Con lớn đón em vui vẻ hơn khi được chuẩn bị bằng những điều cụ thể, đúng tuổi và không quá sớm, khi những thay đổi lớn trong sinh hoạt của con được làm trước ngày sinh vài tháng, và khi sau lúc có em con vẫn có thời gian riêng với bố mẹ mỗi ngày. Ghen tị, đòi bế, đòi bú bình, tè dầm lại là phản ứng thường gặp, không phải dấu hiệu con "hư" hay không thương em.
Có em là một trong những thay đổi lớn nhất trong đời một đứa trẻ nhỏ: từ chỗ là trung tâm chú ý, con phải chia sẻ bố mẹ với một người mới không biết chơi, khóc suốt và được mọi người vây quanh. Bài này đi theo dòng thời gian — trong thai kỳ, ngày gặp em, tuần đầu và những tháng sau — với việc cụ thể cho từng giai đoạn, cùng phần nhận biết khi nào phản ứng của con lớn cần được hỗ trợ thêm.
Vì sao có em là chuyện lớn với một đứa trẻ
Với người lớn, em bé là niềm vui chung của gia đình. Với một đứa trẻ hai, ba tuổi, em bé trước hết là sự thay đổi: mẹ mệt hơn, ít bế được hơn, nhà đông khách hơn, những người thân trước đây chơi với con giờ hỏi han em. Trẻ chưa đủ ngôn ngữ để nói "con sợ bố mẹ không còn thương con như trước", nên nỗi lo đó thể hiện qua hành vi.
Theo hiểu biết về gắn bó trong tâm lý học phát triển, trẻ nhỏ dùng người chăm sóc chính như một "căn cứ an toàn" để khám phá thế giới. Khi căn cứ đó dường như bận rộn với người khác, phản ứng tự nhiên là bám lại gần hơn, đòi hỏi nhiều hơn, có khi quay về những hành vi của em bé — vì hành vi đó đang được người lớn chú ý.
Mức độ phản ứng khác nhau tuỳ tuổi, tính khí, khoảng cách tuổi giữa hai con và cách gia đình chuẩn bị. Không có cách nào làm con lớn hoàn toàn không ghen tị, và cũng không cần đặt mục tiêu đó. Mục tiêu là con lớn cảm thấy mình vẫn có chỗ, và có cách an toàn để bộc lộ cảm xúc khó chịu.
Trong thai kỳ: nói gì, nói lúc nào
Nói khi bụng mẹ đã lộ rõ hoặc khi con hỏi. Với trẻ dưới ba tuổi, chín tháng là khoảng thời gian không hình dung nổi; báo quá sớm chỉ làm chờ đợi dài thêm. Nhiều gia đình nói với con lớn vào khoảng giữa thai kỳ, khi con đã thấy bụng mẹ to, hoặc ngay khi con tự hỏi. Trẻ lớn hơn có thể được báo sớm hơn.
Nói thật về em bé sơ sinh. "Em sẽ có một bạn chơi cùng" là lời hứa sai — em bé sơ sinh chỉ ăn, ngủ, khóc. Nói cụ thể: "Em bé rất nhỏ, chưa biết nói, chưa chơi được. Em khóc nhiều vì đó là cách em nói chuyện. Em sẽ cần con giúp chỉ cho em nhiều thứ khi em lớn."
Dùng sách tranh và ảnh của chính con. Cùng xem lại ảnh hồi con mới sinh: "Hồi đó con nhỏ thế này, mẹ bế con thế này." Trẻ thích nghe về chính mình lúc bé, và hiểu rằng em cũng sẽ cần được chăm như con đã được chăm.
Nói trước con sẽ ở với ai lúc mẹ đi sinh. Đây là câu hỏi thiết thực nhất trong đầu trẻ, dù trẻ không hỏi. Cụ thể ai đón con, con ngủ ở đâu, mấy hôm thì gặp mẹ. Nếu con sẽ ở với người trông hoặc ông bà, cho con ở thử vài lần trước đó.
Cho con góp phần nhỏ. Chọn cùng một bộ quần áo cho em, gấp khăn, xếp tã vào giỏ. Trẻ cảm thấy mình là một phần của việc chuẩn bị chứ không chỉ đứng ngoài nhìn.
Những thay đổi nên làm trước khi em ra đời
Nếu con lớn sắp phải chuyển phòng, chuyển từ cũi sang giường, bắt đầu đi nhà trẻ, cai bú mẹ hay cai bỉm, nên làm những việc đó trước ngày sinh ít nhất vài tháng, hoặc hoãn đến khi em đã được vài tháng tuổi. Lý do đơn giản: nếu con lớn phải rời cũi đúng tuần em về và thấy em nằm vào đó, con sẽ nối hai sự kiện lại — "em lấy chỗ của mình".
