Bố mẹ khác nhau về cách dạy con là chuyện gần như gia đình nào cũng gặp, và tự nó không làm hại trẻ; điều làm hại là khi sự khác nhau biến thành xung đột kéo dài, cãi nhau trước mặt con, hoặc người này phá quy tắc của người kia. Cách làm hiệu quả là ngồi lại riêng, chốt một số ít nguyên tắc chung cho những tình huống hay gặp, để phần còn lại mỗi người theo phong cách riêng, và hỗ trợ nhau trước mặt con.
Bài này dành cho bố mẹ trẻ dưới 6 tuổi. Phần khác biệt giữa ông bà và bố mẹ có nhiều tài liệu riêng; ở đây tập trung vào hai người cùng làm cha mẹ: vì sao bất đồng nảy sinh, trẻ học gì khi nhìn bố mẹ bất đồng, cách tổ chức một cuộc nói chuyện để chốt nguyên tắc, và cách xử lý khi một người phá vỡ thoả thuận.
Vì sao hai người yêu con lại muốn dạy con khác nhau
Mỗi người mang vào việc làm cha mẹ một "bản mẫu" từ chính gia đình mình. Người lớn lên với bố nghiêm khắc có thể muốn làm theo đúng như vậy vì thấy mình "nên người", hoặc muốn làm ngược lại vì nhớ cảm giác sợ hãi. Người lớn lên trong nhà dễ dãi có thể thấy quy tắc chặt là ngột ngạt. Hai bản mẫu khác nhau gặp nhau trong một gia đình mới, và thường chỉ lộ ra khi đã có con.
Tính khí cũng góp phần. Người kiên nhẫn chịu được tiếng khóc lâu hơn; người nhạy cảm với tiếng ồn thì muốn dập nhanh. Mức mệt mỏi khác nhau: người ở nhà cả ngày với con và người đi làm về buổi tối nhìn cùng một hành vi rất khác nhau. Người đã trông con suốt chiều thấy việc con ném đồ lần thứ năm là "quá đủ"; người vừa về thấy đó là lần đầu.
Nhìn ra những nguồn gốc này giúp cuộc trò chuyện bớt thành tranh luận đúng sai. Thường không ai sai hoàn toàn; mỗi người đang bảo vệ một giá trị — sự an toàn, sự tự do, sự lễ phép, sự gần gũi — và cả hai giá trị đều cần cho con.
Trẻ học được gì khi nhìn bố mẹ bất đồng
Nhà tâm lý học E. Mark Cummings và Patrick Davies, qua nhiều nghiên cứu từ những năm 1990, phát triển lý thuyết an toàn cảm xúc: trẻ theo dõi xung đột giữa cha mẹ rất sát, và cách cha mẹ xung đột ảnh hưởng đến cảm giác an toàn của trẻ trong gia đình. Điểm quan trọng trong các nghiên cứu này là không phải mọi xung đột đều có hại.
Xung đột có tính xây dựng — bất đồng bằng giọng bình tĩnh, lắng nghe nhau, đi đến cách giải quyết, và cho trẻ thấy bố mẹ làm lành — có thể còn dạy trẻ cách xử lý bất đồng. Còn xung đột mang tính phá hoại — quát tháo, xúc phạm, im lặng lạnh lùng kéo dài, kéo trẻ vào phe, cãi về chính đứa trẻ — gắn với lo âu và vấn đề hành vi nhiều hơn ở trẻ.
Trẻ dưới 6 tuổi có một đặc điểm khiến điều này càng quan trọng: trẻ nghĩ theo hướng lấy mình làm trung tâm, nên dễ tin rằng bố mẹ cãi nhau là vì mình. Khi bố mẹ cãi nhau về chuyện dạy con ngay trước mặt con, niềm tin đó càng có cơ sở trong mắt trẻ.
Bất đồng xây dựng và bất đồng phá hoại
Bảng dưới không nhằm chấm điểm ai, mà giúp nhận ra khi cuộc trao đổi đang trượt sang chiều có hại.
| Khía cạnh | Xây dựng | Phá hoại |
|---|---|---|
| Giọng nói | Bình thường, có thể căng nhưng không quát | Quát, mỉa mai, xúc phạm |
| Nội dung | Nói về hành vi và cách xử lý cụ thể | "Anh lúc nào cũng…", "Em chẳng bao giờ…" |
| Vị trí của trẻ | Không có mặt, hoặc nghe được phần làm lành | Đứng giữa, bị hỏi "con thương ai hơn" |
| Kết thúc | Một thoả thuận, kể cả tạm thời | Bỏ đi, im lặng nhiều ngày |
| Sau đó | Trẻ thấy bố mẹ vẫn nói chuyện, đùa với nhau | Không khí nặng nề, trẻ dò ý từng người |
Nếu lỡ cãi nhau to trước mặt con, việc sửa chữa vẫn có ý nghĩa: cho con thấy bố mẹ làm lành, và nói rõ với con một câu đơn giản rằng chuyện người lớn không phải do con, bố mẹ vẫn thương con.
