Dịch vụ chăm sóc mẹ và bé sau sinh tại nhà thường gồm tắm bé, hỗ trợ mẹ cho con bú, giúp mẹ vệ sinh, nghỉ ngơi, ăn uống, massage thư giãn cho mẹ và hướng dẫn gia đình chăm bé — nhưng không thay được việc khám, theo dõi của nhân viên y tế. Vết khâu, vết mổ, sản dịch bất thường, sốt, đau đầu dữ dội, vàng da ở bé, bé bỏ bú là những việc của bác sĩ, nữ hộ sinh; dịch vụ tốt biết nhận ra để báo, không tự xử lý.
Bài này giúp gia đình hình dung các gói chăm sóc sau sinh thường có những gì, đâu là ranh giới giữa chăm sóc và điều trị, những thực hành kiêng cữ nào nên cân nhắc lại, cách đọc các lời quảng cáo về "phục hồi vóc dáng", và các câu hỏi nên đặt cho đơn vị trước khi đặt gói. Phần thuê một người chăm bé sơ sinh lâu dài, hợp đồng và lương bảo mẫu có tài liệu riêng; ở đây là góc thuê một đơn vị cung cấp gói dịch vụ.
Gói chăm sóc sau sinh thường gồm những việc gì
Các đơn vị đặt tên gói khác nhau, nhưng nội dung thường xoay quanh ba nhóm. Chăm bé: tắm, lau rốn theo hướng dẫn của cơ sở y tế, thay tã, quấn bé, theo dõi ăn ngủ, ghi chép. Hỗ trợ mẹ: giúp mẹ tìm tư thế cho bú, hướng dẫn bé ngậm bắt vú, vệ sinh cá nhân, massage thư giãn lưng vai, nấu hoặc gợi ý bữa ăn. Hướng dẫn gia đình: chỉ bố, ông bà cách bế, tắm, dỗ bé, chia ca đêm.
Hình thức cũng đa dạng: theo buổi (một hai giờ mỗi ngày trong vài tuần), theo ca ban ngày, ca đêm để mẹ ngủ, hoặc người ở lại nhà suốt một khoảng thời gian. Mỗi hình thức hợp với một hoàn cảnh: gói theo buổi hợp với gia đình có người thân giúp, chỉ thiếu kỹ năng; ca đêm hợp với mẹ kiệt sức vì thiếu ngủ; người ở lại hợp với gia đình không có ai hỗ trợ.
Trước khi chọn, nên tự hỏi gia đình thiếu gì nhất: kỹ năng, sức người, hay giấc ngủ. Câu trả lời giúp tránh mua gói nhiều dịch vụ "cho đủ" nhưng phần thật sự cần lại ít.
Việc của dịch vụ và việc của nhân viên y tế
Ranh giới dưới đây là điểm quan trọng nhất của bài. Người làm dịch vụ có thể có kinh nghiệm lâu năm, nhưng nếu không phải nhân viên y tế được phép hành nghề thì không làm những việc ở cột giữa.
| Nhóm việc | Phải do nhân viên y tế | Dịch vụ chăm sóc làm được |
|---|---|---|
| Vết khâu tầng sinh môn, vết mổ | Kiểm tra, xử lý khi sưng đỏ, chảy dịch, cắt chỉ | Nhắc mẹ giữ sạch khô theo hướng dẫn đã được dặn, báo khi thấy bất thường |
| Sản dịch, co hồi tử cung | Đánh giá chảy máu, sản dịch bất thường | Ghi nhận, nhắc mẹ báo bác sĩ khi lượng hay mùi khác thường |
| Thuốc của mẹ và bé | Kê đơn, chỉnh liều | Nhắc giờ uống theo đơn đã có, không tự cho thêm |
| Vàng da, sốt, bỏ bú ở bé | Khám, xét nghiệm, quyết định điều trị | Nhận biết dấu hiệu, báo gia đình đưa đi khám |
| Tắc tia sữa, viêm vú | Chẩn đoán, điều trị khi có sốt, đau, đỏ lan | Hỗ trợ tư thế bú, chườm ấm hoặc mát theo hướng dẫn, báo khi nặng |
| Sức khoẻ tinh thần của mẹ | Đánh giá, điều trị trầm cảm sau sinh | Để ý, lắng nghe, khuyến khích gia đình đưa mẹ đi khám |
Nếu đơn vị quảng cáo người chăm "kiêm điều dưỡng", hỏi rõ người được cử đến có chứng chỉ hành nghề hay không, và gói có bao gồm các việc chuyên môn hay chỉ là chăm sóc thường. Hai loại dịch vụ này khác nhau về yêu cầu và trách nhiệm.
Dấu hiệu nguy hiểm ở mẹ: đi khám ngay hoặc gọi 115
Người chăm sóc sau sinh và gia đình đều nên thuộc những dấu hiệu dưới đây. Chúng có thể xuất hiện cả nhiều tuần sau sinh, khi mẹ đã về nhà:
- Chảy máu âm đạo nhiều — thấm đẫm băng vệ sinh trong khoảng một giờ — hoặc ra cục máu đông lớn.