Tương tự, những thay đổi về người chăm sóc chính cũng nên diễn ra từ từ. Nếu sau sinh bố hoặc bà sẽ đảm nhận nhiều việc với con lớn hơn — đưa đi học, tắm, kể chuyện trước khi ngủ — hãy bắt đầu chuyển những việc đó dần dần từ khi mẹ còn mang thai, để con không cảm thấy mất mẹ cùng một lúc với lúc có em.
Còn nếu con lớn đang bú mẹ và gia đình muốn tiếp tục cho cả hai bú, đó là lựa chọn được nhiều tổ chức y tế coi là an toàn trong thai kỳ bình thường; nên hỏi bác sĩ sản về trường hợp cụ thể của mẹ. Cai hay không là quyết định của gia đình, chỉ nên tránh cai đột ngột vào đúng lúc em ra đời.
Ngày con lớn gặp em
Lần gặp đầu tiên, ở bệnh viện hay ở nhà, tạo ấn tượng khá mạnh với trẻ. Vài việc nhỏ giúp cuộc gặp nhẹ nhàng hơn:
- Khi con lớn bước vào, nếu được, mẹ không bế em trên tay mà đặt em vào nôi hoặc để người khác bế, để vòng tay mẹ trống ôm con lớn trước.
- Giới thiệu em bằng tên, và giới thiệu con lớn với em: "Đây là anh Bin của con đấy." Trẻ thích được gọi bằng vai mới, nhưng đừng ép "giờ con là anh rồi, phải ngoan".
- Để con lớn tự quyết định lại gần em tới đâu. Có trẻ muốn chạm ngay, có trẻ chỉ nhìn từ xa. Chạm thì hướng dẫn chạm vào chân, vào tay, rửa tay trước.
- Một số gia đình chuẩn bị một món quà nhỏ "em tặng anh chị". Không bắt buộc, nhưng nhiều trẻ thích.
- Giữ cuộc gặp ngắn nếu con lớn mệt. Khách khứa và người thân nên được nhắc chào con lớn trước khi xem em.
Những phản ứng thường gặp sau khi có em
Phần lớn các hành vi dưới đây xuất hiện trong vài tuần đến vài tháng đầu và giảm dần khi gia đình tìm được nhịp mới. Bảng gợi ý cách đáp lại.
| Hành vi của con lớn | Ý nghĩa thường gặp | Cách đáp lại |
|---|---|---|
| Đòi bế, đòi bú bình, nói ngọng như em | Muốn được chăm như em | Cho phép một chút, chơi "làm em bé" cùng con, rồi nhắc điều con làm được mà em chưa làm được |
| Tè dầm, đòi bỉm lại dù đã cai | Thoái lui do căng thẳng | Không mắng, không làm ầm; giữ nếp như cũ, có thể chấp nhận bỉm ban đêm một thời gian |
| Ôm em quá chặt, đè lên em | Tò mò lẫn bực bội | Luôn có người lớn ở cạnh; chỉ cách chạm nhẹ; không để hai con một mình với nhau |
| Nói "trả em về bệnh viện đi" | Bộc lộ cảm xúc thật | Gọi tên cảm xúc: "Có em nhiều lúc mệt nhỉ"; không mắng câu nói đó |
| Ăn vạ nhiều hơn, khó ngủ hơn | Quá tải với thay đổi | Giữ nhịp sinh hoạt cũ của con lớn, thêm thời gian gần gũi trước khi ngủ |
Điều quan trọng là phân biệt cảm xúc với hành động: con được phép giận em, không được phép làm đau em. Mọi lời nói bộc lộ cảm xúc tiêu cực nên được đón nhận; mọi hành động có thể gây nguy hiểm cho em bé thì người lớn chặn ngay, bình tĩnh và dứt khoát.
Giữ chỗ cho con lớn trong những tháng đầu
Trong những tháng mệt mỏi với em bé sơ sinh, vài thói quen nhỏ đem lại cho con lớn cảm giác mình vẫn được ưu tiên:
- Mười lăm phút riêng mỗi ngày. Một người lớn, thường là mẹ, dành cho con lớn một khoảng thời gian ngắn mà em ở với người khác. Con chọn làm gì. Gọi tên rõ: "giờ của mẹ với Bin".
- Kể chuyện ngược. Thay vì "mẹ phải cho em bú, con chờ", thỉnh thoảng nói với em: "Em chờ chút nhé, mẹ đang giúp anh xỏ giày." Trẻ nghe được rằng em cũng có lúc phải chờ.
- Giao việc giúp nhỏ, không ép. Lấy tã, chọn bài hát ru em. Nếu con không muốn giúp, không sao.
- Không dùng em để so. "Em bé còn không khóc nhiều thế" là câu dễ bật ra và rất đau với con lớn.