Ngồi lại chốt nguyên tắc chung: cách làm từng bước
Một cuộc nói chuyện có chuẩn bị, vào lúc cả hai không mệt và con đã ngủ, hiệu quả hơn nhiều so với tranh luận giữa lúc con đang ăn vạ.
- Mỗi người liệt kê ba tình huống hay gây bất đồng nhất. Ví dụ: con không chịu ngủ, con đòi điện thoại, con đánh người. Chọn những tình huống lặp lại hằng tuần, không phải chuyện hiếm.
- Nói về điều mình lo, không phải cách mình muốn. "Anh lo con quen được chiều thì sau này không nghe ai" và "em lo con sợ bố" dễ tìm điểm chung hơn "phải phạt" và "không được phạt".
- Chốt phần không bàn. Thường là an toàn (ghế ô tô, ra đường), không đánh không doạ, và giờ ngủ. Đây là những điều cả hai giữ y nhau.
- Chốt câu nói chung. Cho mỗi tình huống, thống nhất một câu cả hai sẽ nói: "Điện thoại là sau khi tắm." Câu giống nhau làm trẻ ít thử mặc cả với từng người.
- Để phần còn lại cho phong cách riêng. Bố cho con leo trèo nhiều hơn, mẹ đọc truyện lâu hơn — trẻ hoàn toàn quen được hai phong cách, miễn nguyên tắc cốt lõi giống nhau.
- Hẹn ngày xem lại. Sau hai, ba tuần, ngồi lại xem điều gì chạy, điều gì không, sửa thoả thuận. Trẻ thay đổi nhanh, quy tắc cũng cần thay theo tuổi.
Trước mặt con: ba quy tắc giữa hai người lớn
Người đang xử lý thì xử lý đến cùng. Nếu mẹ đang nói với con về việc ném đồ, bố không chen vào sửa, kể cả khi bố nghĩ mẹ hơi nghiêm. Trừ khi có nguy hiểm, góp ý để sau. Người chen vào giữa chừng vô tình dạy trẻ rằng chỉ cần tìm người kia là thoát.
Không phá quy tắc của nhau sau lưng. Mẹ vừa nói "hết bánh rồi", bố lén đưa thêm một cái. Trẻ học rất nhanh rằng lời mẹ có thể bị vượt qua, và lần sau sẽ chạy thẳng đến bố. Nếu thấy quy tắc của người kia không hợp lý, nói riêng với nhau rồi cùng đổi.
Không nói xấu cách dạy của nhau với con. "Mẹ con khó tính thế đấy" hay "bố con chẳng biết gì về trẻ con" — dù nói đùa — kéo trẻ vào chuyện của người lớn và làm mất uy của người bị nói. Trẻ cần thấy hai người lớn cùng một đội.
Khi một người liên tục phá thoả thuận
Có những gia đình đã ngồi lại, đã chốt, nhưng một người vẫn thường xuyên làm khác — thường không phải vì cố ý, mà vì mệt, vì thương con, vì thói quen cũ. Trước khi trách, thử tìm xem tình huống nào làm thoả thuận vỡ: luôn là lúc bố về muộn và muốn được chơi vui với con? Luôn là lúc mẹ một mình với hai con giờ cơm? Biết được thời điểm thì có thể đổi thoả thuận cho hợp thực tế hơn.
Nếu bất đồng đã kéo dài, cuộc nói chuyện nào cũng kết thúc bằng cãi vã, hoặc bất đồng về con chỉ là bề mặt của những căng thẳng khác trong quan hệ vợ chồng, nhờ người thứ ba là cách khôn ngoan: một chuyên gia tư vấn gia đình, nhà tâm lý, hoặc các lớp làm cha mẹ dành cho cả hai người. Ở đó, mỗi người được nghe trong một không gian trung lập.
Nếu bất đồng có dính đến bạo lực — một người đánh con, doạ con, hoặc bạo lực giữa hai người lớn — thì đó không còn là chuyện khác phong cách. Sự an toàn của trẻ và của người lớn bị đe doạ cần được ưu tiên; có thể liên hệ Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, và gọi 115 khi có thương tích cần cấp cứu.