- Sốt, ớn lạnh; sản dịch có mùi hôi; vết khâu, vết mổ sưng đỏ, chảy dịch, đau tăng.
- Đau đầu dữ dội không đỡ, nhìn mờ, thấy đốm sáng, sưng mặt tay đột ngột — có thể liên quan đến tăng huyết áp sau sinh.
- Đau ngực, khó thở, ho ra máu.
- Một bên bắp chân sưng, đỏ, đau.
- Co giật, lú lẫn, ngất.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc làm hại em bé.
Gặp những dấu hiệu nặng như chảy máu ồ ạt, khó thở, đau ngực, co giật, ngất, hãy gọi 115. Người làm dịch vụ cần được đơn vị đào tạo để nhận ra và hành động ngay thay vì "chờ xem thêm".
Dấu hiệu ở bé cần đưa đi khám
Tương tự, những dấu hiệu sau ở trẻ sơ sinh không nên được xử lý bằng mẹo hay chờ đợi:
- Vàng da xuất hiện trong ngày đầu, vàng lan xuống thân, tay chân, hoặc kéo dài.
- Thân nhiệt cao hoặc thấp bất thường khi đo; bé dưới 3 tháng có sốt luôn cần khám ngay.
- Bỏ bú, bú yếu, ngủ li bì khó đánh thức.
- Thở nhanh, thở rút lõm ngực, tím tái quanh môi.
- Rốn đỏ lan rộng, chảy mủ, có mùi hôi.
- Nôn vọt nhiều lần, nôn ra dịch xanh, bụng chướng căng.
- Số tã ướt ít hẳn so với thường ngày.
- Co giật, giật tay chân bất thường, hoặc bé khóc thét không dỗ được kèm dấu hiệu khác ở trên.
Với những dấu hiệu khó thở, tím tái, co giật, li bì, gọi 115 trước. Người chăm sóc không cho bé uống thêm nước, nước lá hay bất kỳ thứ gì để "chữa" trong lúc chờ.
Dịch vụ chăm sóc tốt ghi chép số cữ bú, số tã ướt, tã bẩn mỗi ngày trong những tuần đầu. Bảng ghi chép này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn khi gia đình đưa bé đi khám.
Ca đêm và giấc ngủ an toàn của bé
Nhiều gia đình đặt dịch vụ chủ yếu vì ca đêm: mẹ được ngủ một giấc dài hơn trong khi có người dỗ bé, thay tã, đưa bé đến bú. Điều cần thống nhất trước là chỗ ngủ của bé. Khuyến nghị chung về ngủ an toàn cho trẻ dưới một tuổi là bé nằm ngửa, trên mặt phẳng chắc, riêng chỗ (nôi, cũi) trong phòng bố mẹ, không gối, chăn dày, thú bông quanh bé.
Người chăm ca đêm không nên ngủ chung giường hay sofa với bé, không bế bé ngủ trên ghế lúc chính mình đang buồn ngủ — đó là những tình huống có nguy cơ cao. Nếu người chăm thấy mình quá mệt, việc đúng là đặt bé vào nôi an toàn, không phải cố bế.
Hỏi đơn vị: người chăm ca đêm có được ngủ không, ngủ ở đâu, ai trông bé lúc đó; một người làm cả ngày lẫn đêm liên tục nhiều hôm là dấu hiệu không ổn cho chính sự an toàn của bé.
Kiêng cữ sau sinh: giữ gì, cân nhắc gì
Nhiều gia đình Việt Nam giữ các tập quán kiêng cữ sau sinh: nằm than, xông, kiêng tắm gội, kiêng gió tuyệt đối, ăn mặn và khô, kiêng rau, nằm yên một chỗ. Một số dịch vụ chăm sóc sau sinh đưa các tập quán này vào gói. Phần lớn tập quán xuất phát từ mong muốn giữ ấm và giúp mẹ nghỉ ngơi — những mục tiêu hoàn toàn hợp lý.
Tuy vậy, có những thực hành nên cân nhắc lại vì nguy cơ: nằm than, xông hơi nóng trong phòng kín có thể gây bỏng, ngộ độc khí, mất nước, nhất là với trẻ sơ sinh nằm cùng phòng; kiêng tắm gội lâu ngày làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn; kiêng rau, ăn quá mặn và nằm bất động kéo dài không có lợi cho việc hồi phục và có thể làm tăng nguy cơ huyết khối. Nhiều hướng dẫn y tế hiện nay khuyến khích mẹ tắm bằng nước ấm, ăn đa dạng, vận động nhẹ sớm theo chỉ dẫn của bác sĩ.
Khi trao đổi với dịch vụ, nói rõ gia đình muốn giữ tập quán nào và không muốn tập quán nào. Một dịch vụ tốt tôn trọng lựa chọn của gia đình trong phạm vi an toàn, nhưng cũng nói thẳng khi một thực hành có hại.
