặt trước vài ngày, ít nơi nhận ca đêm hay đặt gấp trong vài giờ. Vì vậy, nên liên hệ một hai đơn vị từ khi mẹ mang thai được khoảng bảy, tám tháng, hỏi rõ: có nhận đặt gấp, ban đêm không; báo trước tối thiểu bao lâu; phụ phí thế nào; người đến có thể là người gia đình đã gặp trước không.
Một số gia đình đặt trước một buổi làm quen với người của đơn vị để con đã từng gặp ít nhất một lần. Khi cần gấp, đề nghị đơn vị cử đúng người đó nếu được. Con dưới 6 tuổi chấp nhận người đã gặp dễ hơn nhiều so với người hoàn toàn lạ.
Khi người trông của dịch vụ đến nhà lúc bố mẹ vắng, những nguyên tắc chung vẫn giữ nguyên: bàn giao tờ thông tin, chỉ chỗ đồ dùng, nói rõ việc được và không được làm, giữ liên lạc. Nếu bố mẹ không trực tiếp bàn giao được vì đang ở viện, nhờ người dự phòng có mặt khi người trông đến.
Nói với con thế nào
Trẻ dưới 6 tuổi cần biết ba điều: ai sẽ trông con, con ở đâu, khi nào gặp lại bố mẹ. Với ca sinh, nên nói trước nhiều lần trong những tuần cuối: "Khi em bé sắp ra, mẹ đi bệnh viện. Bà đến ở với con. Bố về đón con vào thăm mẹ và em." Lặp lại giúp con chuẩn bị, và khi chuyện xảy ra lúc nửa đêm, con nhận ra kịch bản quen.
Với nhập viện vì bệnh, nói thật bằng lời đơn giản, không làm con sợ: "Mẹ bị ốm, bác sĩ cần chăm mẹ ở bệnh viện vài ngày. Con ở với cô Lan. Tối nay mẹ gọi cho con." Tránh hứa những điều không chắc, như "mai mẹ về", vì trẻ nhớ rất rõ lời hứa bị lỡ.
Trẻ có thể phản ứng bằng nhiều cách: bám người trông, khóc khi tối, ăn kém, đòi bế, tè dầm lại. Đây là phản ứng thường gặp khi xa bố mẹ và có biến động. Gọi video ngắn vào giờ cố định, ghi âm giọng bố mẹ đọc truyện, một món đồ của mẹ để con ôm giúp con thấy bố mẹ vẫn ở đó.
Cho con vào thăm bệnh viện: khi nào và thế nào
Hỏi quy định trước. Nhiều khoa sản, khoa điều trị giới hạn trẻ em vào thăm, nhất là trong mùa dịch bệnh hô hấp hoặc ở khu vực có trẻ sơ sinh, người bệnh nặng. Hỏi điều dưỡng khoa trước khi đưa con đến để không phải đứng ngoài cửa với một đứa trẻ thất vọng.
Con phải khoẻ. Trẻ đang sốt, ho, sổ mũi, tiêu chảy, phát ban không nên vào khu sản hay khu điều trị, vì nguy cơ lây cho em bé sơ sinh và người bệnh. Gọi video là phương án thay thế tốt.
Chuẩn bị trước cho con. Kể cho con biết sẽ thấy gì: mẹ nằm giường, có dây truyền, có máy kêu, có cô y tá. Trẻ được báo trước ít sợ hơn khi thấy bố mẹ trong hình ảnh khác thường.
Thăm ngắn. Mười lăm, hai mươi phút là đủ với trẻ nhỏ. Có một người lớn khác đi cùng để đưa con về khi con mệt, để người nằm viện được nghỉ.
Rửa tay, đeo khẩu trang nếu được yêu cầu. Làm cùng con như một việc bình thường, không doạ "không rửa thì em bé ốm".
Bố hoặc mẹ một mình nuôi con: kế hoạch cần thêm gì
Với gia đình chỉ có một người lớn chăm con hằng ngày, việc người đó phải nhập viện đột ngột là tình huống khó nhất: không có ai ở nhà để tạm thay, và trẻ có thể đang ở cùng khi người lớn đổ bệnh. Vì vậy kế hoạch cần thêm vài lớp mà gia đình có hai người lớn có thể bỏ qua.