Năm tình huống hay gây bất đồng và một cách thống nhất
Ví dụ giả định dưới đây lấy từ những bất đồng phổ biến ở gia đình có con dưới 6 tuổi. Cột cuối không phải đáp án đúng duy nhất, chỉ là một điểm gặp nhau mà nhiều gia đình chọn.
| Tình huống | Một người muốn | Người kia muốn | Điểm gặp nhau có thể chọn |
|---|---|---|---|
| Con khóc đòi bế lúc đêm | Để con tự nín cho quen | Bế ngay mỗi lần | Đến bên con, vỗ về; bế khi con hoảng hoặc ốm; giữ nếp ngủ đều |
| Con không ăn hết bát | Bắt ăn hết mới được đứng dậy | Cho ăn vặt bù | Bữa có giờ, con ăn bao nhiêu tuỳ con, không ăn vặt sát bữa |
| Con đòi điện thoại | Cấm hẳn | Cho xem khi con quấy | Thiết bị riêng, nội dung chọn trước, không xem trong bữa và trước khi ngủ |
| Con đánh bạn, đánh em | Phạt nặng cho nhớ | Bỏ qua vì "con còn nhỏ" | Dừng ngay, tách ra, nghỉ ngắn, nói điều nên làm; không đánh lại |
| Con mè nheo ở siêu thị | Mua cho xong | Mắng to tại chỗ | Báo trước mua gì, không mua thêm vì khóc, đưa con ra chỗ yên nếu cần |
Điều đáng để ý là ở mỗi dòng, điểm gặp nhau thường giữ lại phần hợp lý của cả hai phía: sự ấm áp của người muốn đáp ứng và sự rõ ràng của người muốn giới hạn. Khi cả hai thấy giá trị của mình còn nguyên trong thoả thuận, thoả thuận dễ được giữ hơn.
Khi có thêm người trông con
Khi gia đình thuê người trông hoặc gửi con cho ông bà, bất đồng giữa bố mẹ còn khiến người trông lúng túng: nghe ai bây giờ? Người trông thường chọn theo người trả lương hoặc người ở nhà nhiều hơn, và trẻ có thêm một lớp "khác biệt" nữa.
Vì vậy, sau khi bố mẹ đã thống nhất vài nguyên tắc, nên trao đổi chung một lần với người trông: những điều không bàn, những câu nói chung, và một người đầu mối để người trông hỏi khi có tình huống mới. Ghi những nguyên tắc đó ra giấy cũng giúp người trông không phải nhớ — và giúp chính bố mẹ giữ đúng điều đã thoả thuận.
Khi người trông làm khác nguyên tắc, nên góp ý riêng, cụ thể, và bắt đầu từ việc ghi nhận công sức của họ. Người trông cũng cần được biết lý do của nguyên tắc, không chỉ nội dung, thì mới áp dụng được trong những tình huống bố mẹ chưa dặn.
Câu hỏi thường gặp
Một người nghiêm, một người dễ có phải là cân bằng tốt cho con không?
Khác phong cách thì không sao, nhưng nếu người nghiêm ngày càng nghiêm hơn để "bù" cho người dễ, người dễ lại càng dễ hơn để "bù" cho người nghiêm, hai người bị đẩy ra hai thái cực. Trẻ cần cả ấm áp lẫn giới hạn từ mỗi người, không phải mỗi người một nửa.
Con hay chạy đến người kia khi bị nói "không", xử lý sao?
Người được hỏi nên hỏi lại: "Mẹ nói gì rồi?" và giữ theo câu trả lời của người đã quyết. Khi cả hai làm vậy đều đặn, trẻ thôi "đi vòng". Nếu thật sự không đồng ý với quyết định đó, trao đổi riêng với nhau sau, không đổi ngay trước mặt con.
Có nên để con thấy bố mẹ bất đồng không?
Thấy bất đồng nhẹ nhàng và cách bố mẹ giải quyết có thể là bài học tốt: người lớn khác ý nhau mà vẫn tôn trọng nhau. Điều nên tránh là để con chứng kiến cãi vã gay gắt, xúc phạm, nhất là khi chủ đề là chính đứa trẻ.
Sau ly hôn, bố mẹ ở hai nhà dạy con khác nhau thì sao?
Trẻ có thể thích nghi với hai bộ quy tắc ở hai nhà, nếu mỗi nhà nhất quán và hai người lớn không nói xấu nhau với con. Vẫn nên cố thống nhất những điều cốt lõi như giờ ngủ, an toàn, cách xử lý hành vi nghiêm trọng. Khi khó trao đổi trực tiếp, nhờ người trung gian hoặc chuyên gia tư vấn gia đình.
Chồng muốn đánh con để dạy, vợ phản đối, ai nên nhường?
Đây không phải chuyện nhường hay không. Bạo lực với trẻ bị pháp luật Việt Nam cấm, và bằng chứng nghiên cứu cho thấy đánh con không giúp trẻ nghe lời hơn về lâu dài. Có thể cùng tìm hiểu các cách đặt giới hạn thay thế, và nhờ chuyên gia tư vấn nếu hai người không tự thống nhất được.
Bao lâu thì nên xem lại các nguyên tắc chung?
Với trẻ dưới 6 tuổi, mỗi vài tháng hoặc khi có thay đổi lớn như đi nhà trẻ, có em, chuyển nhà, đổi người trông. Quy tắc hợp với trẻ hai tuổi có thể quá chặt hoặc quá lỏng với trẻ bốn tuổi. Xem lại định kỳ cũng là dịp để bố mẹ ghi nhận những gì đã làm tốt cùng nhau.