Lời quảng cáo nên đọc kỹ
"Phục hồi vóc dáng, săn chắc bụng, giảm mỡ sau sinh". Massage thư giãn có thể giúp mẹ dễ chịu, nhưng không làm "tan mỡ" hay đóng lại khe hở cơ bụng. Quấn nóng, đai nịt chặt ngay sau sinh, nhất là sau sinh mổ, cần hỏi bác sĩ trước. Vóc dáng sau sinh thay đổi theo thời gian, dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động phù hợp; không có liệu trình nào hứa được kết quả.
"Gọi sữa về, thông tắc tia sữa bằng tay chuyên nghiệp". Hỗ trợ tư thế cho bú, giúp bé ngậm đúng và cho bú thường xuyên là cách được khuyến nghị để duy trì nguồn sữa. Day ấn mạnh vào bầu ngực có thể gây đau, tổn thương mô. Tắc tia sữa kèm sốt, đỏ, đau lan là lúc cần nhân viên y tế, không phải thêm một buổi "thông tắc".
"Chăm sóc theo phương pháp cổ truyền, bài thuốc gia truyền". Hỏi rõ bài thuốc gồm gì, dùng thế nào, có ảnh hưởng đến sữa mẹ không. Mẹ đang cho con bú không nên dùng bất kỳ thuốc, lá, chế phẩm nào uống hay xông mà chưa hỏi bác sĩ.
"Đội ngũ y tá, nữ hộ sinh". Hỏi người được cử đến nhà có phải là người đó không, có chứng chỉ hành nghề không, và gói dịch vụ có bao gồm việc chuyên môn hay chỉ chăm sóc thường.
Câu hỏi nên hỏi đơn vị trước khi đặt gói
Một cuộc gọi hoặc buổi gặp trước khi sinh vài tuần là lúc tốt nhất để hỏi, khi gia đình còn đủ bình tĩnh để so sánh.
- Người được cử đến đã chăm bao nhiêu mẹ và bé, có được đào tạo về hỗ trợ cho con bú, an toàn ngủ cho trẻ sơ sinh không?
- Gói gồm chính xác những việc gì mỗi buổi; việc nào không làm (giặt giũ, nấu ăn cho cả nhà, trông con lớn)?
- Người làm dịch vụ được đào tạo nhận biết dấu hiệu nguy hiểm ở mẹ và bé không; khi gặp thì làm gì?
- Nếu người được cử nghỉ đột xuất, ai thay; gia đình có được gặp người thay trước không?
- Gói có cho bảo lưu khi mẹ hoặc bé phải nhập viện không; hoàn tiền thế nào khi gia đình muốn dừng?
- Đơn vị có sử dụng ảnh, video mẹ và bé để quảng cáo không; nếu có, xin phép thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Nên đặt dịch vụ chăm sóc sau sinh từ khi nào?
Nên tìm hiểu và đặt trước ngày dự sinh vài tuần, vì người có kinh nghiệm thường được đặt kín sớm. Hỏi chính sách khi em bé ra đời sớm hoặc muộn hơn dự kiến, và khi mẹ sinh mổ phải ở viện lâu hơn. Nhiều đơn vị cho dời ngày bắt đầu trong một khoảng nhất định.
Mẹ sinh mổ có dùng được dịch vụ massage cho mẹ không?
Massage vùng lưng, vai, chân nhẹ nhàng thường có thể làm khi mẹ đã ổn định, nhưng tránh hoàn toàn vùng vết mổ và bụng cho đến khi bác sĩ cho phép. Nên hỏi bác sĩ thời điểm phù hợp, và báo rõ cho người làm dịch vụ về ca mổ, thuốc đang dùng.
Người chăm sóc sau sinh có trông bé ban đêm để mẹ ngủ được không?
Nhiều đơn vị có ca đêm. Với mẹ cho con bú hoàn toàn, người chăm ca đêm thường bế bé đến cho mẹ bú rồi lo phần còn lại như ợ hơi, thay tã, dỗ ngủ. Cần thống nhất chỗ ngủ an toàn cho bé, và người chăm không ngủ chung giường với bé.
Làm sao biết mẹ đang buồn bình thường hay trầm cảm sau sinh?
Buồn, hay khóc, dễ xúc động trong vài ngày đến khoảng hai tuần đầu là phổ biến. Nếu buồn bã kéo dài hơn, mất hứng thú với mọi thứ, mất ngủ dù có cơ hội ngủ, khó gắn bó với con, hay có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc em bé, cần đưa mẹ đi khám sớm. Đây là tình trạng điều trị được.
Có cần dịch vụ khi đã có bà nội, bà ngoại giúp?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình có ông bà giúp vẫn thuê vài buổi để được hướng dẫn những khuyến nghị mới về ngủ an toàn, cho bú, chăm rốn, và để ông bà đỡ vất vả. Điều quan trọng là mọi người cùng thống nhất cách chăm, tránh mỗi người một kiểu với em bé.