Thứ nhất, trẻ từ khoảng bốn, năm tuổi có thể được dạy cách gọi một người thân bằng điện thoại và biết gọi 115 khi người lớn ngất, không đánh thức được. Tập qua hoạt động đóng vai, bằng giọng bình thường, không doạ. Thứ hai, một hàng xóm tin cậy giữ chìa khoá dự phòng và biết thông tin của trẻ. Thứ ba, trong ví hoặc điện thoại của người lớn có ghi chú "trường hợp khẩn cấp: con nhỏ ở nhà, liên hệ…" để nhân viên y tế biết có một đứa trẻ cần người đến.
Gia đình đơn thân cũng nên trao đổi trước với nhà trẻ về người được uỷ quyền đón con, vì trong lúc người lớn nằm viện, người đón có thể không phải là người nhà trẻ quen mặt.
Nếu bố mẹ phải nằm viện dài ngày
Khi thời gian nằm viện kéo dài nhiều tuần, kế hoạch ngắn hạn cần chuyển thành một sắp xếp ổn định hơn. Trẻ nhỏ chịu đựng tốt hơn khi có một người trông chính ổn định thay vì mỗi hôm một người. Nếu phải ghép nhiều người, giữ một lịch cố định — thứ hai, tư, sáu bà ngoại; thứ ba, năm cô giúp việc — và cho con biết lịch bằng hình vẽ.
Giữ những gì có thể giữ: nhà trẻ quen, giờ ngủ, món đồ ôm, nghi thức trước khi ngủ. Những điều không đổi là chỗ bám cho con giữa nhiều điều thay đổi. Gia đình có thể hỏi bộ phận công tác xã hội của bệnh viện về các hỗ trợ dành cho người bệnh có con nhỏ, nếu nơi điều trị có bộ phận này.
Nếu con có dấu hiệu khó khăn kéo dài — thu mình, mất ngủ, bỏ ăn nhiều tuần, thoái lui nhiều kỹ năng — nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Bố mẹ đang ốm cũng cần được biết rằng nhờ người khác giúp con không phải là bỏ bê con, mà là chăm con theo cách khả thi nhất lúc này.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gửi con lớn về quê ở với ông bà trong thời gian mẹ đi sinh?
Có thể, nếu con đã quen ông bà và nơi đó. Lưu ý trẻ dưới 3 tuổi đột ngột rời nhà, rời bố mẹ và nhà trẻ cùng lúc có thể khó khăn hơn trẻ lớn. Nhiều gia đình chọn để ông bà lên ở tại nhà, giữ con trong môi trường quen. Nếu gửi về quê, cho con ở thử vài ngày trước.
Con lớn có nên ở bệnh viện cùng bố khi mẹ chuyển dạ không?
Phòng chờ sinh, phòng sinh không phải nơi phù hợp cho trẻ nhỏ: thời gian chờ dài, nhiều tình huống người lớn phải chú ý vào mẹ, và cơ sở y tế thường không cho phép. Tốt hơn là con ở với người trông, rồi được đưa vào thăm khi mẹ và em đã ổn.
Thuê người trông qua đêm từ dịch vụ khi bố mẹ ở viện có an toàn không?
Có thể an toàn nếu đơn vị có quy trình xác minh, đào tạo tốt, và gia đình đã gặp người đó trước. Nên có một người thân hoặc hàng xóm biết lịch và ghé qua, giữ liên lạc với người trông, và đặt ra luật nhà rõ ràng về khách, ra ngoài, điện thoại.
Con hỏi "mẹ có chết không" khi mẹ nằm viện, trả lời thế nào?
Trả lời bình tĩnh, thật và phù hợp tuổi. Nếu bệnh không nguy hiểm, nói rõ: "Mẹ ốm, bác sĩ đang chữa, mẹ sẽ khoẻ lại." Nếu tình hình nặng, tránh hứa chắc chắn nhưng trấn an con rằng con luôn có người chăm sóc. Với tình huống khó, có thể nhờ chuyên gia tâm lý trẻ em giúp.
Có cần báo nhà trẻ khi bố mẹ nằm viện không?
Nên báo. Giáo viên hiểu hoàn cảnh sẽ để ý hơn đến cảm xúc của con, thông cảm khi con khóc nhiều, bám cô, và giúp giữ nếp quen trong ngày. Báo thêm ai sẽ đón con, số liên lạc thay thế, và thời gian dự kiến để nhà trẻ phối hợp.