- Để ý lời khách. Người thân hay vô tình nói "có em rồi hết được cưng nhé" như một câu đùa. Bố mẹ có thể đỡ lời ngay: "Bin vẫn là cục cưng của nhà mình."
- Đọc sách, chơi lúc cho em bú. Giỏ đồ chơi riêng chỉ lấy ra lúc mẹ cho em bú giúp con lớn có việc làm cạnh mẹ thay vì đứng nhìn.
Bố, ông bà và người trông: chia vai thế nào
Những tuần đầu sau sinh, mẹ gần như dồn hết sức cho em bé và cho việc hồi phục. Đây là lúc vai của bố và những người lớn khác với con lớn trở nên quyết định. Một cách chia vai hay dùng: mẹ lo em, bố hoặc bà nhận trọn một vài "việc của con lớn" — đưa đón, tắm, đọc truyện tối — và giữ những việc đó đều đặn mỗi ngày. Con lớn có một người lớn của riêng mình trong giai đoạn mẹ bận.
Nếu gia đình thuê thêm người trông, nên giao người trông việc với em bé nhiều hơn là với con lớn, để bố mẹ vẫn là người gần gũi con lớn. Làm ngược lại — người lạ chăm con lớn, bố mẹ ôm em — dễ khiến con lớn cảm thấy bị đẩy ra xa đúng lúc nhạy cảm nhất.
Cuối cùng, mọi người lớn nên thống nhất cách nói về em trước mặt con lớn: không đùa kiểu "em lấy hết mẹ rồi", không so hai con, không bắt con lớn "nhường em" mọi thứ chỉ vì là anh chị. Nhường là việc con học dần, không phải nghĩa vụ đi kèm danh xưng.
Khi nào cần hỗ trợ thêm
Phần lớn phản ứng của con lớn dịu đi trong vài tháng. Nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu sau một thời gian dài con lớn vẫn rất buồn bã, thu mình, bỏ ăn, mất ngủ kéo dài, thường xuyên cố ý làm đau em dù đã được giám sát và hướng dẫn, hoặc thoái lui nghiêm trọng về nhiều kỹ năng cùng lúc.
Cũng cần để ý sức khoẻ tinh thần của mẹ. Trầm cảm sau sinh khá phổ biến và ảnh hưởng đến cả gia đình; mẹ buồn bã kéo dài, mất hứng thú, khó gắn bó với em bé hay có ý nghĩ làm hại mình cần được khám sớm. Chăm hai con nhỏ là việc nặng, và nhờ người giúp — ông bà, người thân, người trông có kinh nghiệm — là cách để bố mẹ còn sức cho cả hai con.
Câu hỏi thường gặp
Hai con cách nhau bao nhiêu tuổi thì con lớn đỡ ghen tị?
Không có khoảng cách nào làm ghen tị biến mất. Con lớn dưới hai tuổi thường chưa hiểu nhiều nhưng cần chăm sóc thể chất nhiều; con lớn ba, bốn tuổi hiểu hơn và phản ứng rõ hơn bằng lời; con lớn năm, sáu tuổi có thể giúp được nhưng cũng nhận ra mất mát rõ hơn. Mỗi khoảng cách có thuận lợi và khó khăn riêng.
Con lớn muốn bế em, có nên cho không?
Có thể cho con lớn bế em khi con ngồi vững trên sàn hoặc giữa giường thấp, tựa lưng, có người lớn ngồi sát bên đỡ đầu em. Không cho trẻ nhỏ bế em khi đứng hay đi lại. Cảm giác được tin tưởng giao việc quan trọng giúp con lớn gắn bó với em.
Có nên mua quà cho con lớn mỗi khi khách mang quà cho em?
Không cần lần nào cũng có quà. Thỉnh thoảng người thân mang thêm món nhỏ cho con lớn là cử chỉ đẹp. Với gia đình, có thể chuẩn bị sẵn vài món nhỏ trong tủ để đưa con lớn khi thấy con buồn lúc em được nhận nhiều quà, kèm lời rằng con cũng được nhận quà khi mới sinh.
Con lớn đánh em thì xử lý thế nào?
Tách hai con ra ngay, chăm sóc em trước, rồi nói ngắn với con lớn: "Không đánh em. Con giận thì nói với mẹ hoặc đấm vào gối." Không đánh lại con lớn để "cho biết đau". Sau đó tăng giám sát, không để hai con ở riêng với nhau, và tìm xem con lớn có đang thiếu sự chú ý không.
Con lớn đã đi nhà trẻ, có nên cho nghỉ ở nhà khi mẹ sinh?
Nếu con đã quen nhà trẻ, giữ nguyên lịch đi học thường tốt hơn, vì đó là phần cuộc sống của con không thay đổi. Cho con ở nhà cả ngày cạnh em bé và người lớn bận rộn đôi khi khiến con thấy bị gạt ra hơn. Gia đình có thể cho con nghỉ một hai ngày đầu để gặp em.